Bài giảng Văn học Việt Nam hiện đại 2B

Nội dung text: Bài giảng Văn học Việt Nam hiện đại 2B

1. TRNGăĐIăHCăPHMăVĔNăĐNG KHOAăSăPHMăXÃăHI Bài giảng học phần VĔNăHCăVITăNAMăHINăĐIă2B Chngătrìnhăcaoăđẳng,ăngƠnhăSăphmăNgữăvĕn Gingăviên:ăTRNăTHăTHU KhoaăSăphmăXưăhi QUNGăNGÃI,ăTHỄNGă5/2014 1
2. MCăLC Chngă1.ăKHỄIăQUỄTăVăVĔNăHCăVITăNAMăTăSAUă1975 1 1.1.ăHoƠnăcnhălchăsửă- xưăhội,ătătngă– vĕnăhoáăvƠăđòiăhiăđổiămiăvĕnăhc 1 1.1.1.ăHoƠnăcnhălchăsửă- xưăhội,ăvĕnăhoáă– tătng 1 1.1.2.ăĐòiăhiăđổiămiăvĕnăhc 2 1.2.ăTinătrìnhăvậnăđộngăcủaăvĕnăhcătăsauă1975 4 1.2.1.ăTăsauăthángă4ănĕmă1975ăđnă1985 4 1.2.2.ăTă1986ăđnăđầuănhữngănĕmă90 6 1.2.3.ăTăgiữaănhữngănĕmă90 8 1.3.ăĐặcăđimăcăbnăcủaăVĕnăhcăVităNamătăsauă1975 9 1.3.1.ăVĕnăhcăvậnăđộngătheoăhngădơnăchủăhoá 9 1.3.2. Tinh thầnănhơnăbnăvƠăsựăthcătỉnhăýăthcăcáănhơnălƠănnătngătătngăvƠă cmăhngăchủăđo,ăbaoătrùmătrongănnăvĕnăhcăgiaiăđonănƠy 10 1.3.3.ăVĕnăhcăphátătrinăphongăphú,ăđaădng,ăhngătiătínhăhinăđi 11 Chngă2.ăVĔNăXUỌIăTăSAUă1975 13 2.1.ăDinămoăchung 13 2.1.1.ăCácăchặngăđngăvậnăđộngăcủaăvĕnăxuôiătăsauă1975 13 2.1.2.ăCácăkhuynhăhng 16 2.2.ăNhữngăđổiămiăvătătngăvƠănghăthuật 18 2.2.1.ăĐổiămiăquanănimăvăhinăthực 18 2.2.2.ăĐổiămiăquanănimănghăthuậtăvăconăngi 19 2.2.3.ăĐổiămiăvănghăthuậtătrầnăthuật 20 2.3.ăThƠnhătựuăvăcácăthăloiăvĕnăxuôi 21 2.3.1.ăTiuăthuyt 21 2.3.2.ăTruynăngắn 22 2.3.3.ăKí,ăphóngăsự 22 Chngă3.ăNGUYNăMINHăCHÂUă(1930ă- 1989) 24 3.1.ăTiuăsử,ăconăngi,ăquanănimăsángătác 24 3.1.1.ăTiuăsử 24 3.1.2.ăConăngi 24 3.1.3.ăQuanănimăsángătác 25 2
3. 3.2.ăConăđngăsángătácăcủaăNguynăMinhăChơu 26 3.2.1.ăSángătácăcủaăNguynăMinhăChơuătrcă1975 26 3.2.2.ăSángătácăcủaăNguynăMinhăChơuătăsauă1975 27 3.3.ăNguynăMinhăChơuăvƠăcôngăcuộcăđổiămiăvĕnăhc 29 3.3.1.ăĐổiămiăhngătipăcậnăđiăsng 29 3.3.2.ăĐổiămiăquanănimăvăconăngi 30 3.3.3.ăĐổiămiănghăthuậtăvĕnăxuôi,ăchủăyuălƠătruynăngắn 30 3.4.ăVătríăcủaăNguynăMinhăChơuătrongăcôngăcuộcăđổiămiăvĕnăhc 31 YêuăcầuăsinhăviênăchnămộtătrongăhaiătácăphẩmăvƠăsonăgiáoăánă(theoămẫuăgiáoăánă THCSăhinăhƠnh),ăthựcăhƠnhăgingătrênălp.ăChngă4.ăTHăTăSAUă1975 31 4.1.ăTinătrìnhăthăvƠăđộiăngũăsángătácătăsauă1975 32 4.1.1.ăSălợcăvătinătrìnhăvậnăđộngăcủaăthătăsauă1975 32 4.1.2.ăĐộiăngũăsángătác 34 4.2.ăNhữngăkhuynhăhngăchínhătrongăthătăsauă1975 35 4.2.1.ăTipătụcămchăcmăhngăsửăthi,ănhngăthiênăvăbiătrángăvƠăgắnăviănhữngătriă nghim,ăkinhănghimăcáănhơn 35 4.2.2.ăHngăvƠoăđiăsngăthăsựăvƠătrăvăviăcáiătôiăcáănhơn 36 4.2.3.ă Điă sơuă vƠoă vùngă mă củaă tơmă linh,ă vôă thcă vƠă đaă thă theoă hngă tợngă trng,ăsiêuăthực 39 4.3.ăNhững tìmătòiăđổiămiănghăthuậtăthăsauă1975 40 4.3.1.ăSựăđổiămiăvăngônăngữ 40 4.3.2.ăSựăbinăđổiăvăthăloi 42 4.3.3.ăSựăbinăđổiăvăhìnhănhăth 45 Chngă5.ăXUÂNăQUǵNHă(1942ă- 1988) 48 5.1. Tiuăsử,ăconăngi 48 5.2.ăConăđngăsángătác 49 5.ă3.ăThăXuơnăQuǶnh 50 5.3.1.ăKhátăvngăhnhăphúcăđiăthng 50 5.3.2.ăCáiă“tôi”ătrữătìnhăđaădngăvƠăthngănht 52 5.3.3.ăHìnhănh,ăgingăđiu,ăngônăngữ 55 TÀIăLIUăTHAMăKHO 60 3
4. Chngă1. KHỄIăQUỄTăVăVĔNăHCăVITăNAMăTăSAUă1975 1.1. HoƠnăcnhălchăsửă- xưăhi,ătătởngăậ vĕnăhoáăvƠăđòiăhiăđổiămớiăvĕnăhc 1.1.1. HoƠnăcnhălchăsửă- xưăhi,ăvĕnăhoáăậ tătởng Điăthắngămùaăxuơnănĕmă1975ăđưăktăthúcăthắngălợiăcuộcăkhángăchinăchngă Mĩ,ăcăncăphnăkhiăbắtătayăvƠoăxơyădựngăđtănc,ăkhắcăphụcăhậuăquănặngănă củaăhaiăcuộcăchinătranh.ăXưăhộiăVităNamăđưăthựcăsựăchuynăsangămộtăgiaiăđonă mi:ăhòaăbình,ăthngănht.ăThănhng,ăcădơnătộcăliăphiăđngăđầuăviănhữngăkhóă khĕnămiătrongănc:ătìnhătrngătrìătrăcủaăcăchăqunălýăquanăliêuăbaoăcp,ăđiă sngănhơnădơnăkhóăkhĕn,ăđtăncănghèoănƠn,ălcăhậu CònăngoƠiănc,ălƠăsựătană rưăcủaăhăthngăcácăncăxưăhộiăchủănghĩaăvƠăsựăsụpăđổăcủaăLiênăbangăXôăVită– vnălƠăncăđỡăđầuăchoăVităNamăthiăkǶănƠy. Trcă tìnhă hìnhă y,ă Đngă phiă thựcă hină chủă trngă đổiă miă nhằmă đaă đtă ncăthoátăkhiăđóiănghèo.ăChính tăĐiăhộiăĐngălầnăVIă(1986),ăđtăncăchínhă thcăbcăvƠoăgiaiăđonăđổiămiăđaăđtăncăraăkhiăcuộcăkhủng hongăđăbcă vƠoăthiăkìăphátătrinămi.ăSựăsuyăthoáiăkinhătăđưăđợcăchặnăliăvƠănnăkinhătăbắtă đầuăcóăsựătĕngătrngăviătcăđộăngƠyăcƠngăcao vƠădầnăcóăsựăổnăđnh,ănnăkinhătăthă trngădầnăđợcăhìnhăthƠnh.ăĐổiămiăcũngăcóănghĩaălƠămăcửaătĕngăcngăgiaoăluă vƠăhộiănhậpăqucătătrênămiăbìnhădinăchínhătr,ăkinhăt,ăvĕnăhoá.ăGầnăhaiămiă nĕmătăkhiăbắtăđầuăcôngăcuộcăđổiămi,ătrênăđtăncătaăđưădinăraărtănhiuăsựăthayă đổiătheoăhngătíchăcực,ălƠmăbinăđổiăsơuăsắc,ătoƠnădinăhìnhănhăcủaăđtănc.ă Tă nhữngă nĕmă thángă chină tranhă chuynă sangă hoƠă bình,ă tă nnă kinhă tă tậpă trung,ăbaoăcpăchuynăsangăkinhătăthătrngătheoăđnhăhngăxưăhộiăchủănghĩa,ătă miăquanăhăvăchínhătr,ăkinhătăhầuănhăchỉăkhépăkínătrongăhăthngăcácăncăxưă hộiăchủănghĩaătrcăđơy,ăđnăchủătrngămăcửa,ăhộiănhậpătoƠnădinăviăthăgii,ă nhữngăđiuăđóăđưăttăyuăkéoătheoănhiuăđổiăthayăvămặtăxưăhội. Nôngăthônătrcă đơyălƠăchỗădựaăvữngăchắcăcủaăchinătranhăcáchămng,ălƠăniăchủăyuăđăhuyăđộngă nhơnălực,ăvậtălựcăcungăngăchoăchinătrng,ăvƠăđălƠmăttăđợcănhimăvụăđóăphiă dựaăhẳnăvƠoăcăcuătổăchcăcủaăhợpătácăxư.ăCăcuăyăđưăkhôngăcònăthíchăhợpăviă 1
