Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội

Nội dung text: Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội

1. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
2. This book has been published with the generous support of the Ford Foundation. Special thanks are due to Galina Rakhmanova. Copyright ©2006 by American Council of Learned Societies, New York. The ACLS grants use of this title free of charge for all non-profit, educational purposes. Proper citation is required; ACLS requests that citations include: “SSTP Guidelines is available in multiple languages at www.acls.org/sstp.htm.” For all other uses, contact [email protected]. ISBN: 978-0-9788780-8-5 10 9 8 7 6 5 4 3 2 1
3. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội Người dịch Lương Thu Hiền N h ữ ng nghiên cứ u viên chí nh Michael Henry Heim & Andrzej W. Tymowski American Council of Learned Societies
4. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội Mục tiêu sáng tạo: nó làm giàu thêm ngôn ngữ dịch* qua việc giới thiệu những từ mới cùng các khái niệm Hướng dẫn sau đây là sản phẩm của dự án “Dịch và cách sử dụng đi kèm với chúng. (Những thuật thuật trong Khoa học Xã hội” (the Social Science ngữ đi kèm ký hiệu hoa thị* được giải thích trong Translation Project) – một sáng kiến của Hội đồng phần chú giải – Phụ lục B). các Tổ chức Học thuật Hoa Kỳ (American Council of Learned Societies) do quĩ Ford (the Ford Foun­ Bản hướng dẫn này đề cập đến việc dịch những dation) tài trợ. (Phụ lục A là danh sách những người văn bản thuộc các chuyên ngành khoa học thường tham gia dự án “Dịch thuật trong Khoa học Xã được gọi là khoa học xã hội (nhân học, truyền hội”). Hướng dẫn này nhằm thúc đẩy sự giao tiếp thông (communications), nghiên cứu văn hóa, trao đổi thông tin giữa các ngôn ngữ khác nhau kinh tế, nghiên cứu về giới, địa lý, quan hệ quốc trong lĩnh vực khoa học xã hội. tế, luật, chính trị học, tâm lý học, sức khoẻ cộng đồng, xã hội học, và các ngành liên quan), nhưng Dịch thuật là một quá trình phức tạp và đầy đồng thời nó có thể áp dụng cho việc dịch những thách thức về mặt trí tuệ, nên tất cả những người văn bản của các tổ chức chính phủ, phi chính phủ, thực hiện việc đặt dịch, hiệu đính và biên tập đều hay của báo chí và các cơ quan thông tin đại cần phải hiểu quá trình đó. Mặc dù câu nói cửa chúng khác. Có lẽ cũng có thể áp dụng phần lớn miệng “dịch lạc nghĩa” nêu bật những chông gai, bản hướng dẫn này vào quá trình dịch các văn cạm bẫy, khó khăn, và sự thiếu chính xác có thể bản thuộc khoa học nhân văn (triết học, lịch sử, xảy ra trong quá trình dịch thuật, chúng tôi vẫn lịch sử nghệ thuật, khoa học âm nhạc, và phê bình muốn khẳng định rằng có thể giao tiếp trao đổi văn học, v.v. . . .). thông tin một cách thành công thông qua dịch thuật. Hơn thế, dịch là một động lực mang tính Communication tạm dịch là truyền thông. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 
5. Bản hướng dẫn về cơ bản là dành cho những nhóm văn bản soạn thảo bằng bốn ngôn ngữ: cán bộ làm công tác đặt dịch, hiệu đính và biên Trung Quốc, Anh, Pháp, và Nga. Tám nhóm văn tập văn bản dịch, nói một cách vắn tắt, đó là bản này được chọn nhằm bao quát một loạt những những người mà chúng tôi gọi là cán bộ biên tập. thể loại và phong cách mà một dịch giả trong lĩnh Mục đính chính của bản hướng dẫn là làm sáng tỏ vực khoa học xã hội có thể gặp: học thuật (bao quá trình dịch cho họ, giúp họ đặt ra những mục gồm các văn bản lý thuyết, văn bản chuyên môn, tiêu thiết thực khi bước vào quá trình này, chọn và văn bản dùng nhiều biệt ngữ), báo chí nghiêm người dịch thích hợp cho từng công việc dịch cụ túc (tạp chí chuyên ngành) được viết cho những thể, giao tiếp trao đổi thông tin một cách hiệu quả độc giả có kiến thức chuyên môn, các văn bản của với người dịch trong suốt quá trình dịch, và đánh chính phủ, văn bản của các tổ chức phi chính phủ giá sản phẩm dịch họ nhận được; nói một cách (NGO), những bản tuyên ngôn, bài xã luận và thư khác, bản hướng dẫn này sẽ giúp họ đưa ra những gửi người biên tập; các cuộc điều tra thăm dò ý quyết định dựa trên thông tin tin cậy khi ký kết kiến và khảo sát. Trong quá trình dịch, dịch giả ghi hợp đồng và đánh giá sản phẩm dịch. lại những vấn đề hóc búa và chiến thuật họ đã dùng để giải quyết những vấn đề đó. Trong quá trình Mặc dù đây không phải là sách huấn luyện thực thi dự án, các thành viên dự án đã họp ba lần: dịch, nhưng người dịch cũng sẽ quan tâm đến bản lần đầu tiên để lựa chọn các văn bản sẽ được dịch, hướng dẫn này vì nó đề cập đến những đặc trưng lần thứ hai để thảo luận về bản dịch, lần thứ ba để khiến cho việc dịch những văn bản thuộc ngành viết bản hướng dẫn. Trong lần gặp mặt đầu tiên tại khoa học xã hội khác với việc dịch văn học hoặc Mát-xcơ-va vào tháng bảy năm 2004, các thành khoa học tự nhiên, đồng thời nó cũng chỉ ra các viên dự án đã gặp một nhóm các dịch giả – những kỹ thuật/kỹ xảo phù hợp nhất để xử lý những đặc người đã dịch sang tiếng Nga khoảng năm trăm thù đó. Bản hướng dẫn cũng đề ra tiêu chuẩn cho tác phẩm học thuật trong lĩnh vực khoa học xã hội một số vấn đề kỹ thuật nhất định (như trích dẫn, và nhân văn (xem Phụ lục C); trong lần gặp mặt chuyển tự/phiên âm, thuật ngữ chuyên môn, và thứ hai tại New York tháng mười cùng năm, các những vấn đề tương tự) có thể gặp trong quá trình thành viên dự án đã tổ chức một cuộc tọa đàm bàn dịch. tròn cho những biên tập viên và nhà xuất bản trong Cuối cùng, bản hướng dẫn sẽ phục vụ người sử lĩnh vực khoa học xã hội; trong lần gặp mặt thứ ba dụng sản phẩm cuối cùng. Thông qua việc làm tại Monterey (California) tháng ba năm 2005, họ sáng tỏ những gì xảy ra trong quá trình dịch thuật lại tổ chức một tọa đàm bàn tròn với các cán bộ và những gì độc giả có thể mong đợi từ sản phẩm của trường Đào tạo Dịch thuật và Thông dịch dịch, bản hướng dẫn này giúp cho độc giả đọc bản thuộc Học viện Nghiên cứu Quốc tế Monterey. dịch với sự nhạy cảm và thông hiểu hơn. Văn bản hướng dẫn do hội nghị này soạn thảo được gửi đến một nhóm độc giả khác cùng chuyên ngành để lấy nhận xét. Do đó, bản hướng dẫn bạn Bản hướng dẫn đã ra đời như thế nào? đang dùng là kết quả của một quá trình lâu dài. Thành viên của dự án này là những dịch giả chuyên Tuy nhiên, không nên coi là quá trình này đã về khoa học xã hội, một số nhà khoa học xã hội kết thúc. Thành viên dự án rất mong nhận được thuộc các chuyên ngành khác nhau làm việc ở các nhận xét và góp ý của bạn đọc. Xin gửi nhận xét trường đại học, cùng một nhóm cán bộ biên tập và góp ý cho hai cán bộ nghiên cứu chính của dự án nhà báo. Các dịch giả đã cung cấp cho các thành là Michael Henry Heim ([email protected]) viên tham gia dự án này những bản dịch thuộc tám và Andrzej W. Tymowski ([email protected]).  Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
6. Tại sao nhất thiết phải có hướng dẫn? khu vực khác trên thế giới cũng thấy sự `thiếu thốn các tác phẩm dịch sang tiếng nước mình. Sự ra đời Có thể cảm thấy được rõ ràng nhu cầu cần có của bộ sưu tập gần đây gồm các bài viết về những những bản dịch các tài liệu khoa học xã hội tốt diễn biễn ở Trung Quốc đã chứng minh rõ ràng hơn. Hãy lấy ví dụ từ bản dịch tác phẩm nổi tiếng rằng phương Tây có nhu cầu tìm hiểu về xã hội của Simone de Beauvoir Le Duexieme Sexe (Giới Trung Quốc qua bài viết của chính các học giả thứ hai, hay Giới tính thứ hai), một cuốn sách cơ Trung Quốc. Dưới đây chúng tôi trích dẫn một bản về thuyết vị nữ. Theo một bài phê bình gần đoạn dài từ bộ sưu tập này, bởi vì dù có những khác đây, bản dịch sang tiếng Anh đã làm méo mó trầm biệt, thì ý tưởng của nó vẫn có thể được vận dụng trọng bản gốc (xem Sarah Glazer – “Lost in Trans­ vào toàn thể cộng đồng thế giới, bất cứ là ở đâu. lation” (Dịch lạc nghĩa), New York Times Book Review, ngày 22 tháng 08 năm 2004, trang 13). Hơn một thế kỷ nay, giới trí thức Trung Người dịch, ít nhiều là người đã được chọn hoàn Quốc đã dịch và quảng bá tư tưởng toàn ngẫu nhiên để thực hiện việc dịch cuốn sách và văn học phương Tây ở Trung Quốc. này, đã thường xuyên phạm những lỗi cơ bản: ví Những diễn biến chính trị, kể cả các cuộc dụ, trong bản dịch của mình, đáng nhẽ dịch giả chiến tranh và nội chiến, và nhiều biến phải dịch là phụ nữ bị cản trở “bởi vì” thiếu hệ động khác đã làm gián đoạn dòng chảy thống nhà trẻ, thì lại dịch là phụ nữ bị cản trở “mặc lâu đời của việc học hỏi này, nhưng chưa dù” thiếu hệ thống nhà trẻ. Quan trọng hơn, dịch bao giờ làm nó ngừng lại. Ngày nay, giả thiếu những hiểu biết căn bản nhất về triết học thông qua tiếng mẹ đẻ của mình, các độc hiện sinh – xuất phát điểm của lý thuyết của giả Trung Quốc được tiếp cận với nhiều Beauvoir, nên đã dịch “sống vì mình” (pour-soi, lĩnh vực rộng lớn của văn học và triết being-for-itself) là “thiên chất đích thực” (true học, tư tưởng kinh tế và chính trị phương nature) của phụ nữ hay là “chất nữ” (feminine Tây, với những tác phẩm kinh điển cũng essence), và sử dụng từ “subjective” – chủ quan – như với những tư tưởng đương đại của với nghĩa thông tục của từ này (là “mang tính cá thế giới. Nhưng quá trình giới thiệu văn nhân”) thay vì nghĩa theo thuyết hiện sinh của hoá này mới chỉ diễn ra một chiều. Cả bề nó là “thực hiện sự tự do lựa chọn.” Kết quả là, dày và chiều dài của nền văn minh truyền nhiều thế hệ độc giả đọc tác phẩm của Beauvoir thống Trung Hoa, lẫn tầm quan trọng của qua bản dịch tiếng Anh này đã và đang đưa ra Trung Quốc trong lịch sử thế giới hiện quan điểm của họ về tư tưởng của Beauvoir dựa đại đều không được phản ánh ở mức độ trên những bằng chứng sai lầm. Bản dịch này tương đương trong nền dịch thuật phương được xuất bản năm 1953, và đây vẫn là bản dịch Tây về tư tưởng và văn hoá Trung Quốc. tiếng Anh duy nhất. Thi ca và tiểu thuyết cổ điển đã tìm được Đồng thời cũng có thể cảm thấy rõ ràng nhu những nhà dịch thuật có kỹ năng và tâm cầu có nhiều sản phẩm dịch các tác phẩm khoa huyết, nhưng lịch sử và triết học thì còn học xã hội hơn nữa. Việc làm này còn rất đúng vắng bóng. . . . Một trong những ví dụ rõ lúc. Trải qua những thay đổi rất lớn về thể chế diễn ràng nhất là không có bản dịch tiếng ra vào cuối thế kỷ hai mươi, các nước thuộc khối Anh các tác phẩm chính của Hồ Thích xã hội chủ nghĩa cảm thấy cần phải dịch hàng loạt (Hu Shi, 胡适), nhà tư tưởng chính của các tác phẩm khoa học xã hội kinh điển của chủ nghĩa tự do Trung quốc thời kỳ đầu; phương Tây. Nhưng ngay cả những nước ở các  胡适 (Hu Shi) (1891–1962) sinh tại Thượng Hải, Trung  Giáo sư Trần Thái Đỉnh đã dịch là “tự quyết” trong cuốn Quốc. Là nhà triết học, nhà thơ, và sử học (chú thích của Triết học Hiện sinh, Thời mới Xuất bản. người dịch). Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 