5. điuăkinămi,ăkhiăruộngăđtăphiăđợcăgiaoăkhoánăđnătngăhộănôngădơnăđăgiiă phóngătimănĕngăcủaămỗiăngiălaoăđộngăkhiăhăđợcălƠmăchủăchínhămình.ă TrongăchinătranhăgiữăncăvƠăgiiăphóngădơnătộc,ăscămnhăcủaătinhăthầnăyêuă ncăvƠăýăthcăcộngăđngăđưăđợcăphátăhuyăcaoăđộ.ăCuộcăsngăcáănhơn,ăriêngătă củaămỗiăngiăphiăthuăhẹpăliăđnătiăthiu,ănhngăchỗăchoăđiăsngăchungăcủaă tậpăth,ăcủaăcădơnătộc.ăConăngiăđợcănhìnănhận,ăđánhăgiáătrcăhtăvƠăchủăyuăă tăcáchăconăngiăcủaădơnătộc,ăcủaănhơnădơn,ăcủaăcáchămng.ăNayăhoƠăbìnhătrăli, conăngiătrăvăviăcuộcăsngăbìnhăthng,ăcũngăcóănghĩaălƠătrăvăviăđiăthngă – cáiăđiăthngăphnătp,ămuônăvẻălẫnălộnăttăxu,ătrắngăđen,ăbiăhƠi ýăthcăcáă nhơnăviămiănhuăcầuăcủaăconăngiănhămộtăcáăth,ămộtăthựcăthăsngăđưăđợcă thcătỉnhătrăli.ăCácăgiáătrăvăxưăhội,ăđoăđc,ănhơnăcách trcăđơyăbnăvữngăthìă lúcănƠyănhiuăđiuăđưăkhôngăcònăphùăhợpăvƠăđưărnănt,ătrongăkhiăđóăcácăchuẩnăgiáă trămiăthìăchaăhìnhăthƠnhăthựcăsự.ă 1.1.2.ăĐòiăhiăđổiămớiăvĕnăhc VĕnăhcăVităNam trongăbaămiănĕm,ătă1945ă– 1975ăđưălƠmătrònăsămnhă caoăcăcủaămộtănnăvĕnăhcăphụcăvụăcáchămng,ăcổăvũăchinăđuăvìăTổăquc,ădơnă tộc,ănhơnădơn.ăVăđặcăđimăloiăhình,ăđóălƠănnăvĕnăhcătheoăkhuynhăhngăsửăthi,ă đợcăthăhinătrongăsựăthngănhtătrênăquanăđimăsửăthiătăcmăhng,ăđătƠiăvƠăchủă đ,ăthăgiiănhơnăvậtăchoăđnăktăcu,ăgingăđiu. NnăvĕnăhcăsửăthiăyălƠămộtăgiaiă đonăcóătínhăđặcăthù,ăcóănhữngăđóngăgópăriêngăchoătinătrìnhăvĕnăhcădơnătộc.ăĐặcă đimăcủaănóăcònătipătụcăchiăphiănnăvĕnăhcă nửaăcuiăthậpăkỷă70ăvƠăphầnănƠoăă cănửaăđầuăthậpăniênă80.ăNhngăsựăchuynăbinăcủaăđiăsngăxưăhội,ăvĕnăhoáătă tng đưădẫnăđnănhữngăđổiăthayătrongănhuăcầuăvƠăquanănimăthẩmămỹ,ăđòiăhiăvĕnă hcăphiăđổiămi.ăKătăđơy,ăđổiămiăvĕnăhcătrăthƠnhăđòiăhiă chung,ăbcăthită khôngăchỉăcủaăgiiăsángătác,ălíăluậnăphêăbìnhămƠăcăcôngăchúngăyêuăthăvĕn. Trước 1975,ăvĕnăhcăVităNamăchuăsựăchiăphiăcủaăhoƠnăcnhăchinătranhănênă đưătoăraămột nền văn học phục vụ chiến tranh với xu hướng đại chúng hóa và cách mạng hóa. LúcănƠy,ăvĕnăhcăđợcăxemănhălƠăvũăkhíătătngăđăchinăđu,ă đápăngăcácăyêuăcầuăcủaăsựănghipăcáchămng.ăVìămụcătiêuănƠyămƠăvĕnăhcăcáchă mngăkhôngăđợcăphépănóiăđnăcuộcăsngăriêngătăcủaăconăngi,ăkhôngăđợcăđă 2
6. cậpăđnăýăthcăcáănhơn,ăkhôngăđợc caăngợiăthătìnhăyêuălưngămn,ăủyămălƠmăchoă conăngiătrănênăyuăđui, ăConăngiăđợcănhìnănhận,ăđánhăgiáătrcăhtăvƠăchủă yuăătăcáchăconăngiăcủaădơnătộc,ăcủaănhơnădơn,ăcủaăcáchămng.ăĐóălƠăthiăkǶă theoăcáchănóiăcủaănhƠăthăChăLanăViên:ă“nhữngănĕmăđấtănớcăcóăchungătâmăhn,ă cóăchungăkhuônămặt,ănụăcờiătiễnăđaăcon,ănghìnăbàămẹănhănhau”.ăHayănóiănhă nhƠănghiênăcuăHoƠngăNgcăHin,ăđặcăđimăbaoătrùmăcủaăvĕnăhcătaătrongăthiăkìă qua,ălƠă“chủănghĩaăhinăthựcăphiăđo”.ăĐiuănƠyăcũngădăhiu,ăbiătrongăhoƠnăcnhă chinătranhătƠnăkhcănhăth,ăchỉăcóăscămnhăcủaătinhăthầnăyêuănc,ăcủaăýăthcă cộngăđng,ăcủaătìnhăđoƠnăktăthìăchúngătaămiăcóăthătiêuădităkẻăthù,ădƠnhăliăđộcă lập,ătựădo. Nhưng sau 1975,ăđtăncăhòa bình, thngănht,ăvĕnăhcăkhôngăcònăphụcăvụă cáchămng,ăcổăvũăchinăđuănữaănênăkhôngăthăvẫnăcămưiălĕnădƠiătrênănhữngăconă đngăđưălắmăliămònăxa.ăConăngiăcũngăkhôngăthăcămưiăkimăchăcáiătôiăcủaă riêngămình,ăýăthcăcáănhơnăcũngăkhôngăthă“giăv”ăngủăquênămưiăđợc.ăConăngiă giătrăv viăcuộcăsngăđiăthngăviăttăcănhữngăHỉ,ăNộ,ăỄi,ă,ănhữngăquanătơmă văhnhăphúcăriêngăt,ăquynălợiăcáănhơnăvƠăcănhữngăhamămunătrầnătụcăbnănĕngă củaămỗiăconăngi.ăDoăđó,ănhƠăvĕnăphiătrăthƠnhăngiăcóăthăsoiăthuăđợcăttăcă nhữngăđiuăy.ăNóiănhăNguynăVĕnăBổng,ănhƠăvĕnăphiă“thểăhiệnăđợcăsăphậnă conăngờiămộtăcáchăsâuăsắcăhơn”,ăhayănhăNguynăVĕnăTùngălƠă“cầnănắmăbắtăđợcă că nhữngă hànhă động,ă toană tính,ă tâmă trng,ă hamă mună rấtă đờiă thờngă củaă conă ngời”.ăCònănhƠăvĕnăNg.ăMinhăChơuătrongăbƠiăViết ốềăchiếnătranh thìăkhẳngăđnhă “Riătrớcăsauăconăngờiăcũngăđãăleoălênăcácăsựăkiệnăđểăđòiăquyềnăsng”. ĐơyălƠă hăquăđaătiămộtăkhuynhăhngămiătrongăvĕnăhcăănửaăđầuănhữngănĕmă80ăcủaă thăkỷătrc,ăđó là khuynh hướng tiếp cận đời sống trên bình diện thế sự - đời tư. Khuynhă hngă nƠyă khôngă chỉă “ciă trói”ă choă nhữngă cơyă bútă thuộcă thă hă trngă thƠnhătătrcănĕmă1975ămƠăcònămăđng,ătoăngunăcmăhngăsángătácăchoăhƠngă lotăcơyăbútăthuộcăcácăthăhăthiăkǶăđổiămi,ănhtălƠăcácăcơyăbútănữănh:ăPhanăThă VàngăAnh,ăNguynăThăThuăHu,ăNguynăNgcăT,ăVõăThăHo,ăLíăLan,ăPhmăThă HoƠi 3
7. NhữngăcơyăbútănƠyăkhôngăchỉăđiăvƠoăkhámăpháăbnăthătựănhiênăcủaăconăngiă mƠăcònăkhaiăthácăcănhữngăchiuăsơuăbíăẩnăcủaătơmălinh,ăcủaătimăthc,ăvôăthc,ă nhữngăthăvnălƠămộtăphầnăkhôngăthăthiuăcủaăđiăsngăconăngi,ănhngătrcă đơyă doă nhiuă nguyênă nhơnă kháchă quană vƠă că chủă quană mƠă chúngă thngă khôngă đợcăđăcậpăđn.ă Ý thức đổi mới của nhà văn Việt Nam bắt gặp chính sách mở cửa, hội nhập của Đảng đã tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự giao lưu văn hóa, văn học giữa Việt Nam và các nước trên thế giới, nhất là phương Tây.ăNhăvậy,ăcácănhƠă vĕnăcủaăchúngătaăcóăđiuăkinătipăthu,ăhcătậpăcácătrƠoălu,ăkhuynhăhngămiămẻ,ă hinăđiăcủaăphngăTơyăgiúpăhăcóăsựăsángăto,ăphátăhuy cá tính và phong cách cá nhơnătoăsựăđộtăpháătrênăconăđngăvĕnănghipăcủaămìnhăđápăngănimămongămiă củaăđôngăđoăbnăđc. 1.2.ăTinătrìnhăvnăđngăcủaăvĕnăhcătăsauă1975 1.2.1.ăTăsauăthángă4ănĕmă1975ăđnă1985 ĐơyălƠăthiăkìăchuynătipătănnăvĕnăhc trongăchinătranhăsangănnăvĕnăhc củaăthiăkìăhậuăchin.ăTínhăchtăchuynătipănƠyăthăhinărõăăcăđătƠi,ăcmăhng,ă cácăphngăthcănghăthuậtăvƠăcăquyăluậtăvậnăđộngăcủaăvĕnăhc. ănửaăcuiăthậpăkỷă70,ănhữngănĕmălinăsauăkhiăktăthúcăthắngălợiăcuộcăkháng chin chngăMỹăcu nc,ăđătƠiăchinătranhăvƠăkhuynhăhngăsửăthiăvẫnănổiătrội,ă tuyăđưăcóănhữngătìmătòiăvƠăbcăphátătrinămiăcăăvĕnăxuôiăvƠăth. Trongăvĕnăxuôi,ăcùngăviăhngătipăcậnăchinătranhăăcựăliăgần,ătăchinăhƠoă vƠăngiălínhăhoặc nhữngăcánăbộăchỉăhuyăăđnăvăcăsă(tiuăthuytăTrongăcơnăgióă lc – KhutăQuangăThuỵ,ăNĕmă75ăhọăđãăsngănhăthế - Ng. Trí Huân, ảọăcùngăthờiă ốớiănhữngăai – TháiăBáăLợi )ălƠăcáchătipăcậnăchinătranhătăcáiănhìnătoƠnăcục,ătă săchỉăhuyă(kíăsựăThángăbaăởăTây Nguyên – Ng.ăKhi,ăĐiăthắngămùaăồuân – Vĕnă TinăDũng,ătiuăthuytăĐấtămiềnăĐông - NamăHƠ).ăMộtăsăcơyăbútămunăbổăsungă choăbcătranhăvăcuộcăkhángăchinăbằngăvicătáiăhinăthiăkìăđầyăkhóăkhĕnăcủaălựcă lợngă cáchă mng trênă chină trngă mină Namă thiă kìă sauă Mậuă Thơnă 1968ă (tiuă thuytăĐấtătrắng – Nguyn TrngăOánh,ăNắngăđngăbằng – Chu Lai). 4
8. Trongăth,ămchăcmăhngătrữătìnhă– sửăthiăvẫnătipătụcădòngăchyămnhămẽă cùngăviăxuăhngănhìnăli kháiăquátăvăcuộcăchinătranhăvƠăhƠnhătrìnhăcủaănhữngă thăhăđưăđiăquaăcuộcăchinăđuălơuădƠiăvƠăquytălităy.ăCùngăviăcácătậpăthăcủaă nhữngănhƠăthăthuộcănhiuăthăhăđợcăraămắtăkháădnădậpătrongăvƠiănĕmăsauăkhiă ktăthúcăchinătranhălƠăsựănărộăcủaăcácătrngăcaăvităvăchinătranhătrongăkhongă nhữngă nĕmă tă 1976ă – 1980 (Nhữngă ngờiă điă tớiă biển – Thanhă Tho,ă Đờngă tớiă thànhăph và Trờngăcaăbiển – HữuăThỉnh,ăTrờngăcaăSăđoàn – Nguyn ĐcăMậu,ă Mặtătrờiătrongălòngăđất – TrầnăMnhăHo ).ăTrngăcaăcủaăcácănhƠăthăthăhă chngăMỹăđưăphátăhuyănhữngăuăthăcủaăthăloiămangătínhătổngăhợp,ăktăhợpăcătựă sự,ătrữătìnhăvƠăchínhăluận.ăĐóăcóăthăxemălƠăsựătổngăktănhữngătriănghimăvƠătrngă thƠnhăcủaăthăhătrẻăđiăquaăcuộcăchinătranhăviătăcáchăcủaămộtăthăhă“dànăhàngă gánhăđấtănớcătrênăốai”ă(BằngăVit). Mộtăsăcơyăbútăđưăđăcậpăkpăthiănhữngăvnăđămiănyăsinhătrongăbuổiăgiaoă thiătăchinătranhăsangăhoƠăbình,ămƠăcuộcăsngăămiăniăhinăraăkhôngăchỉăcóă nimăvuiăcủaăhoƠăbình,ăchinăthắng,ăđoƠnătụămƠăcònăviăbaoăphcătp,ăkhóăkhĕnăvƠă cănhữngămơuăthuẫnămiănyăsinhă(tậpătruynăngắnăNĕmăhoàăbìnhăđầuătiên vƠătiuă thuytăNhữngăkhongăcáchăcònăli củaăNguyn MnhăTun,ăMiềnăcháy – Nguyn MinhăChơu).ăBằngădựăcmăcủaămộtănhƠăvĕnăđầyătráchănhim,ăNguynăMinhăChơu đưăkhẳngăđnhă“Bớcăraăkhỏiămộtăcuộcăchiếnătranhăcũngăphiăcóăđầyăđủ tríătuệăốàă nghịălựcănhăbớcăốàoămộtăcuộcăchiếnătranh”. Bcăsangănhữngănĕmăđầuăthậpăkỷă80ătìnhăhìnhăkinhătă- xưăhộiăcủaăđtăncă gặpănhiuăkhóăkhĕnăvƠăriăvƠoăkhủngăhongăngƠyăcƠngătrầmătrng.ăNnăvĕnăhc cũngăchữngăliăvƠăkhôngăítăngiăvitălơmăvƠo tìnhătrngăbiări,ăkhôngătìmăthyă phngăhngăsángătác.ăÝăthcănghăthuậtăcủaăsăđôngăngiăvităchaăchuynăbină kpă viă thựcă tină xưă hội,ă nhữngă quană nimă vƠă cáchă tipă cậnă hină thựcă vnă quenă thuộcătrongăthiăkìătrcăđưătăraăbtăcậpătrcăhinăthựcămiăvƠăđòiăhiăcủaăngiă đc.ăNhngăcũngăchínhătrongăthiăgianănƠyăđưădinăraăsựăvậnăđộngăăchiuăsơuăcủaă điăsngăvĕnăhc,ăviănhữngătrĕnătr,ătìmătòiăthầmălặngămƠăquytălităămộtăsănhƠă vĕnămẫnăcmăviăđòiăhiăcủaăcuộcăsngăvƠăcóăýăthcătráchănhimăcaoăv ngòi bút củaămình.ăĐóălƠănhữngăngiăđiătiênăphongătrongăcôngăcuộcăđổiămiăvĕnăhc, mà 5
9. ngiă“mởăđờngătinhăanhăốàătàiănĕng đãăđiăđợcăồaănhất”ă(NguyênăNgc) ăchặng đầuănƠyălƠăNguynăMinhăChơu viăcácătruynăngắnăhngăvƠoă điăsngăthăsựă- sinhăhotăhƠng ngƠyăcủaăconăngi.ăGópăphầnătoănênăchuynăđộngătheoăhngămiă củaăvĕnăhc trongănhữngănĕmănƠyăcònăphiăkăđnăsángătácăcủaăNguyn Khiă(Ảặpă gỡăcuiănĕm,ăThờiăgianăcủaăngời), Nguyn MnhăTună(Đứngătrớcăbiểnăvà Cù lao tràm),ăMaăVĕnăKhángă(Mùaăláărụngătrongăốờn),ăDngăThuăHngă(Bên kia bờăoăốọng,ăChuyệnătìnhăkểătrớcălúcărngăđông), thăcủaăNguynăDuy (Ánhătrĕng), Ý Nhi (Ngờiăđànăbàăngiăđan),ătrngăcaăcủaăThanhăThoă(Nhữngăngọnăsóngămặtă trời,ăKhiăốuôngăRuă- bích) Trênăsơnăkhuăkchănói,ănhiuăv củaăLuăQuangăVũ (Lờiăthềăthứă9,ăảnăTrơngăBaădaăhàngăthịt) đưătrựcădinătnăcôngăvƠoănhiuăcáiătiêuă cực,ătrìătrătrongăxã hội,ătrongăkinhătăvƠătrongătătngăcủaămộtăbộăphậnăcánăbộă qunălý.ă 1.2.2.ăTă1986ăđnăđuănhữngănĕmă90 ĐngăliăđổiămiătiăĐiăhộiăVIăcủaăĐngăvƠătipătheoăđóălƠăNghăquytă05ă củaăBộăchínhătr, cuộcăgặpăgỡăcủaăTổngăBíăthăNguyn VĕnăLinhăviăđiădinăgiiă vĕnănghăsĩăvƠoăcuiănĕmă1987,ăttăcăđưăthổiămộtălungăgióălnăvƠoăđiăsngăvĕnă hc nghăthuậtăncănhƠ,ămăraăthiăkìăđổiămiăcủa vĕnăhcăVităNam trong tinh thầnăđổiămiătăduyăvƠănhìnăthẳngăvƠoăsựăthật.ă VƠoănửaăcuiănhữngănĕmă80ăvƠăđầuănhữngănĕmă90ăđưăphátătrinămnhăkhuynhă hngănhậnăthcăliăhinăthựcăviăcmăhngăphêăphánămnhămẽătrênătinhăthầnănhơnă bn.ă Tiuă thuytă Thờiă ồaă ốắng củaă Lêă Lựuă đợcă coiă lƠă tác phẩm khiă dòngă choă khuynhăhngănƠyăvƠăđưătrăthƠnhăsựăkinăvĕnăhc nổiăbậtăcủaănhữngănĕmă86ă– 87. Chinătranhăcũngăđợc NguynăMinhăChơu nhìnănhậnătăphíaătácăđộngăcủaănóăđnă săphậnăvƠătínhăcáchăconăngiă(Cỏălau, Mùa tráiăcócăởămiềnăNam),ăcònăBoăNinhă thìă thă hină thmă thíaă nỗiă bună chină tranhă viă nhữngă thă hă phiă triă quaă cuộcă chinăyătrongăThânăphậnăcủaătìnhăyêuă(Nỗiăbunăchiếnătranh).ăChinătranhăcũngă đợcăcmănhậnăthmăthíaăvănhữngătácăđộngăcủaănóăđnăcuộcăđi vƠăsăphậnăăthiă hậuăchinăcủaănhữngăconăngiăđưătriăquaăcuộcăchină(Ĕnămàyădĩăốãng – Chu Lai, Chim én bay – Nguyn Trí Huân, Ngờiăsótăliăcủaărừngăcời – VõăThăHo ).ă Nguyn HuyăThipăliăphiăbƠyăsựăkhủngăhongăcủaăxã hội quaăvicăthayăđổiăcácă 6