7. cũng không có bản dịch tiếng Anh những học xã hội có tính chất chuyên môn gần với văn bài luận của Lỗ Tấn (鲁迅, Lu Xun) – bản khoa học tự nhiên – ví dụ như tài liệu được những bài luận mà ít nhất cũng có tầm các tổ chức chính phủ ban hành – cũng có thể là ảnh hưởng ngang với những tiểu thuyết đối tượng của dịch máy. (Xem Phụ lục G.) của tác giả này; hay cũng không có bản Lý thuyết khoa học tự nhiên đạt được sự phổ dịch tiếng Anh những tác phẩm nghiên biến ở mức độ cao và có lúc đạt tới mức phổ quát cứu lịch sử của Trần Dần Khác (Chen (thống nhất ở mọi nơi). Mặc dù các lý thuyết trong Yinke). . . . Mặc dù từ những thập kỷ tám khoa học xã hội cố tìm cách đạt được sự phổ biến, mươi trở lại đây, càng ngày càng có nhiều chúng thường bị cản trở bởi những bối cảnh chính người trên thế giới công nhận là các tác trị, xã hội, và văn hoá cụ thể. Một mối quan hệ dù phẩm văn học Trung Quốc xứng đáng phổ biến trong nhiều hoàn cảnh vẫn sẽ không thể được dịch kịp thời và toàn diện ra nhiều đúng trong mọi hoàn cảnh; ví dụ có thể thấy mối ngôn ngữ khác nhau, nhưng vẫn còn nằm tương quan tỷ lệ thuận giữa sự giàu có của cá ngoài rìa các cuộc tranh luận học thuật nhân và sức khoẻ cộng đồng ở nhiều nước, nhưng đương đại, và vì thế mới chỉ được biết điều đó lại không xảy ra ở Trung Quốc trong đến qua những bản tin thời sự sơ lược và những thập niên 1950 và 1960: sức khoẻ cộng ngắt quãng. (Chaohua Wang biên tập, Một đồng ở Trung Quốc tốt hơn so với các nước khác Trung Quốc, Nhiều Con Đường. London/ có cùng một mức thu nhập quốc dân. Điều ít New York, 2003 [9-10]) người thấy hơn nhưng lại quan trọng hơn là thuật ngữ của một lý thuyết chưa chắc đã xác định một Nét đặc thù của văn bản khoa học xã hội cách có hiệu quả những thực tiễn đã được trải nghiệm của một xã hội, bởi vì đưa thực tiễn đã Liệu văn bản khoa học xã hội có đủ đặc trưng để được trải nghiệm vào ngôn ngữ lý thuyết đòi hỏi đòi hỏi một cách tiếp cận riêng về dịch thuật, mà phải có giải thích. Hãy xem một ví dụ khác từ về mặt này hay mặt kia sẽ khác với cách tiếp cận Trung Quốc: thuật ngữ thường được dịch là “tập đã được áp dụng với văn bản khoa học tự nhiên quán” (customs) khi đề cập đến thực tiễn xã hội (văn bản trong hoá học, vật lý học, toán học, và của địa phương không làm người đọc nghĩ đến những khoa học tương tự) và văn bản kỹ thuật khái niệm “luật tục” trong luật châu Âu, thế (như sách hướng dẫn xử dụng và những thứ tương nhưng “tập quán” ở Trung Quốc – như các chuẩn tự), hoặc với các tác phẩm văn học hay không? mực, tập tục và quy ước ở địa phương– đôi khi lại Chúng tôi tin là có. có thể có hiệu lực tương đương với luật pháp. Văn bản khoa học tự nhiên và công nghệ giống Việc áp dụng những khái niệm khoa học xã hội văn bản khoa học xã hội ở chỗ là chúng đều yêu được phát triển trong hoàn cảnh này vào một hoàn cầu người dịch có kiến thức sâu về chủ đề được cảnh khác có thể là mầm mống của việc dịch sai, dịch. Tuy nhiên, do các ngành khoa học tự nhiên bởi vì phạm vi của nó có thể khác nhau trong nghiên cứu các hiện tượng vật lý và đo lường các những bối cảnh khác nhau. hiện tượng đó, nên những lựa chọn về từ vựng có Tác phẩm văn học phát triển mạnh được là nhờ chiều hướng rõ ràng và khô khan, hiếm khi không vào những đặc thù trong phong cách và hình thức rõ ràng. Do vậy, văn bản khoa học tự nhiên có thể thể hiện tác phẩm. Về nguyên tắc, ý nghĩa và ảnh được xem là đối tượng của dịch máy. Một số loại hưởng của văn bản khoa học xã hội không phụ văn bản thuộc vài chuyên ngành nhỏ trong khoa thuộc vào cách diễn đạt, mặc dù có những ngoại lệ đáng lưu ý: một số nhà khoa học xã hội tự hào 鲁迅 hoặc鲁迅 (Lỗ Tấn) (1881–1936) được xem là ông tổ của văn học Trung Quốc hiện đại.  Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
8. về phong cách của họ; quả thực là một số văn bản đó văn bản được thể hiện. Môi trường học thuật khoa học xã hội – ví dụ như kể chuyện lịch sử – có trong đó văn bản được định hình là một yếu xu hướng gần với văn học. Tuy nhiên, nhìn chung tố không được thể hiện ra (ẩn), nhưng lại mang là văn học thì đề cao sắc thái, còn khoa học xã hội tính quyết định trong quá trình dịch. Kết quả là, lại đề cao sự rõ ràng. Trong văn học, tư tưởng và những dịch giả trong lĩnh vực khoa học xã hội sự kiện được tạo ra bằng tác phẩm và ở ngay trong cần phải biết “ngôn ngữ” của chuyên ngành hay tác phẩm; còn trong khoa học xã hội thì tư tưởng của tổ chức mà họ dịch (biệt ngữ, các giả thuyết và sự kiện lại đến từ bên ngoài. Cả hai loại văn hay nghĩa ngầm, và nền tảng lịch sử của nó) sâu bản này đều mang tính đặc thù của từng nền văn sắc ngang như biết những ngôn ngữ liên quan, là hoá, mặc dù văn bản khoa học xã hội thường có ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ dịch. (Xem Phụ lục H, tính đặc thù về văn hoá cao hơn văn bản văn học, trích từ bài luận đầy thuyết phục và rõ ràng của vì nhiều văn bản của khoa học xã hội còn giả định Immanuel Wallerstein, “Concepts in the Social trước và/hoặc miêu tả mối quan hệ tương hỗ giữa Sciences: Problems of Translation.” – “Các khái các nền văn hoá. niệm trong khoa học xã hội: Những vấn đề của dịch thuật.”) Ngôn thuyết trong khoa học xã hội cũng đặc biệt ở chỗ nó trao đổi thông qua việc sử dụng các khái niệm đã được thống nhất (hoặc được tranh Tài trợ cho một bản dịch luận) trong một cộng đồng học giả hay nhóm nhất Nhìn chung, lý do phổ biến nhất được đưa ra để định cùng chia sẻ một mục đích – ví dụ như những giải thích cho số lượng ít ỏi các bản dịch là chi phí tổ chức chính phủ và phi chính phủ. Các khái liên quan. Trong ngành khoa học xã hội, yếu tố chi niệm thường có xu hướng xuất hiện dưới hình phí càng nổi rõ hơn, vì rất nhiều, nếu không nói là thức những thuật ngữ chuyên môn. Những thuật toàn bộ, những văn bản được đề cập đến đều không ngữ này lại có xu hướng mang tính đặc thù của phải được viết ra để lấy nhuận bút. Những người từng nền văn hoá. Tính đặc thù của chúng cũng biên tập, do đã quen với việc nhận những bản thảo có thể liên quan đến thời gian mà chúng ra đời ở miễn phí, không muốn bỏ ra dù một phần rất nhỏ mức độ tương tự như mối liên quan với những từ những nguồn tài trợ ngày càng ít đi của mình để đặc trưng về dân tộc và hệ tư tưởng. Chúng cũng phục vụ cho việc dịch thuật, đặc biệt hơn nữa là vì có thể ngấm ngầm mang trong mình những giả các công trình khoa học xã hội hiếm khi đem lại định mang tính lịch sử, đó là những khái niệm mà lợi nhuận. Một cách để đối phó với khó khăn này một xã hội đã chấp nhận như là điều hiển nhiên. là xin kinh phí cho công việc dịch. Nhiều tổ chức Cho nên, dịch thẳng những từ này bằng cách lệ văn hoá thông tin của chính phủ cam kết tài trợ thuộc hoàn toàn trực tiếp vào từ điển – “dịch từ cho những bản dịch từ ngôn ngữ của họ. Tùy viên điển” (dictionary translations) – sẽ dẫn đến thất văn hoá tại nước của người biên tập có thể cung bại trong việc chuyển tải những khác biệt tinh tế cấp thông tin về các chương trình thích hợp. về nghĩa, và làm người đọc hiểu sai. Ví dụ, từ Những người biên tập cũng có thể tiếp cận các kompromis trong tiếng Nga có thể mang một ngụ học viện chuyên về chủ đề được đề cập trong văn ý tiêu cực không tồn tại trong từ tiếng Anh com- bản mà họ định dịch. promise (thỏa hiệp), còn từ xuanchuan trong tiếng Trung Quốc thì thường không có cái nghĩa tiêu cực của thuật ngữ tiếng Anh thông dụng Ai là người dịch? ­propaganda (tuyên truyền). Một nguyên tắc căn bản nhưng thường bị coi nhẹ, Tính tham chiếu qua lại này đòi hỏi người dịch là dịch giả phải dịch từ một ngoại ngữ sang tiếng không chỉ biết rõ nội dung của văn bản, mà còn mẹ đẻ* hoặc là sang một ngôn ngữ mà họ thành phải biết phạm vi rộng hơn của những nghĩa qua thạo nhất,* ngôn ngữ mà họ có thể biểu đạt một Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 
9. cách chính xác và hiệu quả nhất. Tất nhiên, họ các trường đại học. Các nhà khoa học xã hội nên phải thành thạo ngôn ngữ của văn bản gốc mà họ tìm đọc những bản hướng dẫn này trước khi dịch dịch, nhưng hiếm có những dịch giả thành thạo những văn bản mà họ thấy là quan trọng đối với cả hai ngôn ngữ đến mức có thể dịch được hai chuyên ngành của họ trong tương lai. chiều ngang nhau. Mặc dù những người nói song Vậy dịch giả là ai? Một dịch giả là người mà ngữ là ngoại lệ của nguyên tắc này, nhưng có rất ít ngôn ngữ mẹ đẻ hay ngôn ngữ thành thạo nhất những người thực sự nói song ngữ – là người lớn của người đó là ngôn ngữ dịch,* có trình độ cao lên và được giáo dục nuôi dưỡng về văn hoá như về ngôn ngữ gốc* và được đào tạo chuyên nghiệp nhau bằng cả hai ngôn ngữ. về kỹ thuật dịch. Cuối cùng, một người biết hai ngôn ngữ thành thạo đến đâu cũng không thể tự động trở thành Chọn người dịch một dịch giả. Biết hai ngôn ngữ là điều kiện tiên quyết, nhưng dịch thuật cũng giống như một Một số quan niệm sai đã làm các cán bộ biên tập nghề thủ công, nó đòi hỏi sự huấn luyện. Chất có trách nhiệm thuê dịch phải khổ sở khi tìm lượng của sản phẩm cuối cùng thay đổi tùy theo người dịch. Đó là quan niệm cho rằng bất cứ ai trình độ đào tạo mà dịch giả nhận được. Quả biết hai ngôn ngữ đều có thể làm người dịch, và thực, tài năng và năng khiếu bẩm sinh có vai trò rằng một người mà tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ của nhất định, nhưng sự hướng dẫn mang tính chuyên bản gốc sẽ hiểu văn bản gốc tốt hơn, và do vậy sẽ nghiệp rất quan trọng, dù đó là hướng dẫn để phát dịch tốt hơn. Cần phải loại bỏ những quan niệm triển tài năng hay chỉ là hướng dẫn về quy trình sai này. Sẽ hoàn toàn không thực tế khi hy vọng là kỹ thuật. một người biết rất giỏi hai ngôn ngữ hay có thể dịch sang một ngoại ngữ không phải tiếng mẹ đẻ Từ trước đến nay, việc đào tạo này thường do của mình, lại là người có thể tạo ra được một bản các trường cao học chuyên về dịch thuật và thông dịch đạt yêu cầu cao. Như chúng ta đã thấy, đối dịch thực hiện. Tuy nhiên, gần đây, các trường đại với một văn bản có tính học thuật cao, một dịch học cũng bắt đầu tổ chức những khoá đào tạo giả lý tưởng là người mà ngôn ngữ mẹ đẻ hay dịch và thậm chí còn cấp bằng trong lĩnh vực này. ngôn ngữ thành thạo nhất là ngôn ngữ dịch, và là atanet.org/certification/eligibility_approved.php người có kiến thức chuyên môn về ngôn ngữ của và www.lexicool.com/courses.asp là hai trang web văn bản gốc, được đào tạo chuyên nghiệp về kỹ cung cấp danh sách của hai loại hình đào tạo này. thuật dịch, và đặc biệt là nếu văn bản mang tính Một chương trình đào tạo thạc sĩ điển hình sẽ học thuật cao, thì người dịch phải là chuyên gia bao gồm những khoá học như lý thuyết dịch trong ngành liên quan. Tìm được một người dịch thuật, kỹ năng và kỹ thuật dịch, công cụ và công như vậy rất vất vả. nghệ dịch, dịch thuật với tư cách là một chuyên Với những tác phẩm mang tính học thuật cao, nghề v.v. . . . trước tiên, người biên tập phải bắt đầu bằng việc Do những chuyên gia trong ngành là người dịch xem lại bản dịch mà những dịch giả trước đây đã tốt nhất những văn bản có tính học thuật cao trong thực hiện từ các tác phẩm của cùng tác giả. Nếu chuyên ngành của họ (xem “The Specificity of tác giả đó chưa có tác phẩm nào được dịch, thì Social Science Texts” – Tính đặc thù của văn bản người biên tập sẽ xem lại bản dịch của những dịch khoa học xã hội, và “Recommendations” – Các giả đã dịch ngôn ngữ đó và trong cùng chuyên kiến nghị), không thể đòi hỏi những học giả đồng ngành hoặc trong chuyên ngành liên quan. Người thời có thể là người dịch lại phải có bằng dịch biên tập cũng có thể kiểm tra xem tác giả có quen thuật. Tuy nhiên, ngày nay, những hướng dẫn thực biết ai là học giả thích hợp và đồng thời là người hiện dịch thuật ngày càng có sẵn trong môi trường có ngôn ngữ mẹ đẻ hoặc ngôn ngữ thành thạo  Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
10. nhất là ngôn ngữ có nhu cầu được dịch sang là chịu kết cục đáng buồn của việc trả toàn bộ không, và người đó có phải là người đã làm công thù lao dịch mà cuối cùng lại phải tiếp nhận một việc dịch thuật hoặc có thể muốn dịch hay không. bản dịch kém chất lượng hoặc hoàn toàn không dùng được. Với những văn bản ít tính học thuật hơn (văn bản về các chủ đề khoa học xã hội chung dành cho đối tượng quần chúng, văn bản của các tổ Trao đổi giữa cán bộ biên tập và dịch giả chức chính phủ và phi chính phủ, và những văn Vì khoa học xã hội có tiềm năng ảnh hưởng đến bản tương tự), người biên tập có thể tìm dịch giả chính sách công và qua đó ảnh hưởng đến cuộc trong danh sách những dịch giả được công nhận sống của hàng triệu người, nên nhiệm vụ của cả và được sắp xếp theo chuyên ngành thuộc nhiều dịch giả và cán bộ biên tập là tạo ra một sản phẩm hiệp hội quốc gia của các dịch giả. Để xem danh dịch đáng tin cậy đến mức tối đa. Sự hợp tác sách những hiệp hội này, xin chọn phần Hội viên thành công giữa họ là một nhân tố quan trọng. (Members) tại trang web cập nhật của Féderation (Phụ lục E là những ví dụ ngắn gọn về sự hợp tác Internationale des Traducteurs/International Fed­ giữa cán bộ biên tập và dịch giả.) Chúng tôi sẽ eration of Translators/Liên đoàn Quốc tế của các miêu tả một bối cảnh lý tưởng và thay đổi nó dịch giả: www.fit-ift.org/en/news-en.php. thông qua những gợi ý cho những điều kiện ít lý Nếu áp dụng cả hai phương pháp trên mà vẫn tưởng hơn, bởi vì thực tiễn biên tập – và nguồn không tìm được một dịch giả phù hợp, cán bộ biên lực dành cho quá trình biên tập – rất khác nhau. tập có trách nhiệm thuê dịch có thể sử dụng hai Trước khi việc dịch bắt đầu, tất nhiên cán bộ người dịch: một người biết ngôn ngữ của bản gốc biên tập chịu trách nhiệm đặt dịch phải đảm bảo với tư cách là tiếng mẹ đẻ hay ngôn ngữ thành các quyền đối với văn bản và soạn hợp đồng với thạo nhất, và người thứ hai là người biết ngôn ngữ dịch giả. Hợp đồng và những vấn đề được hợp của bản dịch với tư cách là tiếng mẹ đẻ hay ngôn đồng đề cập đến – nhuận bút, phương thức thanh ngữ thành thạo nhất. Người thứ nhất cung cấp một toán (dịch giả có thể nhận một số tiền nhất định bản dịch thô. Người thứ hai sửa bản dịch thô thành trên một ngàn từ của văn bản được dịch, đây là một bản dịch có thể chấp nhận được thông qua chuẩn mực trong khối Anh ngữ, hoặc là trên từng thảo luận với người thứ nhất mỗi khi xuất hiện trang hoặc theo ký tự, từ v.v. . . .), quyền tác giả, những vấn đề không rõ ràng. Sự hiểu biết chuyên những quyền thứ yếu, thời hạn nộp sản phẩm môn trong bản gốc của hai người dịch nếu không dịch, và những điều tương tự – có sự khác nhau phải là điều kiện tiên quyết thì cũng là một điều đáng kể giữa các nước, các nhà xuất bản, và thậm kiện để đảm bảo là bản dịch có thể tồn tại dược. chí là khác nhau giữa các dự án. Kinh nghiệm của Khi đã chọn được dịch giả tiềm năng, cán bộ dịch giả, và đặc tính của văn bản gốc (hoặc có biên tập nên đề nghị người này dịch thử một vài những lúc là ngôn ngữ của bản gốc) có ảnh đoạn. Vì dịch giả cần phải thích hợp với chính bản hưởng đến mức thù lao. Vì thế chúng tôi không gốc đang được chọn dịch, nên cán bộ biên tập cần đưa ra khuyến nghị gì về hợp đồng và mức thù phải đề nghị cả dịch giả có kinh nghiệm lẫn dịch lao. Những cán bộ biên tập chưa có nhiều kinh giả đã từng cộng tác với mình trước đó dịch thử nghiệm làm việc với dịch giả nên tham khảo một vài trang của văn bản gốc đó. Sau đó, cần phải những hợp đồng mẫu và mức trả thù lao của hiệp có đánh giá chất lượng bản dịch mẫu- từ năm đến hội quốc gia của các dịch giả tại nước mình. (Xem mười trang là đủ. Tốt nhất người đánh giá là người trang web cung cấp danh sách những hiệp hội này dùng ngôn ngữ của bản gốc với tư cách là tiếng trong phần Chọn Người Dịch.) Tuy nhiên, bất cứ mẹ đẻ và có chuyên môn về nội dung đề cập trong hợp đồng nào cũng phải đề cập đến cách công văn bản gốc. Chi phí cho việc dịch thử và đánh giá nhận bản quyền dịch giả của văn bản. Bất cứ một bản dịch thử là một việc đầu tư đáng làm, còn hơn văn bản dịch nào cũng phải xác định tên của dịch Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 
11. giả, theo đúng qui định là ngay sau tên của tác lôgíc, không nhất quán, những khó khăn về thuật giả. Điều này có nghĩa là tên của dịch giả phải ngữ v.v. . . .) nếu họ đọc kỹ bản dịch. Do vậy, cán được đặt ở trang đầu tiên của một cuốn sách hoặc bộ biên tập nên đọc một hoặc hai chương ngay điểm khởi đầu của một bài báo. trong quá trình dịch, đặc biệt trong trường hợp khi tuyển chọn, người dịch không được yêu cầu Biên tập viên chịu trách nhiệm đặt dịch cần dịch thử một đoạn. cung cấp cho dịch giả một văn bản gốc và một bản quy định nội bộ về hình thức văn bản. Việc Cán bộ biên tập phải cho người dịch xem tất cả này sẽ giúp người biên tập xuất bản khỏi mất thời những lỗi đã được sửa trong quá trình hiệu đính gian và sức lực về những chi tiết kỹ thuật. Nếu có và biên tập xuất bản, và việc này được coi như sự thể, cán bộ biên tập và dịch giả nên gặp mặt trong trao đổi có đi có lại giữa hai người. Dù là việc này giai đoạn trước khi quá trình dịch bắt đầu, hoặc cũng như toàn bộ công trình dịch thuật có vẻ quá nếu không gặp mặt trực tiếp được, thì nên thảo khó khăn, nhưng người biên tập phải luôn nhớ luận những vấn đề quan trọng qua thư. Do chức rằng một khi văn bản đã được dịch, nó có uy năng của văn bản có vai trò quan trọng trong cách quyền của riêng mình, nó trở thành một văn bản tiếp cận của người dịch với văn bản, nên cán bộ độc lập và là cơ sở tiềm năng cho việc sáng tạo ra biên tập cần thông báo cho người dịch về điều những ý tưởng mới. Chính vì lý do này mà mọi kiện xuất hiện của bản dịch, và đặc điểm của đối người tham gia vào quá trình dịch phải làm tất cả tượng độc giả. Về phía mình, người dịch nên báo những gì có thể để đảm bảo bản dịch phản ánh trước cho cán bộ biên tập về những vấn đề có thể đúng bản gốc. nảy sinh (dài dòng, biệt ngữ không rõ ràng, cú pháp phức tạp*) và đề ra các phương hướng để Trao đổi giữa tác giả và dịch giả giải quyết những khó khăn này. Ví dụ, người dịch có thể đưa ra một phạm vi giữa hai thái cực trong Trong quá trình dịch, việc tham khảo ý kiến tác việc lựa chọn phong cách dịch – dịch từng từ theo giả (nếu người này còn sống) ở mức độ nào là phụ nghĩa đen và dịch tự do theo nghĩa bóng – và hỏi thuộc vào một số yếu tố, trong đó có tính cách của cán bộ biên tập muốn bản dịch nằm ở khoảng nào tác giả, lịch làm việc, sự tinh tế và tinh thông về giữa hai thái cực đó. (Phụ lục F là một số ví dụ về ngôn ngữ của tác giả. Vì người dịch là đại diện những bản dịch cực kỳ tuân theo lối dịch từng từ cho tác giả, nên việc hợp tác sẽ có lợi cho tác giả, theo nghĩa đen và những bản dịch dễ chấp nhận và sự tham gia của tác giả có thể hữu ích. Tuy hơn.) Người dịch nên dặn trước với cán bộ biên nhiên, việc này cũng có những vấn đề riêng của tập rằng bản dịch sẽ không nhất thiết có độ dài nó. (Phụ lục E là những ví dụ về mặt tiêu cực và như bản gốc. Ví dụ, bản dịch tiếng Nga có xu tích cực của sự trao đổi này.) hướng dài hơn đáng kể so với bản gốc tiếng Anh; một bản dịch tiếng Anh thường ngắn hơn bản gốc Nội địa hóa* và ngoại lai hoá* tiếng Đức. Cán bộ biên tập và dịch giả phải thống nhất một Do có rất ít cán bộ biên tập biết ngôn ngữ gốc chiến thuật/phương hướng căn bản để dịch một và/hoặc có kiến thức để hiểu được văn bản gốc, văn bản. Người dịch cần phải cải biến văn hoá biên tập viên chịu trách nhiệm thuê dịch nên thuê của bản gốc đến mức nào, nghĩa là trong chừng một người hiệu đính ngôn ngữ biết cả hai thứ mực nào người dịch phải làm cho người đọc bản tiếng và có kiến thức về lĩnh vực của văn bản để dịch thuộc nền văn hóa thứ hai có thể tìm hiểu có thể so sánh bản dịch với bản gốc. Tuy nhiên, cách tiếp cận về phương pháp luận, phạm trù ngay cả những biên tập viên không hiểu được bản chuyên môn, cách phân loại và đặt tên v.v. . . . của gốc cũng có khả năng phát hiện ra được những bản gốc thông qua việc làm cho các khái niệm và chỗ có vấn đề trong bản dịch (chẳng hạn như thiếu cấu trúc dùng trong bản gốc được thích nghi với  Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
12. văn hóa của người đọc? Trong chừng mực nào thì nên mở rộng những giới hạn về phong cách trong người dịch cần phải giữ nguyên những thuật ngữ ngôn ngữ của bản dịch đến mức tối đa có thể để và cấu trúc của bản gốc mà không cần diễn tả trôi phản ánh được tính đặc thù trong ngôn ngữ của chảy để chỉ cho độc giả thấy rằng, thực ra họ đang văn bản gốc,* và chỉ dừng lại đúng lúc chúng có đọc một bản dịch từ một nền văn hoá khác chứ vẻ trở nên xa lạ đối với ngôn ngữ của bản dịch. không phải là bản gốc? Nói một cách khác, bản dịch phải dễ hiểu nhưng không nhất thiết phải giống như được viết bởi Có thể đặt câu hỏi trên một cách khác: một bản một nhà khoa học xã hội thuộc ngôn ngữ của bản dịch khoa học xã hội nên cố gắng tái tạo lại sự dịch. Mục tiêu ở đây là làm sao để trong khuôn hùng biện và phong cách đặc trưng của bản gốc ở khổ riêng của mình, bản dịch đạt được sự hợp lý mức độ nào? Mặc dù không có câu trả lời tuyệt và đáng tin cậy đến mức tối đa. đối, câu hỏi này là trung tâm đối với công việc của chúng ta và tất yếu kéo theo một câu hỏi khác: Bao Khi phong cách nấu ăn của một dân tộc du nhiêu phần trong ý nghĩa của một văn bản khoa nhập vào một nền văn hoá mới, nó phải giữ được học xã hội được chuyển tải qua hình thức của nó? hương vị nguyên gốc của nó, nhưng vẫn phải làm Nếu không duy trì được hình thức, thì liệu một cái vừa lòng khách hàng mới. Một hệ quả trực tiếp gì đó trong nội dung có bị mất theo không? Câu mà ẩn dụ này muốn nói, là một nền văn hoá càng trả lời ở đây phụ thuộc nhiều vào từng thể loại và tinh tế và phong phú bao nhiêu, thì nó càng cởi tác giả của tác phẩm. Ảnh hưởng của báo chí và mở bấy nhiêu khi tiếp nhận phong cách nấu ăn truyền thông đại chúng lệ thuộc nhiều vào phương nguyên gốc từ một nền văn hóa khác mà vẫn giữ thức thể hiện. Nhưng nếu thế thì, bằng những cách phong cách đó ở mức đích thực và tinh tế cao nhất khác nhau, Heidegger và Lévi-Strauss cũng vậy. có thể được. Tuy nhiên, nhìn chung, người dịch thường tìm được một mức độ trung hoà giữa sự trong sáng và Những cạm bẫy trong việc dịch tính đặc trưng về hình thức. văn bản khoa học xã hội Trong các nền văn hoá khác nhau, cách hình Sửa lỗi trong văn bản. Mặc dù trong chừng mực thành ý tưởng và thể hiện ý tưởng bằng lời cũng nào đó, người dịch có chức năng như người hiệu khác nhau. Derrida đã đi xa đến mức đưa ra quan đính – họ làm sáng tỏ văn bản và làm cho văn bản điểm là chỉ có các con số là có thể được dịch mà được những người đọc mới chấp nhận – nhưng không cần để ý gì đến xuất xứ văn hoá và lịch sử họ không được sửa những gì họ cho là sai trong liên quan. Người dịch cần sáng tạo ra phương tiện văn bản gốc. Nếu muốn làm điều đó, họ nên ghi để chuyển tải những đặc thù của ngôn ngữ và văn những bất đồng của mình với bản gốc trong phần hoá của văn bản gốc mà không làm cho bạn đọc chú thích hoặc phần giới thiệu của dịch giả, và thuộc ngôn ngữ và văn hoá của văn bản dịch cảm việc làm này phải được thể hiện càng khách quan thấy xa lạ; họ phải tránh cả hai thái cực có tác hại càng tốt, và nên ở dưới dạng giải thích hơn là như nhau: thái cực thứ nhất là tái tạo lại nguyên bằng những bình luận có tính chất tranh luận. xi một quá trình lập luận mà có thể độc giả không hiểu được, và thái cực kia là biến đổi hoàn toàn Người dịch có thể tự do sửa những lỗi nhỏ có quá trình lập luận đó thành một quá trình mà độc liên quan đến lỗi chính tả về địa danh mà không giả thấy quen thuộc và cảm thấy thoải mái. Không cần chú thích. có câu trả lời sẵn cho câu hỏi người dịch nên đứng Xóa bỏ những đặc tính riêng trong phong cách. ở đâu giữa hai thái cực này, vì mỗi một văn bản là “Tinh thần” của một ngôn ngữ ảnh hưởng đến một tác phẩm với đặc thù riêng. Đây là câu hỏi phong cách viết của người sử dụng nó. Ví dụ, mọi gây ra tranh luận giữa người dịch và người biên người đều biết rằng, cú pháp tiếng Anh chú trọng tập. Tuy nhiên, nguyên tắc cơ bản là người dịch cách dùng những câu ngắn hơn so với nhiều ngôn Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 
13. ngữ khác. Một người dịch văn bản tiếng Pháp Những từ đồng âm khác nghĩa. Người dịch phải sang tiếng Anh có thể chuyển những câu tiếng đề phòng những từ giống nhau nhưng lại có nghĩa Pháp rất dài và phức tạp sang những câu tiếng khác nhau trong những ngôn ngữ khác nhau: từ Anh ngắn gọn và trong sáng, dễ hiểu. Nhưng tính tiếng Anh sympathetic nghĩa là thông cảm, còn từ súc tích tự nó không phải là một giá trị ngay cả tiếng Pháp sympathique lại có nghĩa là dễ thương, trong Anh ngữ. Mặc dù sách dạy tiếng Anh có thể dễ chịu; từ tiếng Anh gift nghĩa là quà tặng, còn từ quy định độ dài tối ưu của một câu là khoảng tiếng Đức Gift lại có nghĩa là chất độc. Chúng mười từ, và cho rằng những câu dài hơn hai mười thường là những từ vay mượn* (có thể gọi là từ từ là “rắm rối,” trên thực tế tiếng Anh có thể có căn ke), như là từ killer trong tiếng Nga có nghĩa là những câu dài hơn nhiều. Sự chú ý cẩn thận đến “kẻ đánh người, kẻ ám sát”, là từ vay mượn từ cú pháp (và cách dùng rõ ràng của dấu câu đi kèm tiếng Anh killer có nghĩa là “kẻ giết người”; từ theo) làm cho tiếng Anh có khả năng tái tạo lại pick-up trong tiếng Pháp có nghĩa là “máy ghi âm” những câu dài mà không vi phạm cái thần của cũng là vay mượn từ tiếng Anh. Anh ngữ. Dịch giả phải luôn nhớ rằng cú pháp Khái niệm cùng tên nhưng khác nghĩa. Một cũng mang một thông điệp nhất định, tức là cũng hiểm họa tiềm ẩn có liên quan nhưng nguy hiểm mang thông tin. Và thông điệp của nó có thể hơn, đó là việc dịch các thuật ngữ* một cách thiên không trực tiếp như trong thuật ngữ, nhưng nó lệch dù vô tình hay cố ý, đặc biệt khi chúng là ảnh hưởng đến cách chúng ta nhận thức và giải những khái niệm cùng tên nhưng có nghĩa không thích một lập luận. Do đó, thậm chí còn nên hoàn toàn giống nhau.* Toàn cầu hoá có thể dẫn khuyến khích người dịch tiến xa hơn và đưa một đến tăng dần sự thống nhất về nghĩa của các thuật chú thích có tính “ngoại lai” vào bản dịch mà vẫn ngữ, nhưng vẫn tồn tại những khái niệm có tên tôn trọng cấu trúc của ngôn ngữ dịch. (Xem thêm giống nhau nhưng lại có nội dung khác nhau. Ví phần “Nội địa hoá và ngoại lai hoá.”) dụ, một bản dịch nghĩa đen của thuật ngữ “the Thay đổi phương pháp lập luận. Tinh thần của state” (nhà nước) có thể dẫn đến sự hiểu sai do có một ngôn ngữ ảnh hưởng đến phong cách viết của những chênh lệch giữa khái niệm nhà nước theo người sử dụng ngôn ngữ đó như thế nào, thì quan niệm phương Tây (là khái niệm dựa trên truyền thống học thuật của một nền văn hoá cũng định nghĩa của Weber, dù người viết có trích dẫn ảnh hưởng đến cách tư duy và xây dựng lập luận ngầm hay trích dẫn trực tiếp định nghĩa này) và của người sử dụng ngôn ngữ đó như thế. Mặc dù cách giải thích khái niệm nhà nước của những tác dịch giả phải cố gắng duy trì bản chất của những giả phê phán nghiên cứu về khoa học xã hội khái niệm và lập luận trong ngôn ngữ bản gốc khi phương Tây khi chúng được áp dụng vào các tổ có sự khác nhau đáng kể với các khái niệm và lập chức xã hội của các nước không thuộc phương luận trong nền văn hoá của ngôn ngữ dịch, họ Tây. Do đó, một thuật ngữ trông có vẻ như mang cũng phải tránh đi quá xa, khiến cho lập luận của “tính quốc tế” có thể gây hiểu nhầm, và trong tác giả nghe ngớ ngẩn. Những ví dụ về sự khác những trường hợp cực đoan có thể trở thành một nhau như vậy ở mức độ tư tưởng (tương đương nỗ lực để áp đặt ngữ nghĩa của một nền văn hoá với vấn đề về câu phức tạp ở mức độ phong cách) này cho một nền văn hoá khác. Một thuật ngữ như là 1) lập luận đi từ cái riêng đến cái chung (phương “dân chủ” (democracy), một từ có vẻ như sẵn có pháp quy nạp) và những lập luận đi từ cái chung từ tương đương trong các ngôn ngữ khác nhau, đến cái riêng (phương pháp diễn dịch), và 2) cách có thể lại đòi hỏi có chú thích, hoặc thậm chí cần tiếp cận thực nghiệm (lấy kiến thức chủ yếu từ sự giới thiệu của dịch giả nếu nó ảnh hưởng đến những dữ kiện cảm tính hoặc kinh nghiệm) và cách độc giả hiểu một khái niệm trong suốt quá phương pháp suy diễn (lấy kiến thức chủ yếu từ trình đọc tác phẩm hay bài báo. tự ngẫm và suy luận hơn là quan sát). (Xem thêm “Nội địa hoá và ngoại lai hoá.”) 10 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