10. giá trăvƠăliăsngă(Tớngăốềăhu,ăKhôngăcóăốua). Còn Bếnăkhôngăchng củaăDngă Hng,ăMnhăđấtălắmăngờiănhiềuăma củaăNguyn KhắcăTrng,ăĐámăcớiăkhôngă cóăgiấyăgiáăthú củaăMaăVĕnăKhángăliălƠănhữngăbcătranhăhinăthựcăviănhiuămngă tiătrcăđơyăthngăbăkhutălp,ănayăđưăhinăraătrênătrangăsáchăviăbaoăđiuăxótăxaă vƠăcăsựănhcănhiămƠăcácătácăgiămunăthcătỉnhătrongămỗiăngiăđcăcũngănhă toàn xã hội đăcóăthădtăkhoátăvợtăquaăcáiă“thiăxaăvắng”ăvnăchaăxaălƠămy.ă Tuyănhiên,ăcóălúcăcmăhngăphêăphánăbăđẩyătiăcựcăđoan,ălchălcăvƠăngiăvită bộcălộămộtăcáiănhìnămăđm.ăăă Tipătụcăhngătipăcậnăđiăsngătrênăbìnhădinăthăsựă- điătăđưăđợcămăraăă nửaăđầuănhữngănĕmă80,ănhiuăcơyăbútăđưăđiăvƠoăthăhinămiăkhíaăcnhăcủaăđiăsngă cáănhơnăvƠănhữngăquanăhăthăsựăđanădtănênăcuộcăsngăđiăthngăphnătpăvƠă vĩnhăhằng.ăNhiuănhƠăvĕnăcóăhngăthúăđiăvƠoăkhámăpháăchiuăsơuăbíăẩnăcủaătơmă linh,ătimăthc,ăvôăthcăvƠăcăphầnăbnănĕngătựănhiênăcủaăconăngi,ăbiăđóălƠămộtă phầnăkhôngăthăthiuăđợcăcủaămỗiăconăngi,ănhngătrcăđơyădoănhiuănguyênă nhơnămƠănóăthngăbăvĕnăhc xemănhẹ,ăthậmăchíăbăqua.ăTiêuăbiuăchoăhngăđiă nƠyăcóăNguyn HuyăThip,ăPhmăThăHoƠi,ăMaăVĕnăKháng,ăHăAnhăThái, Văđộiăngũăsángătác,ăngoƠiăNguynăMinhăChơu đợcăcoiălƠăngiămăđng tinhăanhăvƠătƠiănĕngăcủaăcôngăcuộcăđổiămi,ăcònăcóăcácănhƠăvĕnănhăNguynăKhi,ă MaăVĕnăKháng,ăNguyn KhắcăTrng,ăNguyênăNgc, ăMộtăsănhƠăvĕnăthuộcăthă hă “tină chin”ă vẫnă bắtă kpă viă bcă chuynă củaă thiă điă đă cóă đợcă nhữngă tác phẩm gơyăchúăýănhăCát bụiăchânăai – TôăHoƠi,ăbaătậpăDiăcoăthơ – ChăLanăViên.ă ĐôngăđoănhtăvẫnălƠăthăhănhƠăvĕnăxutăhinătăsau 1975,ătrongăđóătiêuăbiuălƠă Nguyn Huyă Thip,ă Phmă Thă HoƠi,ă Chuă Lai,ă Tă Duyă Anh,ă Hă Anhă Thái,ă Boă Ninh,ăđặcăbităsựăxutăhinăcủaănhiuăcơyăbútănữ nhăNguynăNgcăT,ăPhanăThă VƠngăAnh,ăNguyn ThăThuăHu,ăLíăLan,ăVõăThăHo, đưăđemăliănhữngăsắcăđiuă miăchoăcăvĕnăxuôiăvƠăth.ă Cácăthăloiăvĕnăhc đuăcóăsựăbinăđổi,ănhngăgiữăvaiătròăxungăkíchăvƠăphátă trinăsôiănổi,ăphongăphúănhtălƠăkhuăvựcăvĕnăxuôiăviăsựăđaădngăcủaăcácăthătruynă ngắn,ătiuăthuyt,ăkí,ăphóngăsự ăThiăkìănƠy,ăthăgặpănhiuăkhóăkhĕnăvƠăcóănhữngă khongăthiăgianăchữngăli. 7
11. VƠoăđầuănhữngănĕmă90,ăxutăhinăxuăhngăcáchătơnămnhămẽătrongăth.ăKhiă độngăchoănhữngăcáchătơnănƠyălƠămộtăsănhƠăthăthuộcăthăhătrcă75ăviănhữngătậpă thăchaăđựngănhiuăthănghim,ătìmătòi,ăgơyăraănhữngăphnăngăkhácănhauătrongă giiă sángă tácă vƠă côngă chúng:ă Vềă Kinhă Bắc,ă Maă Thuậnă Thành củaă HoƠngă Cầm,ă Bóngăchữ củaăLêăĐt,ăCổngătỉnh,ăMùaăsch củaăTrầnăDần, Bếnăl và Ô mai củaă ĐặngăĐìnhăHng,ăNgựaăbiểnăvà Ngờiăđiătìmămặt củaăHoƠngăHng.ăNguyn Quang ThiuăcũngăgópăvƠoăxuăhngăcáchătơnăthăbằngăhaiătập:ă Sựămấtăngủăcủaălửa và Nhữngăngờiăđànăbàăgánhănớcăsông. 1.2.3.ăTăgiữaănhữngănĕmă90 Tăgiữaănhữngănĕm 90ăcủaăthăkỷăXX,ătrongăxuăthăđiătiăsựăổnăđnhăcủaăxưă hội,ă vĕnă hcă vă că bnă cũngă tră liă viă nhữngă quyă luậtă mangă tínhă bìnhă thng,ă nhngăkhôngăxaăriăđnhăhngăđổiămiăđưăhìnhăthƠnhătăgiữaănhữngănĕmă80.ăĐơyă lƠălúcăvĕnăhcătrăvăviăđiăsngăthngănhậtăvƠăvĩnhăhằng,ăđngăthiăcóăýăthcăvƠă nhuăcầuătựăđổiămiăvăhìnhăthcănghăthuật,ăphngăthcăthăhin.ăTuyăítăcóănhữngă tácăphẩmătrăthƠnhăhinătợngăthuăhútăđôngăđoăcôngăchúng,ănhngăhầuănhăăthă loiănƠoăcũngăcóăsựătìmătòi,ăsựăđổiămi.ă Trongăth,ămộtăsăcơyăbútătrẻăgầnăđơyăđưăgơyăđợcăsựăchúăýăbằngănhữngătìmătòiă mi,ăcóăkhiătáoăbo trongăhngăđiăsơuăvƠoăbnăthăconăngiăviăkhátăvngăthƠnhă thựcăvƠăphiăbƠyăttăcămiăđiuătrênătrangăvită(PhanăHuynăTh,ăViăThuǶăLinh, ) Trongăvĕnăxuôiănhữngănĕmă90ăvƠănhữngănĕmăsauăđó,ănổiălênăhaiămngăđángă chú ý: hồi kí – tự truyện và tiểu thuyết lịch sử.ăMộtălotăhiăkíăcủaăcácănhƠăth,ănhƠă vĕn,ăcănhữngănhƠăhotăđộngăxưăhộiăđưăđemăliăchoăngiăđcănhữngăhiuăbităcụă th,ăsinhăđộngăvƠăxácăthựcăvăxưăhội,ălchăsử,ăvăđiăsngăvĕnăhc.ăTôăHoƠiăcóăhiăkíă Cátă bụiă chână ai,ă Chiềuă chiều,ă tiuă thuytă lchă sửă ảă Quýă Ly củaă Nguynă Xuơnă Khánh, Giàn thiêu củaăVõăThăHoălƠănhữngăhngăkhaiăthácălchăsửăcóănhữngăcáchă tipăcậnămi.ăNhữngăthănghimămnhăboăđăcáchătơnătiuăthuytăcũngăđợcăcácă tácăgiăthuộcăthăhăđổiămiăthựcăhinătrongăhƠngălotătiuăthuytăxutăhinăgầnăđơyă (CơăhộiăcủaăChúa củaăNguynăVităHƠ,ăCõiăngờiărungăchuôngătậnăthế củaăHăAnhă Thái, Thiênăthầnăsámăhi củaăTăDuyăAnh ) 8
12. 1.3.ăĐặcăđimăcăbnăcủaăVĕnăhcăVităNamătăsauă1975 1.3.1.ăVĕnăhcăvnăđngătheoăhớngădơnăchủăhoá NhìnăliătinătrìnhăvĕnăhcăVităNamăthăkỷăXXăchúngătaăcóăthăthyăbaăxuă hngăvậnăđộngăchínhăăbaăthiăkǶăphátătrinăcủaănnăvĕnăhc:ăTăđầuăthăkỷăXXă đnă1945ăvăn học vận động theo hướng hiện đại hoá; trongăbaămiănĕmătipătheoă tă1945ă– 1975 văn học vận động theo xu hướng đại chúng hoá và cách mạng hoá;ăcònătăsauă1975,ănhtălƠătăgiữaănhữngănĕmă80ătrăđi,ădân chủ hoá là xu thế lớn của xã hội và trong đời sống tinh thần của con người, cũng đã trở thành xu hướng vận động của nền văn học. ĐiăhộiăĐngălầnăthăVI kêuăgiăđổiămiătăduy,ă nhìnăthẳngăvƠoăsựăthậtăđưătoăcăsătătngăchoăxuăhngădơnăchủăhoáătrongăvĕnă hc đợcăkhiădòngăvƠăphátătrinămnhămẽ.ăDơnăchủăhoáăđưăthmăsơuăvƠăđợcăthă hinăănhiuăcpădộăvƠăbìnhădinăcủaăđiăsngăvĕnăhc.ăTrênăbìnhădinăýăthcănghă thuậtăđưăcóănhữngăbinăđổiăquanătrngătheoăhngădơnăchủăhoáăcủaăcácăquanănimă văvaiătrò,ăvătríăvƠăchcănĕngăcủaăvĕnăhc,ănhƠăvĕnăvƠăquanănimăvăhinăthực.ă Nuănh trcăkia,ăvĕnăhc đợcăxemănhălƠăvũăkhíăt tng,ăphụcăvụăchoăsựă nghipăcáchămng, thì sau 75 vĕnăhc cũngăkhôngăhătăbăvaiătròăvũăkhíătinhăthầnă– tătng,ănhưng nó được nhấn mạnh trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cảm. Thêmănữa,ătrongăxuăhngă dơnăchủăhoáăcủaăxã hội, vĕnăhc cònăđợcăxemălƠămộtăphngătinăcầnăthităđătựă biuăhin,ăbaoăgmăcăvicăphátăbiuătătng,ăquanănim,ăchínhăkinăcủaămỗiăngiă nghăsĩăvăxã hội vƠăconăngi.ăVĕnă hc khôngăchỉălƠă tingănóiăchungăcủaăcộngă đng,ădơnătộc mƠăcóăthălƠăphátăngônăcủaămỗiăcáănhơn.ăKhôngăchỉălƠăkinhănghimă cộngăđngămiăđợcăcoiătrngămƠăcònăcầnăđnăkinhănghimăcáănhơnăđălƠmăgiƠuă thêmănhậnăthcăcủaămỗiăngiăvƠătoƠnăxã hội. Quan niệm về kiểu nhà văn cũng có sự thay đổi.ăNnăvĕnăhcăcáchămng đưă snăsinhăvƠăđƠoăluynănênămộtăđội ngũ nhà văn – chiến sĩ rtăđángătựăhƠoăvƠăđưăcóă khôngăítăngiăcngăhinăcho cáchămng khôngăchỉătƠiănĕng,ătơmăhuytămƠăcăsựă sngăcủaăh.ăNgƠyănay,ăngiăđcăđòiăhiă mỗi nhà văn một nhà tư tưởng, một nhà hoạt động xã hội để không chỉ soi sáng mà còn khơi gợi suy nghĩ của họ, để cùng bàn bạc, đối thoại về mọi vấn đề của cuộc sống.ăTăđó,ămiăquanăhăgiữaănhƠă 9
13. vĕnăvƠăbnăđcăcũngăthayăđổiătheoăhngădơnăchủăhoáăđăbìnhăđẳngăhnăvƠăngiă đcăthậtăsựăđợcătônătrng,ăđợcăquynălƠmăchủ.ăNhƠăvĕnăkhôngăcònălƠăngiăđộcă quynăbanăb,ăphánătruynăcácăchơnălíăkhôngăthăbƠnăcưi,ăbiănóălƠătătngăchung,ă lƠămụcătiêuăcaoăcăcủaăcăcộngăđng.ă Quan niệm về hiện thực cũng được mở rộng và mang tính toàn diện hơn. HinăthựcăkhôngăchỉălƠăhinăthựcăcáchămng,ăcácăbinăcălchăsửăvƠăđiăsngăcộngă đngămƠăđóăcònălƠăhinăthựcăcủaăđiăsngăhƠngăngƠyăviăcácăquanăhăthăsựăvnădĩă đaăđoanăđaăsự,ăphcătp,ăchằngăchtăđanădtănênănhữngămchănổiămchăngầmăcủaăđiă sng.ăHinăthựcăđóăcònălƠăđiăsngăcáănhơnăcủaămỗiăconăngiăviănhữngăvnăđă riêngăt,ăsăphận,ănhơnăcách,ăviăkhátăvngămiămặt,ăhnhăphúcăvƠăbiăkch.ăHină thựcăđiăsngătrongătínhătoƠnăvẹnăcủaănóăđưămăraănhữngăkhôngăgianăvôătậnăchoăvĕn hc thoăscăchimălĩnh,ăkhámăphá.ă Xuăhngădơnăchủăhoáăđaăđnăsựănărộăcủaăcácăphongăcách,ăbútăpháp,ăbộcălộă htă mìnhă cácă cáă tínhă sángă toă củaă nhƠă vĕnă cùngă viă vică raă scă tìmă kim,ă thửă nghimănhiuăhìnhăthcăvƠăthủăphápăthăhinămi,ăkăcătipăthuăvƠăvậnădụngănhữngă yuătăcủaăcácătrngăpháiănghăthuậtăhinăđiăphngăTơy.ă 1.3.2.ăTinhăthnănhơnăbnăvƠăsựăthcătnhăýăthcăcáănhơnălƠănnătngătătởngă vƠăcmăhngăchủăđo,ăbaoătrùmătrongănnăvĕnăhcăgiaiăđonănƠy Sauă1975,ăkhiăcuộcăsngădầnătrăvăvi nhữngăquyăluậtăbìnhăthngăcủaănó,ă conăngiătrăvăviămuônămặtăđiăthng,ăphiăđiămặtăviăbaoănhiêuăvnăđătrongă mộtăgiaiăđonăcóănhiuăbinăđộng,ăđổiăthayăcủaăxưăhộiăđưăthúcăđẩyăsựăthcătỉnhăýă thcăcáănhơn,ăđòiăhiăsựăquanătơmăđnămỗiăngiăvƠătngăsăphận.ăTruynăngắnăBứcă tranh củaăNguynăMinhăChơuăđưăphêăphánăvƠăbácăbănhữngăluậnăđimănhơnădanhă cáiăchung,ămợnălợiăíchăcộngăđngămƠăbăqua,ăthậmăchíăchƠăđpălênănỗiăđauăvƠăsă phậnăcủaămỗiăcáănhơn.ăTiuăthuytăThờiăồaăốắng củaăLêăLựuăphátăhinăraăsựălch pha,ăsựătráiăngợcăgiữaăsăphậnăcáănhơnăvƠăcộngăđngălƠmănyăsinhănhữngăbiăkchă củaăconăngiălƠănnănhơnăcủaăhoƠnăcnhăvƠăsăphận. Sự thức tỉnh trở lại ý thức cá nhân đã mở ra cho văn học nhiều đề tài và chủ đề mới, làm thay đổi quan niệm về con người. VĕnăhcăngƠyăcƠngăđiătiămộtă quanănimătoƠnăvẹnăvƠăsơuăsắcăhnăvăconăngiămƠăhtănhơnăcăbnăcủaăquanănimă 10
14. yălƠătătngănhơnăbn.ăConăngiăvaălƠăđimăxutăphát,ălƠăđiătợngăkhámăpháă chủăyu,ăvaălƠăcáiăđíchăcuiăcùngăcủaăvĕnăhc,ăđngăthiăcũngălƠăđimăquyăchiu,ă lƠăthcăđoăgiáătrăcủaămiăvnăđăxưăhội,ămiăsựăkinăvƠăbinăcălchăsử.ă Con người trong văn học hôm nay được nhìn ở nhiều vị thế và trong tính đa chiều của mọi mối quan hệ.ăConăngiăxưăhội,ăconăngiăviălchăsử,ăconăngiă củaăgiaăđình,ăgiaătộc,ăconăngiăviăphongătục,ăviăthiênănhiên,ăviănhữngăngiă khácăvƠăchínhămình ăConăngiăcũngăđợcăvĕnăhcăkhámăphá,ăsoiăchiuăănhiuă bìnhădinăvƠănhiuătầngăbậc:ăýăthcăvƠăvôăthc,ăđiăsngătătng,ătìnhăcmăvƠăđiă sngătựănhiên,ăbnănĕng,ăkhátăvngăcaoăcăvƠădụcăvngătầmăthng,ăconăngiăcụă th,ăcáăbităvƠăconăngiătrongătínhănhơnăloiăphổăquát.ăĐiuădănhậnăraălƠătrongă phầnălnătácăphẩmăvĕnăhcăthiăkìănƠy,ăconăngiăkhôngăcònălƠănhtăphin,ăđnătră mƠă luônă lƠă conă ngiă đaă din,ă đaă tr,ă lỡngă phơn,ă trongă conă ngiă đană cƠi,ă giaoă tranhăgiữaăbóngătiăvƠăánhăsáng,ărngăphợngălẫnărắnărt,ăthiênăthầnăvƠăquỷăs,ăcaoă căvƠătầmăthng.ă 1.3.3.ăVĕnăhcăphátătrinăphongăphú,ăđaădng,ăhớngătớiătínhăhinăđi SựăphongăphúăvƠăđaădngăcủaăvĕnăhcăVită Namăsauă75ăđợcăthăhinătrênă nhiuăbìnhădin:ăđaădngăvăđătƠi,ăphongăphúăvăthăloi,ănhiuătìmătòiăvăthủăphápă nghăthuật,ăđaădngăvăphongăcáchăvƠăkhuynhăhngăthẩmămỹ.ăNhngăsựăđaădngă cũngăđiălinăviătínhăphcătpăvƠăkhôngăổnăđnh. Nhiuăkhuynhăhngătìmătòiăchỉărộălênătrongăkhongămộtăthiăgianăngắnăngủiă riătắtălm,ăthăhiuăcủaăcôngăchúngăkhôngăthuầnănhtăvƠăcũngăluônăbinăđộng,ăcácă thăloiăcũngăthĕngătrầmăkháăbtăthng.ăSựăphcătpăvƠăkhôngăổnăđnhănƠyălƠăđặcă đimă ttă yuă củaă mộtă giaiă đonă vhă mangă tínhă giaoă thi,ă nhngă cũngă cònă doă mộtă nguyênănhơnărtăcăbnănữa,ăđóălƠăsựăchiăphiăcủaăcăchăthătrng.ăVĕnăhcăttăyuă phiăthƠnhămộtăsnăphẩmăhƠngăhoáătrongămộtănnăkinhătăthătrng,ăđiuăđóăvaăcóă tácăđộngăthúcăđẩyăsựăphátătrinăvĕnăhc,ăvaăcóănhiuătácăđộngătiêuăcựcăkhóătránhă khiăđiăviăcăsángătácălẫnăxutăbn,ăphêăbìnhăvƠăcôngăchúng.ă 11
15. CÂUăHIăỌNăTPăVÀăĐăTÀIăTHOăLUN 1.ăTăsauă1975,ăvĕnăhcăVităNamăđưăvậnăđộngăquaănhữngăchặngăđngănƠo?ă NêuăđặcăđimăvƠăcácăthƠnhătựuăđángăchúăýăămỗiăchặngăđng. 2.ăTrìnhăbƠyănhữngăđặcăđimăcăbnăcủaăvĕnăhcăVităNamăsauă1975. 3.ăXuăhngădơnăchủăhoáăđợcăthăhinănhăthănƠoătrongăcácăquanănimăvă vĕnăhc,ăvăhinăthực,ăvănhƠăvĕnăăgiaiăđonăsauă1975? 4.ăHưyălƠmărõănhữngăbiuăhinăcủaăsựăthcătỉnhăýăthcăcáănhơnătrongăquanănimă nghăthuậtăvăconăngiăăvĕnăhcăVităNamăsauă1975.ăChngăminhăquaămộtătácă phẩmăcụăth. 12