14. Khái niệm cùng tên khác nghĩa cũng có thể Dài dòng. Trong phần lớn các ngôn ngữ, khoa phát triển theo thời gian, bởi vì nội dung ngữ học xã hội thường có xu hướng dài dòng. Một nghĩa có thể thay đổi trong khi hình thức – tức là cách giải quyết vấn đề này là bỏ đi những từ có bản thân tên thuật ngữ – lại không thay đổi. Đây chức năng ngữ pháp: chính là trường hợp đang hiện hành ở các nước cộng sản trước đây (cũng như những nước vẫn • để nhằm tạo thuận lợi cho việc thi hành duy trì chế độ xã hội chủ nghĩa). Do vậy, thuật (in order to facilitate implementation) ngữ tiếng Trung nongmin, trước đây thường được > tạo thuận lợi cho việc thi hành (to dịch sang tiếng Anh là “peasant(s)” (nghĩa là facilitate implementation) người làm ruộng) trong những văn bản cộng sản, ngày nay có thể được dịch là “farmer(s)” (nghĩa là • Những cải cách mà gần đây được bắt người làm cả nghề trồng trọt và chăn nuôi, và có đầu (the reforms which have been quyền thuê hay sở hữu đất) để phản ánh hoàn recently introduced) > những cải cách cảnh kinh tế mới. Đôi khi vấn đề còn phức tạp được bắt đầu gần đây (the recently hơn. Khái niệm tiếng Trung “fengjian” trong các introduced reforms) văn bản cộng sản, trước đây thường được dịch Nếu văn bản đặc biệt lặp lại và không rõ sang tiếng Anh là feudalism, nghĩa là chủ nghĩa ràng, người dịch nên chỉ ra vấn đề này cho cán phong kiến, sẽ có nghĩa gì trong các văn bản được bộ biên tập trước khi bắt tay vào dịch và hỏi soạn thảo hiện nay? Nó có giữ lại nghĩa của nó theo cán bộ biên tập muốn bản dịch phản ánh đúng cách hiểu Marxist không? Khi nào thì một nhà lỗi của bản gốc hay hạn chế nhược điểm này. khoa học xã hội Nga dùng từ ob”ektivno (nghĩa là (Xem thêm “Trao đổi giữa cán bộ biên tập và dịch “một cách khách quan”) theo nghĩa Marxist, và giả.”) khi nào thì theo nghĩa thông dụng? Điều nguy hiểm ở đây là dịch giả có thể phiến diện và đưa ra Thuật ngữ không nhất quán. Nhìn chung, nếu một bình luận chứ không phải một định nghĩa. một thuật ngữ xuất hiện nhiều, thì lần nào cũng phải được dịch sang cùng một từ, nhưng người Những thay đổi về nội dung ngữ nghĩa của khái dịch cần phải xác định xem trên thực tế nghĩa của niệm cũng ra đời mà không cần có những thay đổi nó ở những chỗ khác nhau có giống nhau không. lớn trên thế giới. Một nhà triết học có ảnh hưởng Nếu không, người dịch có thể chọn những từ khác có thể làm cho những thay đổi này ra đời. Ví dụ, nhưng quyết định này phải là quyết định có ý Hegel đã áp đặt một nghĩa triết học cho khái niệm thức. Để đảm bảo tính nhất quán, cán bộ biên Aufhebung, một từ ra đời từ động từ aufheben có tập có thể đề nghị người dịch lập ra một bản chú nghĩa đen là “nâng lên” và nghĩa bóng là “hủy bỏ.” giải những thuật ngữ riêng trong quá trình dịch. Để chuyển tải nghĩa của Hegel, một số dịch giả đã dùng thuật ngữ “sublation” (phủ nhận), một số Ngôn ngữ gắn với một giai đoạn cụ thể. Để tránh người khác dùng thuật ngữ “supersession” (sự sự lạc hậu về ngôn ngữ và văn hoá, người dịch thay thế) hay “overcoming” (vượt qua); nhưng một phải dựa vào hiểu biết của mình về những khác số khác giữ lại thuật ngữ tiếng Đức. Trong bất cứ biệt trong tư tưởng và cách sử dụng từ giữa thời trường hợp nào, những thuật ngữ như vậy yêu cầu điểm ra đời của bản gốc và thời điểm dịch tác dịch giả cần phải có chú thích, hoặc nếu có nhiều phẩm. Ví dụ, người dịch nên tránh áp đặt ngược thuật ngữ như vậy thì cần có một lời giới thiệu dễ dòng thời gian một ngôn ngữ chính trị đúng đắn hiểu. Dịch giả nên đặc biệt chú ý đến những thuật (đúng đường lối) của thời điểm dịch cho một tác ngữ như Aufhebung bởi vì chúng có thể trở thành phẩm đã ra đời trong qua khứ. những thuật ngữ chính trong ngành. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 11
15. Giải quyết những khó khăn về thuật ngữ ngoài, trong trường hợp thứ hai thì vì những thuật chuyên môn* ngữ này ép ngôn ngữ của bản dịch vào khuôn mẫu của ngôn ngữ bản gốc. Nhưng các ngôn ngữ từ Khi đưa ra những khái niệm mới, những nhà xưa đến nay đã và đang chấp nhận và thuần hóa khoa học xã hội thường diễn đạt chúng bằng những từ vay mượn và những cách dịch vay những từ hoặc cụm từ được tạo ra cho chính mượn. Tiếng Anh đã được làm giàu thêm bởi mục đích đó. (Từ capital culturel của Bourdieu và những từ vay mượn từ tiếng Pháp sau cuộc xâm protestantische Ethik của Weber là những ví dụ chiếm của người Norman và cho đến ngày nay nó điển hình.) Nếu được chấp nhận rộng rãi, những vẫn tiếp tục nhập nội các từ của những ngôn ngữ từ này sẽ trở thành thuật ngữ chuyên môn. Những khác. Nhân tiện lấy ví dụ về cách dịch vay mượn, khái niệm và thuật ngữ chuyển tải các khái niệm liệu có bao nhiêu người nói tiếng Anh biết được đó thường mang đặc thù về văn hoá cao. Tính đặc rằng cụm từ kill time (giết thời gian) là một sự thù này có thể phụ thuộc cả vào giai đoạn thuật dịch vay mượn từ cụm từ tiếng Pháp tuer le temps ngữ ra đời cũng như phụ thuộc vào đặc điểm của chứ? tộc người hay quốc gia. Hơn nữa, những thuật ngữ này dễ trở thành những khái niệm có cùng tên Dù trong trường hợp nào, người dịch vẫn cần nhưng khác nghĩa.* Điều này có nghĩa là, thậm dùng chú thích khi họ đưa vào bản dịch một thuật chí trong cùng một truyền thống chúng vẫn có thể ngữ mà họ mới tạo ra, hay khi họ muốn có nghĩa khác nhau đối với những tác giả khác thay thế một thuật ngữ đã được chấp nhận bằng nhau. Sự thay đổi thường xuyên này của các khái một thuật ngữ của chính họ. Họ không cần phải niệm là một thách thức lớn. chú thích những từ đã có trong từ điển đơn ngữ cỡ trung của ngôn ngữ bản dịch (ví dụ, Sự xuất hiện phổ biến của các thuật ngữ chuyên The Concise Oxford Dictionary và Webster’s môn là một trong những đặc điểm trước nhất của College Dictionary). Do đó, cả hai thuật ngữ ngôn thuyết khoa học xã hội, nên người dịch phải politburo và gulag đều không cần chú thích, đặc biệt chú ý không chỉ đến việc dịch, mà còn nhưng từ political instructor lại đòi hỏi chú thích. phải làm cho độc giả biết về sự tồn tại của những Có thể chú thích như sau: “Chúng tôi dùng thuật thuật ngữ này. Mặc dù không có giải pháp thần kỳ ngữ political instructor (chính trị viên) để dịch có thể giải quyết được mọi trường hợp, hiện nay thuật ngữ politruk, một từ có nguồn gốc từ thuật có hai phương pháp đã được thử thách qua thời ngữ politicheskii rukovoditel’. Từ này dùng để chỉ gian để giải quyết vấn đề này: 1) chấp nhận thuật một cán bộ Đảng được giao nhiệm vụ hướng dẫn ngữ như là từ vay mượn.* Điều này có nghĩa là đường lối và hệ tư tưởng cho những người lính lấy toàn bộ từ (ví dụ, sử dụng từ tiếng Nga cho trong quân đội Xô Viết.” Chú thích cho từ tiếng những thuật ngữ của Liên bang Xô Viết, ví dụ Pháp grandes écoles (phần lớn các dịch giả giữ dùng từ politburo trong tiếng Anh lấy từ từ tiếng nguyên từ tiếng Pháp này trong bản dịch, nghĩa là Nga politbiuro, viết tắt của từ politicheskoe biuro, họ “dịch” từ này như một từ mượn chứ không nghĩa là bộ chính trị) và dùng từ gulag trong tiếng dịch thành ‘the great school’ (trường lớn), mặc dù Anh (lấy từ từ tiếng Nga gulag, là từ viết tắt của từ écoles – trường – được nhắc đến trong tên của gosudarstvennoe upravlenie lagerei, nghĩa là “cơ tất cả các trường học) có thể như sau: “Grandes quan nhà nước quản lý các trại giam”); và 2) đưa Écoles là những học viện hàng đầu của đào tạo ra một thuật ngữ đồng thời dùng dịch vay mượn* đại học ở Pháp, bao gồm những trường như École như trong tiếng Anh political instructor cho từ Normale Supérieure, École Polytechnique, École tiếng Nga politruk (nghĩa là chính trị viên). Cả hai Navale, v.v. . . .” Chú thích nên ngắn gọn và đi cách tiếp cận đều tạo ra những từ và cách diễn đạt thẳng vào vấn đề. Những bình luận có tính chất mà khi mới nghe sẽ thấy lạ tai, bởi vì trong trường giải thích và dài sẽ tìm thấy chỗ đứng thích hợp ở hợp thứ nhất thì thuật ngữ xuất hiện bằng từ nước phần giới thiệu của dịch giả. 12 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
16. Chú thích cũng có thể được dùng để xác định như trong ngôn ngữ của văn bản gốc, và giải thích các trường hợp chơi chữ, cách ngôn, nhưng những từ có nghĩa là “đại lộ”, những tham chiếu về văn học hay văn hoá nói “phố” v.v. . . . thì cần dịch, đặc biệt là khi chung, v.v. . . . Tuy nhiên, những chú thích chỉ nên dịch từ những ngôn ngữ nhìn chung là giải thích những gì rõ ràng đối với bạn đọc của văn không quen thuộc với văn hoá của ngôn bản gốc nhưng lại không rõ ràng đối với bạn đọc ngữ bản dịch: tiếng Pháp Rue de Rivoli của văn bản dịch. Hơn nữa, chú thích không phải là > tiếng Anh Rue de Rivoli (không dịch cách duy nhất làm sáng tỏ một thuật ngữ. Ví dụ, là Rivoli Street – phố Rivoli), tiếng Tây người dịch có thể thêm vào một hai từ kín đáo Ban Nha Avenida de la Constitución > mang tính giải thích. Nếu có thể tin rằng độc giả tiếng Anh Avenida de la Constitución của văn bản được dịch từ một bản tiếng Pháp hiểu (không dịch là Constitution Avenue từ grandes écoles là những trường đào tạo đại học – Đại lộ Hiến Pháp), tiếng Nga Nevskii lớn tại Pháp nhưng không hiểu rằng những trường prospekt > tiếng Anh Nevsky Prospect này có uy tín (prestige) hơn hẳn những trường (đại lộ Nhevski), nhưng tiếng Nga ulitsa khác, thì người dịch có thể kín đáo thêm một từ để Gor’Kogo > tiếng Anh Gorky Street giải thích vào thành prestigious grandes écoles. (phố Gorky). Đôi khi, có thể rút ngắn hoặc bỏ chú thích bằng • Tên báo và tạp chí phải được giữ nguyên cách chèn thuật ngữ trong văn bản gốc vào trong như trong ngôn ngữ của văn bản gốc: Le ngoặc đơn sau thuật ngữ được dịch ra trong văn Monde, The New York Times, Renmin bản dịch. Hãy quay lại cách dùng từ tương đương ribao, Pravda. Tên sách và tên bài báo tiếng Anh political instructor và từ tiếng Nga cũng phải được giữ nguyên như trong politruk. Nếu ngữ cảnh của thuật ngữ gắn nó với văn bản/ngôn ngữ gốc nhưng có phần lực lượng quân đội đã đủ rõ ràng, thì người dịch dịch trong ngoặc đơn ngay sau đó. có thể cho từ nguyên gốc vào ngoặc đơn ngay sau Nguyên tắc này cũng được áp dụng từ được dịch – political instructor (politruk – cho tiêu đề có trong văn bản và trong chính trị viên), qua đó vừa chỉ ra rằng đây là một các chú thích. Viết hoa tên tiêu đề tuân thuật ngữ, đồng thời phát tín hiệu về nguồn gốc theo những nguyên tắc của ngôn ngữ phát sinh của thuật ngữ này cho những độc giả tiêu đề hoặc của ngôn ngữ bản dịch, ví thông thạo với thuật ngữ ở dạng ban đầu. Tuy dụ: Le Contrat social (The Social Con­ nhiên, phương pháp này không được khuyến tract, Bản Khế ước Xã hội), Literatura khích dùng thường xuyên bởi vì nó có thể trở i revoliutsiia (Literature and Revolution, thành một cái nạng. Nó cũng có thể làm giảm tin Văn học và Cách mạng). tưởng vào khả năng của người dịch. • Đơn vị đo lường mang tính địa phương Những vấn đề về kỹ thuật đối với dịch giả và được giữ nguyên, sau đó chuyển đổi ra cán bộ biên tập theo hệ mét và đưa vào trong ngoặc đơn: năm mươi dặm (tám mươi kilômét), một • Phép đánh dấu câu phải tuân theo quy tắc trăm mu (sáu mươi bảy hécta). Đơn vị sử dụng trong ngôn ngữ của bản dịch. tiền tệ của địa phương được giữ nguyên và không cần phải chuyển đổi. • Dịch địa danh phải tuân theo quy tắc sử dụng trong ngôn ngữ của văn bản • Nhìn chung, tên của các cơ quan hay dịch: tiếng Nga Moskva > tiếng Anh tổ chức được giữ nguyên như trong Moscow. Tên đường phố giữ nguyên ngôn ngữ của bản gốc – École Normale Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 13