16. Chngă2. VĔNăXUỌIăTăSAUă1975 2.1. Dinămoăchung 2.1.1.ăCácăchặngăđờngăvnăđngăcủaăvĕnăxuôiătăsauă1975 2.1.1.1.ăTă1975ăđn 1985:ăchặngăđngă“khiăđộng”ăchuẩnăbăchoăcaoătrƠoă đổiămi Khongă5ănĕmăđầu,ădăơmăcủaăcuộcăkhángăchinăchngăMỹăcuăncăvƠătácă độngăcủaăhaiăcuộcăchinătranhăbiênăgiiăkhinăchoăvĕnăxuôiăcăbnă“trợtătheoăquánă tínhăcũ” (NguyênăNgc).ăĐătƠiăchinătranhăvƠănhữngăvnăđăthiăsựă- chínhătrăvẫnă lƠămiăquanătơmăhƠngăđầuăcủaăvĕnăhc vƠăngiăvităvẫnătrungăthƠnhăviăcáchăxửălíă chtăliuănhăgiaiăđonătrc.ăTuyănhiên,ăcóămộtăsătácăphẩmăđưămnhădnăhnăkhiă chnănhữngăthiăđimăkhcălit,ăgayăcnăcủaăchinătranhălƠmăbiăcnhăđăkhámăpháă tơmălí,ătínhăcáchăconă ngi:ă Miềnăcháy (NguynăMinhăChơu), Trongăcơnăgióălc (KhutăQuangăThụy),ăảọăcùngăthờiăốớiănhữngăai (TháiăBáăLợi),ăNĕmă75ăhọăđãăsngă nhă thế (Nguyn Trí Huân), Kíă sựă miềnă đấtă lửa (Nguyn Sinhă vƠă Vũă KǶă Lân) VicăchnăbiăcnhănhăvậyăgiúpănhƠăvĕnăkhắcăphụcăphầnănƠoăcáiănhìnădă dưi,ăginăđn,ăcóăđiuăkinăsoiăchiuăhinăthựcăquaăcănhữngăhiăsinh,ămtămátăvƠă nhtălƠăcóăthăkhámăpháăsơuăhnănhữngăvaăđậpăcủaăhoƠnăcnhăvƠoătơmălíăconăngi.ă MộtăsătácăphẩmădƠnh sựăquanătơmăhnăchoăthiăhậuăchinănhăquáătrìnhăhoƠăhợpă dơnătộc,ătăbăcácăthóiăquenăthiăchinăđăbcăvƠoăthiăbình,ănhữngăvnăđăđoăđcă miănyăsinhătrongăcácăquanăhăthngănhật,ăphổăbin:ă ThángăbaăởăTâyăNguyên,ă Cha và con và ă (Nguyn Khi),ă Lửaă từă nhữngă ngôiă nhà (Nguynă Minhă Chơu), Nhữngă khongă cáchă cònă li (Nguyn Mnhă Tun),ă ảaiă ngờiă trởă liă trungă đoàn (TháiăBáăLợi) Đnă nửaă đầuă thậpă kỉă 80,ă nhuă cầuă đổiă miă rõă dần.ă Nĕmă 1982,ă sựă xută hină truynăngắnăBứcătranh (NguynăMinhăChơu)ăđánhăduăbcăngoặtăthậtăsựătrên hành trìnhăsángătoăcủaăNguynăMinhăChơu.ăălotătruynătipătheoă(đợcătậpăhợpăthƠnhă haiătậpăNgờiăđànăbàătrênăchuyếnătàuătcăhành – 1983, Bếnăquê 1985)ănhƠăvĕn tipă tụcădòngămchătătngăđặtăraătătácăphẩmănƠy.ăTruynăngắnă Bứcătranh mang rõ tínhăluậnăđ,ăgingănhămộtăliătựăvn,ămộtăcuộcăđiăthoiăvăquanănimăvĕnăchngă 13
17. trênămộtăsăkhíaăcnhăcăbn:ăđătƠi,ăchủăđ,ănhơnăvật,ăđặcăthùăcủaăsángătoănghă thuật,ăsựăcanădựăcủaănghăsĩăvƠoăđiăsngăxưăhội.ăTătătngăvătínhăphcătp,ăbtă toàn củaăconăngi,ănhƠăvĕnănhìnăraăkháăsmănhuăcầuădơnăchủăhoáăvĕnăhc.ăHaiătậpă truynăngắnăyălƠăquynăsngăcủaătngăconăngi,ăsaoăchoăconăngiăngƠyămộtăttă hnă“sẽăđếnălúcăconăngờiătrèoălênătrênăsựăkiệnăđòiăquyềnăsng”. Ọngăchnăhngă tipăcậnăđiăsngătăgócăđộăđoăđcă– thăsự,ădùngăthcăđoănhơnăbnăđăsoiăngắmă conăngi.ăSựătrăvămiăquanătơmăviă“cáiăthngăngƠy”ăchoăthyăNguynăMinhă Châu rtănhyăcmătrcănhữngăchuynăđộngăsơuăxaătrongăđiăsngătơmălíăthiăhoƠă bình. VƠăôngăkhôngăđnăđộc.ăănhữngăgócăđộăquanăsátăkhácănhau,ăMaăVĕnăKhángă viă Maă mùaă h,ă Mùaă láă rụngă trongă ốờn, Nguynă Khiă viă Ảặpă gỡă cuiă nĕm,ă Thờiăgianăcủaăngời,ăNguyn MnhăTunăviăĐứngătrớcăbiển,ăCùălaoăTràm cũngă đangănỗălựcămărộngăbiênăđộăchoăbcătranhăđiăsngăvƠăquanănimăngh thuậtăvă conăngi.ăSựăchúăýăđnăgiáătrăcáănhơn,ăvaiătròăgiaăđìnhăvƠănnătngăđoăđcăxưăhội,ă nhuăcầuănhậnăthcăliămộtăsăchuẩnămựcăđưătrănênălỗiăthi choăthyăýăthcăđổiă miăcủaăcácănhƠăvĕnăchủăyuănhằmăvƠoăhngătipăcậnăhinăthựcăvƠătháiăđộămnhă dn khẳngăđnhătăcáchăcôngădơnătrcănhữngăbtăcập,ăbtăổnăcủaăcăch.ăĐơy cũngă lƠănhữngădựăbáoăđúngăđắn,ănhữngă“khiăđộng”ăcầnăthitătoăđƠăchoăcaoătrƠoăđổiămiă vĕnăxuôiăsauăđó.ă 2.1.1.2.ăTă1986ăđổiămiăvĕnăxuôiăđtăđnăcaoătrƠoăsauăđóălắngăli Nửaăcuiăthậpăkỉă80ăkhôngăkhíădơnăchủ,ăciămătrongăđiăsngăxưăhộiăcùngătinhă thầnăkhuynăkhíchătựădoăsángătoăquaăcácăNghăquytăcủaăĐngăvăvĕnănghăđưăđemă liă choă cácă nghă sĩă nhữngă đimă tựaă tinhă thầnă vữngă chắcă đă tựă khẳngă đnhă mình.ă Khátăvngăsángătoăđợcăgiiăphóng,ăkhiăm.ăSựămărộngăgiaoăluăvĕnăhoáăđemă tiănhiuăkinhănghimănghăthuậtămiăl.ăThựcătinăphongăphú,ăsinhăđộngăcủaăđtă ncătrongăbcăchuynălchăsửăđặtăraăbităbaoăvnăđăcầnănhậnăthc,ăbƠnăluận.ăNhuă cầuăđổiă miăbùngănổătrongă vĕnăxuôiăthƠnhăcaoătrƠoăsôiănổi viăhƠngălotăcáătínhă nghăsĩăđộcăđáo,ănhiuătácăphẩmălƠmăxônăxaoădăluậnăcătrongăvƠăngoƠiănc.ăCảm hứng chống tiêu cực khơi dậy một trào lưu mạnh mẽ, ồn ào, thu hút đông đảo người viết, có sức hấp dẫn rất lớn.ăKí,ăphóngăsựănhălộtăxác,ăđápăngăkpăthiănhuă cầuăđợcăthôngătinăvăsựăthậtăvƠăđợcăbƠyătăquanăđimăcáănhơnătrcănhiuăvnăđă 14
18. bcăxúcăcủaăxưăhội.ăNhiuătruynăngắnăvƠătiuăthuytămangăhiăhngăphóngăsự,ă choăthyăkhănĕngădungăhợpăgiữaăcácăthăloiăvƠăthăhiuăcôngăchúngăđưăchiăphiă quyăluậtăphátătrinăcủaăvĕnăhcămnhănhăthănƠo.