17. Supérieure, British Council, the Duma – Tây Ban Nha v.v. . . . Khi hệ thống phiên trừ khi nó đã được dịch theo truyền thống âm mang tính đặc thù gắn với từng ngôn từ trước (White House trong tiếng Pháp ngữ, người dịch phải chuyển hệ thống là Maison Blanche, trong tiếng Việt là sử dụng trong bản gốc sang hệ thống Nhà Trắng) hoặc nguyên tắc dịch thuật được sử dụng trong bản dịch. (Do đó, từ của ngôn ngữ dịch bắt phải dịch những Tchernobyl trong văn bản tiếng Pháp sẽ tên này. Cũng có thể dịch tên của các cơ xuất hiện trong văn bản dịch tiếng Anh quan, tổ chức, nhưng thường thì chúng là Chernobyl.) Đôi khi tình huống này chỉ được dịch khi xuất hiện lần đầu, khi trở nên phức tạp do có hai hệ thống khác nghĩa đen của nó cực kỳ quan trọng. nhau song song tồn tại: một hệ thống phổ thông được dùng chủ yếu cho tên • Những từ nước ngoài mà tác giả dùng người và địa danh (ví dụ tên một người nhìn chung là được giữ nguyên (và kèm hay thành phố có tên là Gorky) và một theo nó là phần dịch nếu người dịch hệ thống học thuật được dùng cho những cho rằng việc dịch là cần thiết). Nếu từ nhóm từ vựng, tiêu đề, tham chiếu, và nước ngoài đó lại chính là từ trong ngôn trích dẫn (ví dụ Gor’kii). Nếu còn băn ngữ của văn bản dịch (ví dụ, nếu tác khoăn về việc chọn hệ thống nào cho giả dùng một từ tiếng Anh và bản dịch thích hợp, người dịch nên hỏi ý kiến của cũng là dịch sang tiếng Anh) thì người hiệp hội dịch giả của địa phương. dịch cần chỉ ra điều này bằng cách để từ này in nghiêng hoặc trong phần chú • Khi tác giả trích dẫn một đoạn có nguồn thích. Nguyên tắc này không được áp gốc được viết bằng tiếng của ngôn ngữ dụng cho những từ vay mượn đã quen của bản dịch, thì người dịch phải bệ trong ngôn ngữ của bản dịch (như từ nguyên xi đoạn đó ở trạng thái khởi thủy marketing trong tiếng Pháp, tiếng Nga, khi nó được viết ra, chứ không được và nhiều ngôn ngữ khác). dịch ngược lại từ đoạn dịch của tác giả. Nếu tác giả không cung cấp nguồn trích • Phải chuyển tự và phiên âm những tham dẫn, người dịch phải tự tìm nguồn trích chiếu về từ và tiêu đề dùng trong những của đoạn văn được trích dẫn dựa trên hệ chữ viết khác với chữ viết của ngôn những cơ sở dữ liệu thích hợp, hoặc hỏi ngữ bản dịch. Người dịch phải dùng tác giả. Ngoài ra, người dịch phải nêu hệ thống phiên âm chuẩn nếu nó tồn ra tất cả những tài liệu tham khảo trong tại. Một số hệ thống như Romanization những chú thích tuân theo các quy định pinyin của Trung Quốc để phiên âm chữ trích dẫn học thuật của ngôn ngữ dịch. Trung Quốc sang chữ La tinh đã được hầu hết các ngôn ngữ khác chấp nhận; • Nguồn tham khảo chính của người dịch tuy nhiên, những hệ thống khác lại mang là từ điển đơn ngữ (từ điển giải thích tính đặc thù cho từng ngôn ngữ. Hệ từ và ngữ) của ngôn ngữ gốc và ngôn thống Library of Congress (xem Barry ngữ dịch. Từ điển song ngữ có ích trong Randall, ALA-LC Romanization Table. hai trường hợp: 1) khi người dịch đã Washington: Library of Congress, 1997) biết nghĩa của một từ trong ngôn ngữ đang trở thành chuẩn mực để phiên âm gốc nhưng tại thời điểm đó không thể và chuyển tự sang tiếng Anh, nhưng nghĩ ra được ngay từ tương đương trong không đúng đối với tiếng Pháp, Đức, ngôn ngữ dịch. Và 2) khi người dịch, qua tra từ điển đơn ngữ, đã biết được từ 14 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
18. cần dịch trong bản gốc có nghĩa là cây, Kiến nghị cuối cùng động vật, hay cái gì đó tương tự, tức là Người dịch cần được đào tạo chứ không phải là hoàn toàn có thể tìm được một từ duy bẩm sinh. Tất nhiên, họ phải có kiến thức vững nhất tương đương với nó trong ngôn chắc về hai ngôn ngữ có liên quan, nhưng đào tạo ngữ dịch (không phải là từ nhiều nghĩa). chuyên nghiệp cũng là một yếu tố thiết yếu. Hình Từ điển đồng nghĩa cung cấp nhiều từ thức đào tạo tùy thuộc vào bản chất của văn bản đồng nghĩa, thậm chí còn hơn cả những cần được dịch. từ điển song ngữ hoàn thiện nhất. Những văn bản khác nhau cần những người Khi không thể tham khảo ở đâu được, người dịch khác nhau: các văn bản khoa học xã hội dịch nên trao đổi với một người có học thức và mang tính học thuật được các nhà khoa học xã dùng ngôn ngữ gốc là tiếng mẹ đẻ, tốt nhất là hội dịch là tốt nhất, bởi vì kiến thức chuyên môn người có chuyên môn về lĩnh vực của văn bản cần trong lĩnh vực được đề cập trong văn bản là một dịch. Những người là chuyên gia về lĩnh vực được yếu tố thiết yếu để dịch tốt; còn các văn bản mang dịch và nói thành thạo ngôn ngữ dịch cũng có thể tính đại chúng, văn bản do các tổ chức chính phủ được thuê để đọc bản dịch và cung cấp những chú và phi chính phủ soạn thảo tốt nhất nên để những giải cho người dịch và người biên tập. (Xem thêm dịch giả chuyên nghiệp, được đào tạo và/hoặc có “Trao đổi giữa cán bộ biên tập và dịch giả” và kinh nghiệm về lĩnh vực của văn bản đó dịch. “Đánh giá.”) Chúng tôi đề nghị những người biên tập chịu trách nhiệm thuê dịch tìm người dịch phù hợp Đánh giá theo nguyên tắc này. Quá trình đánh giá sẽ thay đổi tùy vào việc người Tương đối dễ tìm một người dịch tốt cho biên tập có biết ngôn ngữ của văn bản gốc hay những văn bản có tính đại chúng. Có những dịch không. Những người biên tập biết ngôn ngữ gốc giả chuyên nghiệp, được đào tạo chuyên sâu về có thể tiến hành đánh giá hiệu quả nhất nếu họ đọc dịch thuật và/hoặc là có kinh nghiệm trong lĩnh văn bản dịch một cách độc lập và chỉ quay lại đọc vực khoa học xã hội, và có thể liên lạc với họ qua văn bản gốc khi một đoạn trong văn bản dịch có những hiệp hội của các dịch giả. (Danh sách hội vấn đề, thay vì đọc qua đọc lại cùng lúc cả bản viên của những hiệp hội dịch thuật được công dịch và bản gốc. Những người không biết ngôn nhận có trong trang web của International ngữ gốc sẽ rơi vào trong một tình thế khó khăn: Translator Federation (Liên Đoàn Dịch giả làm thế nào họ có thể đánh giá được chất lượng Quốc tế) www.fit-ift.org/en/news-en.php.) Phần của sản phẩm dịch? Họ có thể chuẩn bị bằng cách lớn thành viên của hiệp hội thuộc quốc gia nào là đọc những tác phẩm tương tự đã được dịch của người nói tiếng mẹ đẻ là ngôn ngữ của quốc gia cùng tác giả, đặc biệt là những bản dịch đã được đó, và vì thế họ thường dịch các văn bản sang đánh giá cao. Cũng như đối với một bản dịch mới, ngôn ngữ đó. Tuy nhiên cũng có những hội viên họ cũng phải đọc nó như đọc một tác phẩm độc lập có tiếng mẹ đẻ là một ngôn ngữ khác, có đủ trình và đánh giá xem cách lập luận của nó có chắc chắn độ để dịch từ ngôn ngữ của quốc gia đó ra ngôn không. Đọc cẩn thận thì có thể phát hiện được ngữ khác. Họ là những người đầu tiên mà người những chỗ có thể có vấn đề, nhưng bất cứ người có nhu cầu thuê dịch có thể hỏi và nhờ giúp. biên tập nào không biết ngôn ngữ gốc đều phải hỏi Tìm được một người dịch phù hợp cho các văn người dịch khi cảm thấy một đoạn dịch có vẻ bản học thuật còn khó hơn, vì rất hiếm các nhà không đúng. Một giải pháp khác là họ có thể thuê khoa học xã hội – ít nhất là trong các nước nói một người đánh giá từ bên ngoài giỏi cả hai ngôn tiếng Anh – tinh thông về một ngoại ngữ cho phép ngữ và có chuyên môn về chủ đề của văn bản. họ có đủ khả năng dịch một văn bản từ ngôn ngữ Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 15
19. đó. Số người được đào tạo về kỹ thuật dịch còn ít phẩm dịch có những cống hiến lớn vào các hơn nữa. Ngành khoa học xã hội cần phải đánh chuyên ngành như một bộ phận khăng khít, giá được tầm quan trọng mang tính quyết định không thể tách rời trong công trình nghiên cứu của quá trình dịch thuật và ảnh hưởng của nó. của các phó giáo sư thuộc diện được bổ nhiệm để Nếu các nhà khoa học xã hội phải trở thành những sau đó xét thành giáo sư vĩnh viễn (trong biên người dịch cho đồng nghiệp của họ – và chắc chắn chế các trường đại học hay viện nghiên cứu). Uy phải làm thế thì bản dịch mới có thể đáp ứng được tín và danh tiếng có được từ việc dịch những tác những tiêu chuẩn về học thuật – thì các ngành phẩm quan trọng như tác phẩm của Foucault và nghiên cứu của họ có trách nhiệm đảm bảo rằng Habermans – tác phẩm mà mọi người làm trong trong giới khoa học xã hội phải ngày càng có ngành đều đọc – xứng đáng được công nhận là có nhiều lớp đào tạo phù hợp về dịch thuật – và việc giá trị học thuật và chuyên môn. đào tạo này phải ngày càng được đánh giá cao. Nếu những kiến nghị trên giúp cho việc thực Khuyến nghị sau đây có thể thực hiện ngay: hiện những mục tiêu đã được đặt ra trong bản những giáo sư hướng dẫn trong các ngành khoa hướng dẫn này, nó sẽ làm tăng số lượng và chất học xã hội nên khuyến khích nghiên cứu sinh của lượng của những bản dịch trong khoa học xã hội, họ đăng ký học các khóa học ngoại ngữ nâng cao và do đó phát triển ngành này cả về bề rộng và và những hội thảo về dịch thuật. Họ có thể khuyến chiều sâu. Những kiến nghị này cũng khuyến khích sinh viên làm việc này bằng cách dùng khích các nhà khoa học xã hội viết bằng tiếng mẹ kinh phí cho trợ lý nghiên cứu để trả thù lao cho đẻ của mình (xem Phụ lục I), từ đó khuyến khích nghiên cứu sinh khi họ dịch các công trình khoa sự đóng góp của những cộng đồng văn hoá và học thuộc chuyên ngành nghiên cứu của mình. ngôn ngữ đa dạng vào trao đổi giao tiếp toàn cầu Một gợi ý khác cần nhiều thời gian hơn để thực trong khoa học xã hội. hiện, đó là: toàn ngành cần công nhận những tác 16 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
20. Phụ Lục A Thành viên của Dự án Dịch thuật trong Khoa học Xã hội Principal Investigators – Richard Brecht Những nghiên cứu viên chính Director, Center for Advanced Study of Language, University of Maryland. Michael Henry Heim Giám đốc Trung tâm nghiên cứu cao cấp về Professor, Departments of Slavic Languages Ngôn ngữ, Trường Đại học Maryland (Mỹ) and Literatures and Comparative Literature, University of California, Los Angeles. Olga Bukhina Giáo sư Khoa Ngôn ngữ và Văn học Sla-vơ và Coordinator of International Programs, Nghiên cứu So sánh Văn học, Trường Đại học American Council of Learned Societies (ACLS). California tại Los Angeles (Mỹ) Điều phối viên Chương trình Quốc tế, Hội đồng các Tổ chức Học thuật Hoa Kỳ (ACLS) Andrzej W. Tymowski Director of International Programs, American Leonora Chernyakhovskaya Council of Learned Societies (ACLS). Director, Moscow International School of Giám đốc Chương trình Quốc tế, Hội đồng Translation and Interpreting. các Tổ chức Học thuật Hoa Kỳ (ACLS) Giám đốc Trường Quốc tế về Dịch thuật và Phiên dịch Mátxcơva (Nga) E. Perry Link Natalia Avtonomova Professor, Department of East Asian Studies, Senior Research Fellow, Institute of Philosophy, Princeton University. Russian Academy of Sciences. Giáo sư Khoa Nghiên cứu Đông Á, Đại học Nghiên cứu viên cao cấp, Viện triết học, Viện Princeton (Mỹ) Hàn lâm Khoa học Nga Luo Xuanmin Chuanyun Bao Director, Center for Translation and Inter­ Dean, Graduate School of Translation and disciplinary Studies; Professor, Department Interpretation, Monterey Institute of of Foreign Languages, Tsinghua University. International Studies. Giám đốc Trung tâm Dịch thuật và Nghiên Hiệu trưởng. Trường đào tạo Dịch thuật và cứu Liên ngành. Giáo sư Khoa Ngoại ngữ, Phiên dịch, Học viện Nghiên cứu Quốc tế Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc) Monterey (Mỹ) Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 17