ăDăluậnănóiănhiuăđnăcácăbútăkíă – phóngăsự:ăCâuăchuyệnăốềămộtăôngăốuaălp,ăLờiăkhaiăcủaăbịăcan (TrầnăHuyăQuang),ă Suyănghĩătrênăđờngălàng (HăTrungăTú),ăNgờiăđànăbàăquỳ (TrầnăKhắc),ăCông lí, Đừngăquênăai (LơmăThăThanhăHƠ),ăCáiăđêmăhômăấy,ăđêmăgì (PhùngăGiaăLộc) ă Tinhăthầnămổăxẻ,ăphanhăphuiămặtătrái,ămặtăbtăcập,ăbtăcôngădoăsựălỗiăthiăcủaăcă chăcũ,ădoănhữngăđnhăkinălnhălùng hoặcăliănghĩăgiáoăđiu,ăphinădinăcũngăthmă đẫmănhiuătruynăngắn,ătiuăthuyt:ăChuyệnănhăđùa (MaiăNgữ),ăKẻăsátănhânălơngă thiện (LiăVĕnăLong),ăĐámăcớiăkhôngăcóăgiấyăgiáăthú,ăCôiăcútăgiữaăđờiăthờng (MaăVĕnăKháng),ăoănhătrắng (Nguyn ThăNgcăTú),ăMnhăđấtălắmăngờiănhiềuă ma (Nguyn KhắcăTrng),ăBớcăquaălờiănguyền (TăDuyăAnh), Vũăđiệuăcủaăcáiăpô (VũăQuangăThơn) VaăđanăxenăvaăphơnălậpăviăcmăhngăchngătiêuăcựcălƠă cảm hứng phản biện, nhận thức lại mộtăsăgiáătr,ăchuẩnămựcăngăxửăcủaăthiăđưăquaăđngăthiă cnhăbáoănhữngăoătng,ăngộănhậnăcủaăconăngiăthiăhinăti:ă Mnhăốờnăồaă hoangăốắng (ĐỗăChu),ăThânăphậnăcủaătìnhăyêu (BoăNinh),ăThiênăsứ,ăảànhătrìnhă củaănhữngăconăs (PhmăThăHoƠi),ăBếnăkhôngăchng (DngăHng),ăLờiănguyềnă haiătrĕmănĕm (KhôiăVũ),ăTớngăốềăhu,ăNhữngăbàiăhọcănôngăthôn (NguynăHuy Thip),ăMùa hoa ciăbênăsông (Nguyn QuangăThiu), Ánhătrĕng (NguynăBn) Cảm hứng chiêm nghiệm, triết lí – niăbộcălộăgiáătrănhữngăkinhănghimătngă triăvƠănhuăcầuănhậnăthcăđiăsngătăcácăquyăluậtăphổăquátătipătụcălƠăđimămnhă củaăngòiăbútăNguyn Khiă(Mộtăcõiănhân gianăbéătí,ăMộtăgiọtănắngănht).ăKhôngăchỉă NguynăKhi,ăNguynăMinhăChơu,ăMaăVĕnăKháng,ăcácătácăgiătrẻăhnănhăNguyn HuyăThip,ăPhmăThăHoƠi,ăPhmăHoa,ăHoƠăVang viăsựătự vnăthngătrựcăcũngă đưăgópăphầnălƠmăchoăcmăhngătrităluậnătrăthƠnhămộtănétăphongăcáchăquanătrngă củaăvĕnăxuôiăđngăđi. Tăđầuănhữngănĕmă90ătrăđi,ăsauămùaăgiiăcủaăHộiănhƠăvĕnă1990ă– 1991ă(giiă AăchoăbaătiuăthuytăMnhăđấtălắmăngờiănhiềuăma,ăBếnăkhôngăchng,ăThânăphậnă củaătìnhăyêu)ăvƠăgiiăcuộcăthiătruynăngắnăbáoăVĕnănghă(1990 - 1991), không khí 15
19. vĕnăxuôiănhìnăchungălắngăxung,ănhngăconăđngăđổiămiăvẫnăđợcătipătục.ăLúcă nƠy,ăsựăbậnătơmăcủaăcácănhƠăvĕnăxoayăquanhăcơuăhiăvăcách viết. Nhiuătênătuổiă miătipătụcăxutăhinăkháănătợng:ăPhanăThăVƠngăAnh,ăNgôăTựăLập,ăHăAnhă Thái,ăNguynăThăm,ăYăBan,ăVõăThăHo,ăNguynăThăThuăHu,ăPhmăHiăVơn,ă Nguyn VităHƠ,ă NguynăBìnhă Phng,ă Nguynă Ngcă Thuần,ăThuận,ăĐỗăHoƠngă Diu,ăNguyn NgcăT, ăĐaăsăcònătrẻăvƠăý thức cá tính là chỗ mạnh của họ. Tuyăchaăđủă“độălùi”ăthiăgianăđăcó thăđaăraănhữngăđánhăgiáăchắcăchắnăchoăcácă tácăgiănƠyănhngăcóăthătinăvƠoătơmăhuytăvƠăsựătrĕnătrăvănghăcủaăh.ăHọ không thoả mãn với những gì đã có vì hiểu rằng cách tân là sinh lộ của nghệ thuật. Đó là điều cần được ghi nhận và khích lệ.ăăkhíaăcnhănƠyăhayăkhíaăcnhăkhác,ămỗiă tácăphẩmăcủaăhăgingănhămộtăcuộcăthửănghimăvƠăđuăchaăđựngăítănhiuăyuătă mi,ănhtălƠăvăbútăpháp. MộtăsătácăphẩmăđợcăchúăýănhăTiếngăthởădàiăquaărừngă kimătớc (HăAnhăThái),ă Cátăđợi,ă ảậuăthiênăđờng (Nguyn ThăThuăHu),ă ảộiă chợ,ăKhiăngờiătaătrẻ (PhanăThăVƠngăAnh),ăCơăhộiăcủaăchúa,ăKhiăhuyềnămuộn (Nguyn VităHƠ),ăGiàn thiêu (VõăThăHo),ăCánhăđngăbấtătận (Nguyn NgcăT),ă Tríănhớăsuyătàn,ăThotăkỳăthuỷ (Nguyn BìnhăPhng),ăPhăTàu,ăParisă11ăthángă8 (Thuận) Cóă mộtă tinhă thầnă thẩmă mĩă miă đangă hìnhă thƠnhă trongă lpă trẻ,ă tuyă cònă chaăthậtăổnăđnh.ăLpăđiătrcăcũngăkhôngăchuădngăli.ăCôngăchúngăyêuăvĕnăhcă đưăchƠoăđónăkháănngănhităcácăcunăhiăkíăCátăbụiăchânăai,ăChiềuăchiều (Tô Hoài), tiuăthuytăĔnămàyădĩăốãng (Chu Lai), ảăQuýăLy (Nguyn Xuân Khánh), Sông Côn mùaă lũ (Nguyn Mộngă Giác),ă Mộtă ngàyă ốàă mộtă đời (Lêă Vĕnă Tho),ă Lcă rừng (TrungăTrungăĐỉnh),ăThợngăđếăthìăcời (Nguyn Khi), Baăngờiăkhác (Tô Hoài). Quaăthiăgian,ăchắcăchắnărtănhiuăthăsẽăbăđƠoăthi,ănhngăđiuăđángăquýălƠăcácă nhƠăvĕnăđưădámăvợtăquaăchínhămình,ădámătrăgiáăđăvĕnăhcăđợcăđaădngăhn,ă đợcăthƠnhăthựcăhnăvƠăkhôngăbălcăhậuăsoăviăcuộcăsng.ă 2.1.2.ăCácăkhuynhăhớngă CĕnăcăvƠoăchủăđăvƠăcmăhng,ăcóăthănhậnăraăvĕnăxuôiăthiăkìănƠyănổiăbậtăbaă khuynhăhng:ăkhuynhăhngănhậnăthcăliăhinăthực,ăkhuynhăhngăđoăđcă– thă sự,ăkhuynhăhngătrităluận. 2.1.2.1.ăKhuynhăhngănhậnăthcăli 16
20. KhuynhăhngănƠyăthngălyăquáăkhălƠmăđiătợngăphơnătích,ăkhôngăphiă toƠnăbộăquáăkhămƠălƠănhữngăphầnăkhutălp,ănhữngăvnăđăchaăđợcăthiătrcă quanătơmăđúngămc.ăTrongăýăthcăvăhinăti,ăvicărútăraăbƠiăhcătăquáăkhălƠăhtă scăcầnăthit.ăNhữngăsaiălầm,ăuătrĩ,ănhữngăđnhăkinăhẹpăhòi,ăcĕnăbnhăchủăquană duyăýăchíăcủaămộtă“thiăxaăvắng”ăgơyănênăbiăkchăchoăkhôngăítăcáănhơn,ălƠmăhaoă mònă nhơnă tính,ă đợcă mổă xẻă kháă thuytă phụcă ă Thờiă ồaă ốắng,ă Bếnă khôngă chng,ă Mnhăđấtălắmăngờiănhiềuăma,ăChuyệnălàngăngàyăấy,ăBớcăquaălờiănguyền,ăPhiênă chợăẢiát ăCácăsựăkinălchăsửăvẫnălƠmănnăchoăcơuăchuynănhngătrungătâm soi ngắmăcủaătácăgiălƠăsăphậnăconăngi.ăLchăsửăđợcăđánhăgiáătăcáiănhìnănhơnăbn.ă Theoă tinhă thầnă nƠy,ă chină tranhă cũngă đợcă nhậnă thcă li.ă Bênă cnhă nhữngă chină côngălƠmăbngălênănimăkiêuăhưnh,ătựăhƠoăvăphẩmăgiáădơnătộc,ăchinătranhăcònă đợcăcơnăđongăbằngănhữngăđauăbun,ăthngătổnăvănhơnătínhăvƠăhnhăphúc.ăĐóă chínhălƠăyuătălƠmănênăchiuăsơuătătngăchoăcácătácăphẩmăChim én bay (Nguynă Trí Huân), Bếnă trầnă gian (Luă Snă Minh),ă Cỏă lau,ă Mùaă tráiă cócă ởă miềnă Nam (NguynăMinhăChơu),ăNgờiăsótăliăcủaărừngăcời (VõăThăHo),ăThânăphậnăcủaă tình yêu (BoăNinh) ăKhaoăkhátădùngăngòiăbútătácăđộngăvƠoătinătrìnhăxưăhội,ăcácă nhƠăvĕnăđngăthiăcũngălƠmămộtăcuộcă“điăchng”ăviăchínhămình,ăýăthcătựăvnătă NamăCao,ăThchăLamăliăđợcătipăniătrongăvĕnăxuôiăhômănayăviăNguynăMinhă Chơu,ăNguynăHuyăThip,ăPhmăThăHoƠi,ăTăDuyăAnh ăchngătănhữngătrĕnătră đầyătráchănhimăcủaăngiăcầmăbút.ăTuyănhiên,ăkhôngăítătácăphẩmănhìnăliăquáăkhă bằngăđnhăkinălchălc,ăbằngămặcăcmăcáănhơn,ălƠmăchoăhinăthựcămtăđiătínhăkhách quan,ăchơnăthật.ă 2.1.2.2.ăKhuynhăhngăđoăđcă– thăsự NhữngătácăphẩmăthuộcăkhuynhăhngănƠyăthngălyăđătƠiătrựcătipătăđiă sngă hină ti.ă Điểm tựa cho kết cấu không phải là các biến cố lịch sử mà là những chuyện hàng ngày, những quan hệ nhân sinh muôn thuở, những ứng xử có tính phổ biến hay đột biến của con người. Quaăđó,ănhƠăvĕnăsĕnătìmăýăthcăvă nhơnăcách.ăMỗiătìnhăhungăhƠnhăđộng,ămỗiătơmătrngăđuăsẽăđợcăsoiăchiuăbằngă nỗiăkhắcăkhoiăcủaănghăsĩăvăhƠnhătrìnhăconăngiătựăhoƠnăthinămình.ăănhữngătácă phẩmăthƠnhăcông,ăngiăvităkhôngăchỉăxửălíăttămiăquanăhăgiữaăcáănhơnăviăcộngă 17