21. Ramona Naddaff Lynn Visson Co-Director, Zone Books; Assistant Professor of Staff Interpreter, United Nations, retired; Rhetoric, University of California, Berkeley. Editor, Hippocrene Books. Phiên dịch Liên Đồng Giám đốc Zone Books; Phó giáo sư về Tu hợp quốc; Biên tập của Hippocrene Books. từ học, Đại học California, Berkeley (Mỹ) Wang Feng Bruno Poncharal Professor, Department of Sociology, University Maître de conferences, Institut d’Etudes of California, Irvine. Giáo sư, Khoa Xã hội học, Anglophones, Universite de Paris VII. Phó Đại học California, Irvine. (Mỹ) Giáo sư, Viện Nghiên cứu Anh ngữ, Trường R. Bin Wong Đại học Paris VII (Pháp) Director, Asia Institute; Professor, Janet Roitman Department of History, University of Charge de recherche, Centre National de la California, Los Angeles. Giám đốc Viện Recherche Scientifique. Nghiên cứu viên, Trung nghiên cứu châu Á, Giáo sư khoa Lịch sử, Đại Tâm Nghiên Cứu Khoa Học Quốc Gia (Pháp) học California, Los Angeles (Mỹ) Irina Savelieva Professor, Higher School of Economics, State University, Moscow. Giáo sư, Trường Kinh tế, Đại học Quốc gia Mátxcơva (Nga) 18 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
22. Phụ lục B Chú giải thuật ngữ song ngữ (bilingual). Thạo hai tiếng mẹ đẻ. (Xem trong từng ngôn ngữ: từ tiếng Anh sympathetic “tiếng mẹ đẻ”) (thông cảm) và từ tiếng Pháp sympathique (dễ thương) (tương đương với từ tiếng Anh “likea- dịch căn ke (calque). Dịch theo nghĩa đen một từ ble, nice” nghĩa là dễ thương, dễ chịu), từ tiếng hay một thành ngữ được dùng để chuyển tải cùng Anh gift (quà tặng) và từ tiếng Đức Gift (chất một ý nghĩa. Cách dịch vay mượn như vậy mới độc). Chúng thường là những từ vay mượn, ví dụ đầu nghe thường thấy lạ tai, nhưng trong quá như từ tiếng Nga killer (kẻ giết người) (tương trình sử dụng dần dần được chấp nhận. Từ tiếng đương với từ tiếng Anh hit man, hired assassin, Anh false friend là một từ dịch căn ke từ từ tiếng nghĩa là kẻ đánh người, kẻ ám sát), từ tiếng Pháp Pháp Faux ami (từ đồng âm khác nghĩa trong pick-up (tương đương với từ tiếng Anh record- những ngôn ngữ khác nhau); từ tiếng Anh kill player, nghĩa là máy ghi âm). Có thể thấy những time là một từ dịch căn ke lại từ tiếng Pháp tuer le khái niệm cùng tên nhưng khác về nội dung khái temps (giết thời gian); từ tiếng Pháp gratte-ciel là niệm (conceptual false friends.) Cách dịch chuẩn một từ dịch căn ke lại từ từ tiếng Anh skycrape sang tiếng Anh, Pháp, và Nga của từ tiếng Trung (nhà chọc trời). Thuật ngữ “sức khỏe cộng đồng” Quốc xuanchuan là propaganda/propagande, trong tiếng Việt là một từ dịch căn ke từ từ tiếng nhưng trong tiếng Trung Quốc thuật ngữ này Anh “public health.” Thuật ngữ calque (dịch căn không mang ý tiêu cực rất phổ biến trong các ke lại) trong tiếng Anh cũng là một từ được căn ngôn ngữ kia. Còn thuật ngữ democracy – dân chủ ke lại từ từ tiếng Pháp calque. Còn được gọi là – mặc dù có cùng một hình thức tương tự trong dịch vay mượn. (Xem “từ vay mượn”) tất cả các ngôn ngữ châu Âu, nhưng nghĩa của nội địa hoá (domesticate). Làm cho một bản dịch nó thay đổi không những từ nền văn hoá này được đọc trôi chảy trong ngôn ngữ dịch đến mức sang nền văn hóa khác, mà còn từ người này làm mờ đi xuất xứ của nó trong văn hoá gốc. sang người khác. (Xem “từ vay mượn”, “dịch (Xem thêm “ngoại lai hoá”) vay mượn”) ngôn ngữ thành thạo nhất (dominant language). ngoại lai hoá (foreignize). Làm cho một bản dịch Là ngôn ngữ mà người nói nhiều thứ tiếng dùng được đọc theo một kiểu nhằm chỉ ra hoặc thậm thành thạo nhất, và do đó thường đây là ngôn ngữ chí nhấn mạnh xuất xứ của nó trong văn hoá gốc. mà họ dịch từ tiếng khác sang. Đối với số đông (Xem “nội địa hóa”) thì đây chính là tiếng mẹ đẻ, nhưng đối với những người nói ngôn ngữ được kế thừa (heritage người được nuôi dưỡng và giáo dục ở một đất speaker). Một người dùng một ngôn ngữ trong nước có ngôn ngữ khác với tiếng mẹ đẻ của họ, gia đình khác với ngôn ngữ được dùng phổ biến thì ngôn ngữ thành thạo nhất của họ là ngôn ngữ trong xã hội mà người đó sống, và là người không của đất nước nơi họ đã được nuôi dưỡng. (Xem được giáo dục chính thức hoặc được giáo dục “tiếng mẹ đẻ”, “người nói tiếng mẹ đẻ”) không quá mức giáo dục tiểu học bằng ngôn ngữ từ đồng âm khác nghĩa trong các ngôn ngữ khác đó. Khả năng sử dụng ngôn ngữ được kế thừa rất nhau (false friend). Một từ xuất hiện dưới cùng khác nhau ở những người khác nhau. một hình thức hoặc gần như có cùng hình thức trong hai ngôn ngữ nhưng lại có nghĩa khác nhau Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 19
23. phiên dịch/thông dịch (interpreting, interpre- người nói tiếng mẹ đẻ (native speaker). Người tation). Sự diễn đạt bằng lời nói một thông tin nói tiếng mẹ đẻ của mình, hoặc người nói thứ qua một ngôn ngữ khác với ngôn ngữ mà thông tiếng của địa phương nơi họ lớn lên và được giáo tin đó được nói ra (để phân biệt với dịch thuật – là dục trong nền văn hóa có ngôn ngữ đó. Một người sự diễn đạt một văn bản bằng chữ viết được nói một thứ tiếng như tiếng mẹ đẻ không chỉ trong chuyển từ một ngôn ngữ này qua một ngôn ngữ trường hợp người này được sinh ra tại một nơi khác). Phiên dịch có thể diễn theo cách nối tiếp, dùng ngôn ngữ đó, mà còn trong trường hợp họ nghĩa là người nói nói từng đoạn và dừng lại để đến sống ở địa phương nơi dùng ngôn ngữ đó chờ dịch, hoặc phiên dịch có thể diễn ra đồng thời trước khi họ đến tuổi dậy thì. (Xem “tiếng mẹ (dịch đuổi)– tức là người dịch dịch ngay cùng lúc đẻ”, “ngôn ngữ thành thạo nhất”, “người nói ngôn khi người nói diễn đạt ý mình. Mặc dù một số kỹ ngữ được kế thừa”) năng có thể được dùng cả trong thông dịch và ngôn ngữ gốc (source language). Ngôn ngữ mà dịch thuật, nhưng mỗi hình thức dịch này đều có từ đó một bản dịch được tạo ra, trái với ngôn ngữ những yêu cầu về kỹ năng riêng. dịch, là ngôn ngữ mà một bản gốc được dịch sang. từ vựng (lexicon). Vốn từ hay tổng số từ tồn tại cú pháp (syntax). Sự sắp xếp các từ để chuyển trong một ngôn ngữ. tải chức năng và những mối quan hệ ngữ pháp dịch vay mượn (loan translation). Giống như dịch của chúng. căn ke (calque). Ngay từ loan translation – dịch vay ngôn ngữ dịch (target language). Ngôn ngữ mà mượn – cũng là một từ được dịch căn ke từ tiếng qua đó một văn bản được dịch sang từ bản gốc, Đức Lehnubersetzung. (Xem “từ vay mượn”) trái với ngôn ngữ gốc, là ngôn ngữ mà từ đó bản từ vay mượn (loanword). Một từ được mượn ở gốc được tạo ra. mức nhiều hay ít từ một ngôn ngữ khác. Sputnik, thuật ngữ chuyên môn (technical term). Một từ politburo, glasnost, và perestroika là những từ hay một cụm từ mang một khái niệm chuyên biệt trong tiếng Nga mà tiếng Anh vay mượn; calque, và đòi hỏi một từ tương tương chuẩn trong ngôn savoir-faire, và sang froid là những từ tiếng Pháp ngữ dịch. Khi không tồn tại một khái niệm tương mà tiếng Anh vay mượn; fengshui và kungfu đương thích hợp, thì nó phải được tạo ra. Biệt ngữ là từ tiếng Trung mà tiếng Anh vay mượn; và (jargon) được sinh ra khi áp lực của sự giao tiếp Weltanschauung và Realpolitik là từ tiếng Đức bị phụ thuộc quá nhiều vào các thuật ngữ chuyên mà tiếng Anh vay mượn. Marketing, cracking môn, đặc biệt là khi chủ yếu chỉ có những người (dầu mỏ) là những từ tiếng Việt vay mượn từ tiếng trong một nhóm chuyên sâu hiểu được những Anh. (Xem “dịch vay mượn”) thuật ngữ đó. tiếng mẹ đẻ (native language). Ngôn ngữ đầu tiên mà một người học nói, điển hình là học từ cha mẹ. Đối với đa số thì đó đồng thời là ngôn ngữ chính (xem “ngôn ngữ thành thạo nhất” và “song ngữ”) 20 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
24. Phụ lục C Xuất bản hàng loạt các bản dịch khoa học xã hội Nga là nước có truyền thống lâu đời trong việc Dahrendorf, Elias, Giddens, Goffman, Mannheim, xuất bản những công trình nghiên cứu mang tính Parsons, Sennett, và Tonnies. Ban điều hành và học thuật dưới hình thức đăng nhiều kỳ được tổ người dịch đều là những giảng viên tại các trường chức theo ngành, chuyên môn, giai đoạn, vùng, đại học hàng đầu. Người dịch đã được lựa chọn v.v. . . ., tùy đặc tính của nhà xuất bản và chuyên dựa trên tác phẩm dịch thử của họ, và tất cả các môn của ban biên tập. Gần đây, một nhóm những bản dịch đều được các chuyên gia có kiến thức học giả đứng đầu là Irina Savelieva – đại học uyên thâm về ngôn ngữ gốc và chuyên ngành phù Kinh tế thuộc Đại học Quốc gia Mátxcơva – đã hợp hiệu đính. xuất bản nhiều tập những bản dịch các công trình Bộ sách này đã được nhiều nhà xuất bản khác học thuật trong khoa học xã hội và nhân văn. Mục nhau xuất bản. Megaproject of the Open Society đích của bộ sách mang tên Universitetskaia Institute đã thiết lập hệ thống phân phối giúp phân ­biblioteka (Thư viện Đại học) này là giúp cho tích nhu cầu, tập trung đơn đặt hàng, đảm bảo cộng đồng học giả Nga làm quen với những tác những tập sách này đến tay thư viện của các phẩm học thuật của phương Tây đương đại – trường đại học. Tuy nhiên, một khối lượng khổng những tác phẩm không được dịch trong thời lồ của bộ sách này lại được bán trên thị trường. Xô viết. Điều này có nghĩa là bộ sách dịch này bù Những người tổ chức dự án đã phán đoán trước đắp những mảng hổng rõ rệt và cung cấp những rằng giảng viên và sinh viên đại học là nhóm độc tác phẩm cơ bản mà nếu thiếu chúng thì khó giả chính. Vào thời điểm đó, những học viện đào mà nghĩ đến chuyện hiểu sâu một ngành nhất tạo đại học tại Nga đã tuyển dụng trên sáu mươi định. Được sự tài trợ của Soros Foundation’s ngàn giảng viên, chỉ vẻn vẹn mười phần trăm Open Society Institute, trong hai năm (1998- trong số họ có kinh nghiệm làm việc bằng một 2000), Universitetskaia biblioteka đã xuất bản 120 ngoại ngữ khác. Hơn nữa, rất ít người Nga có đủ tập gây sửng sốt và nhận được sự cỗ vũ cao. tiền để mua sách được in ngoài nước Nga. Việc Giáo sư Savelieva và ban điều hành gồm bảy bán được một khối lượng sách lớn cho giảng viên thành viên của bà bắt đầu bằng việc lập ra một và sinh viên chứng tỏ là có tồn tại lượng độc giả danh sách những tác phẩm dự kiến dịch trong sáu có nhu cầu đọc các bản dịch này. chuyên ngành (triết học, xã hội học, lý thuyết và Xem trang web www.hse.ru/science/igiti/article_ lịch sử văn hoá, lý thuyết kinh tế, lịch sử, và khoa literature_eng.shtml để có thêm thông tin về bộ học chính trị). Ví dụ, những học giả có tác phẩm sách này, về Dự án Dịch thuật đã sinh ra nó, và một đã được dịch và xuất bản trong ngành xã hội thư mục đầy đủ những tác phẩm đã được xuất bản. học gồm Adorno, Baudrillard, Bourdieu, Castells, Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 21
25. Phụ lục D Một số sách tham khảo Sổ tay hướng dẫn chung Wallerstein, Immanuel. “Concepts in the Social Sciences: Problems of Translation.” Translation Baker, Mona. In Other Words. London: Spectrum: Essays in Theory and Practice. Routledge, 1992. Ed. M.G. Rose. Albany: State University of Newmark, Peter. Textbook of Translation. New New York Press, 1981, 88–98. (For excerpts York: Prentice-Hall International, 1988. see Appendix H.) (Cả hai đều là những giới thiệu chuẩn về những _. “Scholarly Concepts: Translation or mặt yếu và mặt mạnh của quá trình dịch, và Interpretation?” Translation Horizons. trong khi nhấn mạnh dịch văn bản văn học, hai Ed. M.G. Rose. Binghamton, NY: Center for cuốn sách này đã đưa ra những kỹ thuật dịch Research in Translation, 1996, 107–17. hoàn toàn có thể vận dụng vào việc dịch các văn bản khoa học xã hội và nhân văn.) Sổ tay hướng dẫn về ngôn ngữ Meertens, Rene. Guide anglais-frangais de la Dịch thuật và khoa học xã hội traduction. Paris: Chiron, 2004. Argenton, Elena. The Translation of Culturebound Visson, Lynn. From Russian Into English: An Terms. Trieste: Universita degli Studi di Introduction to Simultaneous Interpretation. Trieste, 1983. Ann Arbor, MI: Ardis, 1991. (Mặc dù quyển Barret-Ducrocq, Francoise, “Les sciences này nhấn mạnh việc dịch hội nghị, tài liệu ­humaines au carrefour des langues.” Traduire trong sách cũng thích hợp cho việc biên dịch.) l’Europe. Paris: Payot, 1992. Katan, David. Translating Cultures: An Đào tạo Introduction for Translators, Interpreters and Gile, Daniel. Basic Concepts and Models for Mediators. Manchester, UK: St. Jerome Translator and Interpreter Training. Publishing, 1999. Amsterdam: John Benjamins, 1995. Mossop, Brian. “Translating Institutions and Campbell, Stuart. Translation Into the Second ‘Idiomatic’ Translation.” META: Translators Language. London: Longman, 1998. Journal, 35(2), 1990, 342–355 (revised version available at www.geocities.com/brmossop/ Grosman, Meta, ed. Translation Into Non-Mother mypage.html). Tongues. Tubingen: Stauffenberg, 2000. Kussmaul, Paul. Training the Translator. Amsterdam: John Benjamins, 1995. 22 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
26. “European Association for Language Testing Dịch máy and Assessment Report,” www.ealta.eu.org/ Bass, Scott. “Machine vs. Human Translation” resources.htm (See also www.ealta.eu.org/ www.advancedlanguagetranslation.com/ links.htm.) articles/machine_vs_human_translation.pdf. American Translators Association. atanet.org/ Bowker, Lynne. Computer-Aided Translation certification/eligibility_approved.php. Technology: A Practical Introduction. Ottawa: University of Ottawa Press, 2002. Hướng dẫn dạy nghề Hutchins, John. “Computer based translation in Sofer, Morry. The Translator’s Handbook. 3rd Europe and North America, and its future rev. ed. Rockville, MD: Schreiber, 1999. prospects.” JAPIO 20th anniversary. (Tokyo: (Cung cấp những thông tin cả người biên tập Japan Patent Information Organization, 2005), và người dịch chuyên nghiệp quan tâm: đánh 156–160. giá, phương tiện, sách tham khảo, mạng homepages/WJHutchins. Internet, nguồn nhân lực, những hiệp hội của Nirenberg, Sergei et al., eds. Readings in người dịch, đào tạo người dịch, v.v. . . .) Machine Translation. Cambridge, MA: MIT European Commission. ec.europa.eu/ Press, 2003. translation/index_en.htm. O’Hagan, Minako and David Ashworth. Translation-Mediated Communication in a Lý thuyết Digital World. Clevedon: Multilingual Matters, 2002. Bell, Roger. Translation and Translating: Theory and Practice. London: Longman, 1991. Somers, Harold, ed. Computers and Translation: A Translator’s Guide. Amsterdam: John Bush, Peter and Bassnett, Susan. The Translator as Benjamins, 2003. Writer. London/New York: Continuum, 2006. Chestman, Andrew and Emma Wagner. Sách tra cứu Can Theory Help Translation? Manchester: St. Jerome, 2002. Jean Delisle et al. Terminologie de la traduction/ Translation Terminology/Terminolgia de la Gile, Daniel. La Traduction: la comprendre, traduccion/Terminologie der Ubersetzung. Vapprendre. Paris: PUF, 2005. Amsterdam: John Benjamins, 1999. (Cuốn Hacking, Ian. “Was There Ever a Radical Mis­ sách này đã cung cấp hai trăm khái niệm được translation?” Historical Ontology. Cambridge, định nghĩa rõ ràng trong bốn ngôn ngữ sẽ giúp MA: Harvard University Press, 2002. người biên tập trao đổi với người dịch.) Randall, Barry. ALA-LC Romanization Tables. Washington: Library of Congress, 1997. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 23
27. Tạp chí Những ví dụ về từ điển chuyên ngành hữu dụng ATA Chronicle. (American Translators Association. Monthly.) Cassin, Barbara, ed. Vocabulaire europeen des philosophies – dictionnaire des intraduisibles. BABEL. An International Journal on Translation. Editions du Seuil. Paris, 2004. (International Federation of Translators. Quarterly.) Marshall, Gordon, ed. A Dictionary of Sociology. Oxford: Oxford UP, 1998. META. Journal des Traducteurs/Translators Journal. (Organe d’Information et de Recherche Pearce, David, ed. Macmillan Dictionary of clans les Domaines de la Traduction, de la Modern Economics. London: Macmillan, 1992. Terminologie et de l’lnterpretation. Quarterly. Ritter, Harry. Dictionary of Concepts in History. Available on line: www.erudit.org/revue/meta.) Westport, CT: Greenwood Press, 1986. TTR – Traduction, Terminologie, Redaction. (Association Canadienne de Traductologie/ Canadian Association for Translation Studies. Biannual.) 24 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
28. Phụ lục E Nghiên cứu tình huống của một người biên tập Làm việc với một dịch giả chưa có kinh nghiệm của việc thiết lập và duy trì mối liên hệ với tác giả và người biên tập, giữ một danh sách những câu Khi mọi cố gắng tìm một người dịch có kinh hỏi cụ thể cho hai người này, tạo một bản chú giải nghiệm và có kiến thức chuyên môn thích hợp các từ được dịch từ những thuật ngữ chuyên môn, không dẫn đến kết quả gì, nhà xuất bản của chúng tìm những bản dịch tiếng Anh chuẩn các tài liệu tôi đã quyết định tuyển dụng một nghiên cứu sinh được trích dẫn và xác định ngay những trường hợp cùng chuyên ngành. Chị này đã từng làm phóng khi những bản dịch này cần được sửa đổi, v.v. . . . viên tại những nước mà nghiên cứu này đề cập Quá trình trao đổi này đã biến thành một hội thảo đến và đang viết luận án tiến sĩ về chủ đề gần với nhỏ về kỹ thuật dịch. Nhờ có quá trình dài và gian văn bản cần dịch, nhưng chưa bao giờ làm công nan này cũng như tinh thần trách nhiệm, trí thông việc dịch thuật cả. Tôi đã có vài buổi làm việc ban minh, và lao động cần cù của người dịch – mà đầu với chị. Trong những buổi gặp mặt này, tôi một bản dịch có chất lượng xuất sắc đã ra đời. giải thích cho chị các thủ tục trong quá trình dịch và chỉ cho chị những ví dụ của những bản dịch có Khi tôi chia sẻ kinh nghiệm này với một số lỗi mà tôi đã phát hiện trong quá trình làm biên đồng nghiệp, họ cho rằng mặc dù kết quả có thành tập: dịch quá bám sát nghĩa, có nghĩa là, những công đến đâu, thì những cố gắng cần có để đào bản dịch quá lệ thuộc vào nghĩa của từng từ, tạo người dịch tại chỗ vẫn quá phiền toái. Tất những văn bản chứa đầy những câu và những nhiên là tôi không đồng ý với việc phải làm một đoạn văn phức tạp và quá dài có thể chấp nhận “hội thảo nhỏ” tương tự với tất cả những người được trong tiếng Pháp nhưng không thể chấp dịch mỗi khi cần dịch. Nếu những nhà khoa học nhận được trong tiếng Anh, v.v. . . . Tôi đã chỉ cho xã hội nhận thức được yêu cầu cần xây dựng chị sự cần thiết phải tái tạo lại giọng nói và phong những thế hệ các nhà khoa học xã hội trong tương cách nhưng không mù quáng bắt chước văn bản lai không những được đào tạo tốt về ngôn ngữ mà gốc. Tôi cũng trao đổi với chị về nhiều tài liệu còn được đào tạo tốt về dịch thuật thì sẽ tốt hơn nghiên cứu và kỹ thuật dịch: sử dụng từ điển đồng rất nhiều. nghĩa, đọc những sách viết về cùng chủ đề bằng tiếng Anh, v.v. . . . Tôi nhấn mạnh sự quan trọng Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 25
29. Giải quyết một bản dịch không sử dụng được Đưa tác giả vào cuộc: câu chuyện để cảnh báo Việc một công trình nghiên cứu liên ngành cần Tác giả có thể là một đối tác có ích trong quá trình một người dịch có thể dịch được một văn bản dịch, để trả lời những câu hỏi của người dịch và mang cả tính văn học, lịch sử, chính trị học, phân người biên tập, cung cấp xuất xứ của những tài tâm học, y học, và nhân học từ thế kỷ mười tám liệu tham khảo, v.v. . . . Tuy nhiên, tôi nhớ lại một đến thế kỷ hai mươi đã đẩy nhà xuất bản của tình huống, khi tác giả đã đi quá xa đến mức tự chúng tôi đến chỗ ký hợp đồng với một người chọn người dịch, nói rằng chị này trước đây đã dịch có kinh nghiệm đã từng cộng tác dịch thành từng dịch những bài tạp chí của tác giả và làm tác công các tác phẩm văn học cho chúng tôi trước giả hài lòng. Hơn thế nữa, tác giả còn nói rằng đó. Tuy nhiên, sau khi đọc bản dịch thử, tôi nhận mình thành thạo cả hai thứ tiếng. Nhưng trong ra rằng người dịch đã không có khả năng hiểu quá trình dịch chúng tôi đã phải làm cho tác giả được, chưa nói gì đến việc tái tạo lại, một văn bản thấy rằng ông ta không phải là một quan tòa có đủ có ngôn ngữ và cách lập luận không phải là theo thẩm quyền đánh giá về phong cách hay về việc kiểu văn học. Tôi đã giải thích kỹ toàn bộ văn bản dịch những thuật ngữ chuyên môn. Cuối cùng, tác cho người dịch và đề nghị người dịch cung cấp giả đã chấp nhận rằng sự lo lắng của chúng tôi là một bản dịch mới. Tôi đối chiếu văn bản dịch đúng, sau khi đọc bản nhận xét của hai chuyên gia mới với văn bản gốc và thấy rằng kết quả vẫn về bản dịch. Hai chuyên gia này đã phê bình rằng chưa chấp nhận được. Do đó, tôi đã thuê một bản dịch đã làm tối nghĩa những phát hiện mới về người dịch thứ hai để làm lại công việc dịch này. mặt lý thuyết trong tác phẩm của tác giả. Sửa lại một bản dịch kém chưa chắc đã hứa hẹn cho ra một bản dịch hay, nhưng trong trường hợp này “đồng dịch giả” đã làm việc tốt với chúng tôi và cuối cùng đã tạo ra một bản dịch tốt. Cả hai người dịch này đã đồng ý cùng ký vào bản dịch cuối cùng. 26 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
30. Phụ lục F Ví dụ về những đoạn được dịch từng chữ một Lỗi phổ biến nhất của những người dịch chưa có Bởi vì nếu con mắt của con vật thì linh hồn của kinh nghiệm là tạo ra những văn bản dịch quá lệ nó là ánh mắt bởi vì đây là bản chất như là một thuộc vào những yếu tố hình thức của ngôn ngữ khái niệm về con mắt. Con mắt là vật chất của gốc và ít nhiều tạo ra những bản dịch theo từng ánh mắt, và nếu như bị tách rời khỏi điều này thì chữ một. Những đoạn in thẳng dưới đây là ví dụ nó không còn là một con mắt nữa-hay chỉ theo về cách dịch này; những đoạn in nghiêng kế theo một nghĩa đặc biệt nào đó thôi, như là một con là bản dịch dễ chấp nhận hơn. (chú thích: Chúng mắt trên đá hay trong một bức tranh. tôi không đưa ra văn bản gốc bởi vì những người Ánh mắt là linh hồn của con mắt của con vật vì biên tập không biết ngôn ngữ gốc phải hoàn toàn nó là thuộc tính bản chất của khái niệm con mắt. dựa trên ngôn ngữ dịch.) Con mắt là vật chất của ánh mắt. Nếu tách rời * * * con mắt và ánh mắt thì con mắt không còn là một con mắt nữa hoặc nó chỉ còn là con mắt theo một Sự phản ứng của những nhà triết học chuyên nghĩa đặc biệt như là một con mắt trên đá hay nghiệp đối với chủ nghĩa hiện sinh là thuần một trong một bức tranh. hiện tượng của sự cầm tù của họ trong một sự hạn hẹp của nguyên lý của họ. Chưa bao giờ là sự méo * mó nghề nghiệp rõ ràng hơn thế. Sự li dị của đầu Bản hướng dẫn mà tiếp theo đây đã được tiến óc từ cuộc sống đã là một cái gì đó mà đã xảy ra hóa từ Dự án Dịch thuật Khoa học Xã hội, một đối với những nhà triết học một cách đơn giản sáng kiến của Hội đồng các Tổ chức Học thuật trong sự theo đuổi của những vấn đề chuyên môn Hoa Kỳ với sự tài trợ từ Quỹ Ford. Chúng có mục của chính họ. đích thúc đẩy sự giao tiếp trong các ngành khoa Sự phản ứng của các nhà triết học chuyên học xã hội xuyên qua các biên giới ngôn ngữ. nghiệp đối với chủ nghĩa hiện sinh chỉ thuần tuý Những hướng dẫn sau đây là sản phẩm của là một triệu chứng của sự cầm tù trong tính hạn Dự án Dịch thuật trong Khoa học Xã hội – một hẹp của nguyên lý của họ. Chưa bao giờ sự phiến sáng kiến của Hội đồng các Tổ chức Học thuật diện nghề nghiệp lại rõ đến như vậy. Sự tách rời Hoa Kỳ do quĩ Ford tài trợ. Những hướng dẫn giữa lý thuyết và đời sống xuất hiện trong quá này nhằm thúc đẩy sự giao tiếp trao đổi thông tin trình các nhà triết học theo đuổi những vấn đề xuyên biên giới giữa các ngôn ngữ khác nhau chuyên môn sâu. trong lĩnh vực khoa học xã hội. * * Văn bản gốc tiếng Anh được người dịch trích từ cuốn sách của William Barrett, Irrational Man: A Study in Existential Philosophy, Doubleday Anchor Book: New York, 1958, trang 9. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 27
31. Luật Trung quốc là rất dễ để hiểu nhầm. Nó hoàn Một cách lý tưởng, vì thế, người dịch phải là toàn không chắc rằng có ai – người Trung quốc hay người không chỉ thuần túy có kỹ năng dịch như người nước ngoài – hiểu được nó. Lý do của điều một kỹ năng chung mà quen với văn học của này là khi chúng ta nghĩ về luật, chúng ta nghĩ về chuyên ngành nhỏ trong thời gian dài, và tốt hơn một hệ thống luật chính thức của phương Tây. là một ai đó với mối quan tâm trực tiếp đến tài liệu đang bàn đến trong bản viết. Luật Trung quốc rất dễ bị hiểu sai. Không hoàn toàn chắc là có người hiểu đúng luật Trung quốc Do đó, trường hợp lý tưởng là người dịch phải – dù đó là người Trung quốc hay người nước là người không chỉ thuần tuý có kỹ năng dịch như ngoài. Lý do là khi chúng ta nghĩ về luật pháp, là một kỹ thuật chung, mà phải là người đã quen chúng ta nghĩ về một hệ thống luật chính thống với tài liệu và ngôn ngữ chuyên môn của văn bản theo kiểu phương Tây. cần dịch qua một thời gian làm việc dài, và càng tốt hơn nếu đó là người quan tâm trực tiếp đến * nội dung đang được bàn luận trong văn bản. Các bản viết khoa học xã hội có đủ khác biệt để * đảm bảo một cách tiếp cận đến dịch thuật khác với cách dùng cho các bản viết khoa học tự nhiên Ba mươi năm sau, nước Nhật mà trong đó và các bản viết kỹ thuật một bên, và các bản viết những người đàn ông mơ về tự chủ cá nhân và văn học bên kia, không? tranh luận về ý nghĩa của tự do và hiện đại – với các lỗ hổng trong giày của họ và cái đói được xoa Liệu các văn bản khoa học xã hội có đủ tính dịu bằng quả mướp từ những vườn bé tý đằng sau đặc trưng để đòi hỏi một cách tiếp cận riêng về và mỳ làm từ lúa mỳ từ thiện của Mỹ – nước Nhật dịch thuật, mà về mặt này hay mặt kia sẽ khác với đó đã ra đi từ vĩnh viễn. cách đã được áp dụng với các văn bản khoa học tự nhiên và những văn bản chuyên môn, hay tác Ba mươi năm sau, đã vĩnh viễn không còn cái phẩm văn học, hay không? nước Nhật nơi những người đàn ông mơ ước về tự chủ cá nhân và tranh luận về ý nghĩa của tự do * và hiện đại trong khi chân đi giày thủng và chống cự với cơn đói bằng những quả mướp hái từ mảnh vườn sau nhà và mỳ viện trợ của Mỹ. 28 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
32. Phụ lục G Dịch máy Mặc dù trong những năm 1950, vào buổi bình thậm chí cả khi cần dịch những văn bản minh của kỷ nguyên máy tính, những người đề độc nhất với những chủ đề đặc biệt có tính xướng dịch máy (DM) đã dự đoán rằng máy tính chuyên môn cao, thì vẫn không có gì có sẽ nhanh chóng có khả năng tạo ra những sản thể thay thế được DN. phẩm dịch chỉ bằng cách đơn giản là bấm nút, Những diễn biễn này đã xảy trong thời gian rất nhưng đến những năm 1960 và 1970 họ bắt đầu ngắn. Các chính phủ, tổ chức phi chính phủ, giới nghi ngờ khả năng này. Tuy nhiên, có hai diễn truyền thông, và các học giả đang đối đầu với biến quan trọng đã xảy ra trong hơn hai thập niên những hậu quả về ngôn ngữ của quá trình toàn vừa qua: máy tính đã bắt đầu có khả năng giải cầu hoá, tốc độ và phạm vi của sự giao lưu toàn quyết được công việc dịch thuật, và ngành dịch cầu đang bùng nổ. Nếu báo in của Gutenberg đã thuật đã hiểu đầy đủ hơn về việc máy tính có thể xoá bỏ cản trở của thời gian, thì Internet đã xoá làm được gì và không làm được gì. bỏ khoảng cách không gian. Sự thiếu thốn những dịch vụ dịch thuật hữu hiệu đã trở thành rào cản Khi cần những sản phẩm dịch đạt chất cuối cùng đối với việc giao lưu tự do giữa các dân lượng để xuất bản thì mỗi cách dịch – cách tộc khác nhau trên thế giới. dịch dùng người dịch (DN) và dịch bằng máy (DM) – đều có vai trò riêng của nó. Nguồn tài liệu tiềm năng nhiều đến mức không DM đã chứng tỏ nó có hiệu quả so với chi phải tác phẩm nào cũng có thể được chuyển đổi phí bỏ ra (rẻ) khi cần dịch khối lượng lớn một cách hoàn hảo từ một ngôn ngữ này sang một và/hoặc dịch nhanh những tài liệu kỹ thuật ngôn ngữ khác. Dịch một cách hoàn hảo – cho đến (chán ngắt), những hướng dẫn xử dụng gần đây vẫn được coi là tiêu chuẩn – chỉ nằm ở phần mềm (có nhiều từ lặp đi lặp lại), cũng một đầu của một biểu đồ biểu diễn các khả năng như trong nhiều tình huống khác, khi dịch có thể xảy ra. Dịch một cách hoàn hảo vẫn là chi phí của DM cộng với sự chuẩn bị và chuẩn mực khi dịch các công ước quốc tế và hiệp hiệu đính thiết yếu của con người hay chi định giữa các chính phủ, kết quả thăm dò ý kiến, phí cho việc sử dụng những công cụ dịch khảo sát, đơn xin kinh phí, v.v. . . . – những văn đã được máy tính hoá (máy tính để bàn, bản mà cả khi được dịch ra một ngôn ngữ mới vẫn v.v. . . .) rẻ hơn đáng kể so với cách DN phải được xem là văn bản chính thức – và những truyền thống thiếu hỗ trợ của máy vi tính. tác phẩm học thuật. Với những văn bản này, những Trái lại, khi cần dịch những văn bản không giá trị (tiêu chí) thường được sử dụng để đánh giá có nhiều từ lặp lại và sử dụng ngôn ngữ rất bản dịch, như tính chính xác (khi tái tạo lại nội tinh vi phức tạp (ví dụ văn học và luật), và dung) và độ tin cậy (khi tái tạo lại hình thức) vẫn rất thích hợp. Ở đầu kia của biểu đồ này là các loại 6John Hutchins. “Computer based translation in Europe and North America, and its future prospects.” JAPIO 20th anniversary. (Tokyo: Japan Patent Information Organization, 2005), 156–160. com/homepages/WJHutchins. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 29
33. bản dịch rời rạc từng mảnh khác, mà mục đích của của máy tính còn tiến xa hơn, bằng cách kết hợp chúng chỉ là để có thông tin về một chủ đề hay dùng phần mềm có những khả năng ví dụ như tự thậm chí đơn giản là về một chủ thể nào đó, nghĩa động ghi và lưu lại một số cấu trúc ngữ pháp hoặc là chỉ cần có được thông tin từ bản gốc trả lời cách sắp xếp từ nhất định (công cụ này đặc biệt những câu hỏi ai, làm gì, khi nào, và ở đâu. Ở đây, hữu dụng để đảm bảo sự nhất quán khi dịch các mối quan tâm chính là về nội dung. Khi những tổ thuật ngữ chuyên môn) trong cả ngôn ngữ gốc và chức chính phủ hoặc những người tìm kiếm thông ngôn ngữ dịch, và gợi ý cho người dịch khi họ tin trên mạng internet cần biết, một văn bản (hoặc gặp lại những từ hay cấu trúc ngữ pháp này trong một trang web) có phục vụ được nhu cầu của họ văn bản. Xem thêm Scott Bass, “Machine vs. Human hay không, đấy chính là lúc dịch máy trở thành Translation” www.advancedlanguagetranslation. phương án tối ưu. DM cũng có thể phục vụ việc com/articles/machine_vs_human_translation.pdf. tìm kiếm và dịch những từ chính hoặc cung cấp Dù nói vậy, nhưng sự cố gắng đòi hỏi từ phía một bản dịch thô của các bản tóm tắt bản gốc (đôi những người dịch để chuyển các bản thảo dịch khi có thể gọi là “những ý chính”). Nói chung, chỗ máy hay thậm chí bản dịch với sự hỗ trợ của máy đứng của DM là ở bước khởi đầu của quá trình vi tính thành những bản dịch có thể xuất bản được dịch, là một phương tiện để tiến tới mục đích chứ có thể cũng vẫn sẽ gian nan ngang với cách dịch bản thân nó không phải là sản phẩm cuối cùng. theo phương pháp truyền thống. Kết quả là, trong Dịch với sự trợ giúp của máy tính là một tiến bộ thời gian tới, những văn bản tinh vi phức tạp về lớn trong thời gian gần đây trong qua trình phối ngôn ngữ dành cho độc giả tinh tường vẫn sẽ tiếp hợp giữa DM và DN. Phần lớn những người dịch tục đòi hỏi một quá trình dịch như đã được mô tả sử dụng các công cụ tham chiếu như từ điển và từ trong bản hướng dẫn này. điển đồng nghĩa trên mạng. Dịch với sự trợ giúp 30 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội
34. Phụ lục H Trích từ bài “Concepts in the Social Sciences: Đây là một yêu cầu cao, và hầu như Problems of Translation” của Immanuel Waller­ không có một tập sách tham khảo nào có stein, in trong tập Translation Spectrum: Essays thể cung cấp những thông tin như vậy. in Theory and Practice do Marilyn Gaddis Rose Một cuốn từ điển, ngay cả cuốn từ điển tốt biên tập (Albany: State University of New York nhất, thì cuối cùng cũng không giúp được Press, 1981), trang 88–89. gì nhiều. Thường thì bách khoa toàn thư có tác dụng hơn. Thật sự là cách duy nhất Một văn bản khoa học xã hội sử dụng để có được kiến thức này là đọc rộng trong các khái niệm với tư cách là phương thức những lĩnh vực chuyên sâu liên quan và chính để truyền đạt trao đổi thông tin. đọc bằng cả hai ngôn ngữ. Những khái niệm này nhiều ít được tác giả định nghĩa và vận dụng một cách rõ ràng. do đó, trường hợp lý tưởng là người Một mặt, những khái niệm này là những dịch phải là người không chỉ thuần tuý có tham chiếu về nghĩa, những tổng hợp dữ kỹ năng dịch như là một kỹ thuật chung, kiện hay cách phân loại đã được thống nhất mà phải là người đã quen với tài liệu và để sử dụng chung. Văn bản sẽ trở nên vô ngôn ngữ chuyên môn của văn bản cần nghĩa nếu thuật ngữ của nó không phải là dịch qua một thời gian làm việc dài, và những khái niệm được một số người khác càng tốt hơn nếu đó là người quan tâm thống nhất cùng sử dụng. Mặt khác, những trực tiếp đến nội dung đang được bàn luận khái niệm này không mang tính phổ quát trong văn bản. Trường hợp lý tưởng này (không được tất cả mọi người chấp nhận sẽ không trở thành hiện thực cho đến khi và sử dụng) và thường là đối tượng của chúng ta tiến đến xây dựng được một tập những bất đồng công khai và dữ dội. Để thể những dịch giả chuyên về khoa học xã dịch một khái niệm thật tốt, người dịch hội và được đào tạo về kỹ thuật dịch và phải biết (a) mức độ khái niệm đó thực sự khoa học xã hội. Ở đây tôi sẽ không bàn được chấp nhận để cùng sử dụng (và những đến những điều kiện tiên quyết về mặt tổ ai chấp nhận cùng sử dụng) tại thời điểm chức để thành lập một đội ngũ cán bộ như khái niệm được viết ra cũng như khi được vậy. Chỉ cần nói rằng vẫn chưa có những dịch, và (b) những khác biệt trong các cộng người dịch như vậy. Hầu hết việc dịch đồng những người thống nhất sử dụng thuật trong lĩnh vực khoa học xã hội đều khái niệm này trong mỗi ngôn ngữ (ND. được thực hiện bởi các nhà khoa học xã ngôn ngữ gốc và ngôn ngữ dịch). Người hội, những người không giỏi lắm với tư dịch cũng nên có khả năng đoán được tác cách là những người dịch, hoặc bởi những giả hiểu biết đến mức nào về mức độ khái người dịch có kiến thức về văn học hơn niệm này được thống nhất sử dụng – nghĩa là về khoa học xã hội. Kết quả thật kinh là tác giả có biết về cuộc tranh luận diễn ra khủng (tất nhiên cũng có một số ngoại lệ xung quanh khái niệm đó không, hay có đáng lưu ý, nhưng rất hiếm). muốn công nhận rằng một cuộc tranh luận như thế là chính đáng hay không. Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội 31
35. Phụ lục I Các nhà khoa học xã hội cần phải viết bằng ngôn ngữ của dân tộc mình Tiếng Anh ngày càng trở thành ngôn ngữ để tiến Xu hướng thống trị của một ngôn ngữ duy nhất hành trao đổi học thuật quốc tế trong khoa học xã đã và đang gây ra những hậu quả có hại khôn hội. Số lượng văn bản được dịch từ tiếng Anh lớn lường. Một là, những người viết bằng ngoại ngữ, hơn rất nhiều số lượng văn bản được dịch sang dù họ thông thạo đến đâu, cũng khó mà diễn đạt ý tiếng Anh. Hơn nữa, các nhà khoa học xã hội của tưởng của mình trong sáng và tinh tế được như những cộng đồng không nói tiếng Anh ở khắp những người viết bằng tiếng mẹ đẻ. Hai là, sự nơi trên thế giới đã và đang chuyển sang viết thiếu vắng những tác phẩm nghiên cứu khoa học bằng tiếng Anh. Chúng tôi tin rằng thực tiễn này xã hội được phát triển tốt trong một ngôn ngữ nào gây ra những vấn đề khó khăn cho khoa học xã đó sẽ làm giảm cơ sở để trao đổi thảo luận về hội, và chúng tôi kêu gọi các nhà khoa học xã những vấn đề chuyên môn trong cộng đồng ngôn hội không nên từ bỏ việc viết bằng ngôn ngữ của ngữ đó. Thứ ba, những hình thức tư duy và lập dân tộc mình. luận của cộng đồng khoa học xã hội Anh – Mỹ đã trở thành tiêu chuẩn cứng nhắc (Procrustean bed) Các khái niệm trong khoa học xã hội và những theo đó mọi hình thức tư duy và lập luận khác thuật ngữ được dùng để chuyển tải chúng được phải gò mình cho phù hợp. Điều này làm tăng sự định hình bởi những đặc tính của ngôn ngữ mà đơn điệu và nghèo nàn của trao đổi học thuật khái niệm này được hình thành lần đầu, và kết quả trong khoa học xã hội. là chúng chịu ảnh hưởng của những trải nghiệm lịch sử và văn hoá của người sử dụng ngôn ngữ Từ những quan sát này, và từ bản hướng dẫn này. Trong tác phẩm Fragments of a Monograph của chúng tôi, có thể nói rằng các bản dịch tinh tế on the Basques (Một số phần trong chuyên khảo các nghiên cứu được viết dựa trên những góc về người Basque), Humboldt viết: “Tính đa dạng nhìn nhận khác nhau qua những ngôn ngữ và nền của các ngôn ngữ không thể bị quy giản về tính văn hoá khác nhau có thể giúp thúc đẩy một cuộc đa dạng của những tên gọi của một sự vật. Chúng đối thoại sâu hơn giữa các nền văn hoá, và tiếp là những góc độ nhìn nhận khác nhau về sự vật thêm sức sống cho khoa học xã hội. Do vậy, các đó. . . . Do vậy, sự phong phú của thế giới và của học giả cần quan tâm nhiều hơn tới vai trò của những gì chúng ta nhận thức trong thế giới đó tăng dịch thuật trong những chuyên ngành của mình. tỷ lệ thuận với tính đa dạng của ngôn ngữ, và Họ cần phải thực hiện những bước đi cụ thể nhằm chính sự đa dạng này lại mở rộng giới hạn sự tồn khuyến khích đồng nghiệp lâu năm cũng như trẻ tại của loài người và đem lại cho chúng ta cách tuổi của mình dịch các tác phẩm quan trọng được cảm nghĩ mới” (Gesammelte Schriften, VII: 602). viết bằng ngoại ngữ, và thông báo để cho các tổ Xu hướng tiếng Anh trở thành ngôn ngữ quốc tế chức cấp học bổng/kinh phí nghiên cứu cũng như (the lingua franca) trong khoa học xã hội (tiếng hội đồng xét công nhận giáo sư biết về tính chất Anh đã trở thành ngôn ngữ quốc tế của khoa học học thuật và tầm quan trọng của những công trình tự nhiên rồi) làm hạn chế khả năng tạo ra “những dịch đó . góc độ nhìn nhận khác nhau” của những khoa học này mà Humboldt đề cập. 32 Hướng dẫn dịch văn bản khoa học xã hội