21. đng,ăgiữaăconăngiăviăhoƠnăcnhăsngămƠăcònăcóăkhănĕngănắmăbắt,ădinătăconă ngiăkhiănóăđiădinăviăchínhănó.ăCóăthăkăđnă ảaiăngờiătrởăliătrungăđoàn (Tháiă Báă Lợi),ă Sngă ốớiă thờiă giană haiă chiều (Vũă Túă Nam),ă Bứcă tranh,ă ảng (Nguynă Minhă Chơu),ă Trơngă Chi,ă Ảiọtă máu (Nguynă Huyă Thip),ă Đấtă kinhă kì,ă Nắngăchiều (NguynăKhi) 2.1.2.3.ăKhuynhăhngătrităluận Cáiănhìnătrităhcăbaoăgiăcũngăgiúpăchoăsựănhậnăthcănghăthuậtăcóăchiuăsơuă vƠăgiáătrăphổăquát.ăTrcă1975,ămộtăsătácăphẩmăcủaăNguynăKhiăđợcăvitătheoă khuynhăhngănƠy.ăKhiăđóăcmăhngătrităluậnăgắnăviănhữngăvnăđăchínhătră- thiă sự.ăĐnăgiaiăđonănƠy,ănhuăcầuătrităluậnăhngămnhăvƠoăcácăvnăđ thăsựămongă khámăpháăquyăluậtănhơnăsinhătăcáiăhƠngăngƠy.ăBếnăquê củaăNguynăMinhăChơu,ă Thiênăsứ củaăPhmăThăHoƠi,ăSựătíchănhữngăngàyăđẹpătrời,ăNhânăsứ,ăMộtăcõiănhână gianăbéătí,ăThợngăđếăthìăcời củaăNguyn Khi,ăKẻăsátănhânălơngăthiện củaăLiă VĕnăLong, gópăphầnăchoăthyănhữngăchiêmănghimătritălýăy. 2.2.ăNhữngăđổiămớiăvătătởngăvƠănghăthut 2.2.1.ăĐổiămớiăquanănimăvăhinăthực Sựăđổiămiăquanănimăvăhinăthựcăcủaăvĕnăhcăsauă75ăcóălẽăbắtăđầuăbằngănhuă cầuă“nóiăthật”ă– mộtătơmălíăxưăhộiăđinăhình,ămộtănhuăcầuăkhẩnăthităvăchơnălíăđợcă thổiă bùngă lênă tă côngă cuộcă đổiă miă củaă Đng.ă Tă hină thựcă củaă nhữngă sựă kin,ă nhữngăbinăcălchăsử,ăvĕnăhcăhngăđnăhinăthựcăvăconăngi,ătăhinăthựcămộtă chiuăchuynăsangăcáchănhìnăhinăthựcăđaădngăvƠănhiuăchiu.ăBiênăđộăhinăthựcă đợcămărộng,ăkhănĕngăchimălĩnhăđiăsngăđợcănơngălên.ăNhữngămặtătrái,ămặtă tiêuăcực,ăcáiăxu,ăcáiăbtăhợpălíătrcăkiaăbăcheăkhutăgiăđợcăphátăhinăvƠăđaăvƠoă tácăphẩmănhătrongăNgờiăđànăbàătrênăchuyếnătàuătcăhành,ăMộtălầnăđiăchứng – NguynăMinhăChơu,ăThờiăồaăốắng – LêăLựu,ăMùaăláărụngătrongăốờn – MaăVĕnă Kháng, HinăthựcălƠă cáiăchaă bit,ăkhôngăthă bităht,ăhinăthựcă phcătp,ă cầnăphiă khámă pháă tìmă tòi.ă NhƠă vĕnă lựaă chnă hină thựcă nƠoă khôngă quană trngă bằngă cáchă đánhăgiáăcủaăhăvăhinăthựcăy.ăăđơyăkinhănghimăriêngăgiữăvaiătròăquytăđnh,ătoă raăsựăđộcăđáo,ăthẩmămỹătrongăcáiănhìnăhinăthựcăcủaătngătácăgi. 18
22. NhƠăvĕnăkhôngăcoiăvicădựngăliătrungăthựcăbcătranhăđiăsngălƠămụcăđíchă nghăthuật,ăkhôngăquanănimăhinăthựcă phiăđợcămiêuătătheoăđúngălogicăthôngă thngămƠăcóăthăchỉălƠăphngătinăđădinătăsuyănghĩ,ăchiêmănghimăvƠăcăsựă phiêuă luă bútă phápă trongă khátă vngă chimă lĩnhă cáiă thă giiă vôă cùngă rộngă lnă vƠă nhiuăbíăẩnănƠy.ăTínhăhinăthựcăcủaătácăphẩmăđợcăxácăđnh bằngăsựăchơnăthậtăcủaă tơmătrng,ăcmăxúc,ănimătinăcáănhơn.ăNhiuătácăphẩmăgiăcổătích,ăgiălchăsửăxută hinăkhẳngăđnhămiăquanăhătựădoăgiữaănhƠăvĕnăviăhinăthựcănh:ăSông Côn mùa lũ – NguynăMộngăGiác,ăảăQúyăLy – NguynăXuơnăKhánh,ăGiàn thiêu – Võ Thă Ho,ăConăgáiăthủyăthần,ăKiếmăsắc,ăVàngălửa - NguynăHuyăThip Bênăcnhăhinăthựcăđợcăkimăchngăcònăxutăhinăhinăthựcăcủaăoăgiácătơmă linh (Bếnătrầnăgian – LuăSn Minh, NgờiăsôngăMê – ChơuăDiên)ăhayănhữngăhină thựcămangătínhăbaăđặtăkhôngăcheăgiuă(TiệmămayăSàiăẢòn – PhmăThăHoƠi,ăCon gáiăthủyăthần – NguynăHuyăThip, ).ăHinăthựcăđợcătoăraătătríătngătợngă trongăcuộcăchiăviăngiăđc.ăVìăthăcáiăkǶăo,ănghchădăxutăhinămộtăcáchăđậmă đặcătrongătácăphẩm. 2.2.2.ăĐổiămớiăquanănimănghăthutăvăconăngời Sauănĕmă1975ăsựăthcătỉnhăcủaăýăthcăcáănhơnătrongădòngăchyăđiăthngăđưă lƠmăthayăđổiăquanănimăvăconăngiătrongăvĕnăxuôi.ă ConăngiătăđimănhìnălýătngăhóaăđợcăđặtăvƠoăđimănhìnăthăsựăđiăt.ă Vĕnăxuôiăsauă75ădầnădầnăquanătơmăđnăconăngiăătăcáchăcáănhơnănhămộtă“nhơnă v”ăđộcălập.ăSựăphongăphúăcủaăcáănhơnăđòiăhiăphiăxemăxétănóătănhiuăphía,ănhiuă “taăđộ”.ăVìăthăxutăhinăkiuăconăngiăphcătp,ălỡngădin,ăconăngiăkhôngă trùngăkhítăviăchínhămìnhănhătrongăSngăốớiăthời gianăhaiăchiều củaăVũăTúăNam,ă Bứcătranh củaăNguynăMinhăChơu,ăKhông có Vua – NguynăHuyăThip, Đổiăđời,ă MộtăcõiănhânăgianăbéătíăcủaăNguynăKhi.ăConăngiăđợcătrìnhăbƠyănhănóăvnăcó,ă khôngălýătngăhóa,ăthầnăthánhăhóa. CùngăviăsựăphcătpăcònălƠăsựăbíăẩn.ăConăngiătrongăvĕnăxuôiăsauă75ălƠămộtă tiuăvũătrụăđầyăbíăẩn,ă khôngăthăbitătrc,ă khôngăthăbităht.ăCácănhơnăvậtăcủaă NguynăHuyăThipătrongăTớngăốềăhu,ăChútăthoángăsôngăảơng, củaăNguynăThă Thuă Huă trongă Mùaă đôngă ấmă áp,ă củaă Nguynă Quangă Huyă trong Conă gấu,ă Chịă 19
23. Thìn, ăđuăcóănhữngăđộtăbinătơmălý,ătínhăcách,ănhữngăhƠnhăđộngăbtăngăkhôngă thăđoánătrc.ăConăngiăvaălƠăsnăphẩmăcủaătựănhiênăvaălƠătổngăhòaăcủaăcácă miăquanăhăxưăhội.ăConăngiăhƠnhăđộngăcóăkhiătheoăsựăchỉăhuyăcủaăýăthc,ăcủaălíă tríătỉnhătáo,ăcóăkhiăliăbăchiăphiăbiătingănóiătơmălinh,ăcủaăvôăthcăbnănĕng. Conăngiătrongăvĕnăxuôiăsauă75ăđợcănhìnăănhiuăvăthătrongătínhăđaăchiuă củaănhiuămiăquanăh.ăDoăđó,ăconăngiăăđơyăkhôngăcònălƠăconăngiănhtăphin,ă đnătrămƠălƠăconăngiăđaădin,ăđaătr,ălỡngăphơn,ătrongăconăngiăđanăxenăcăttă– xu,ăcăthiênăthầnălẫnăácăquỷ.ă 2.2.3.ăĐổiămớiăvănghăthutătrnăthut Tinhă thầnă dơnă chủă hóaă vĕnă hcă bắtă đầuă tă chỗă thayă quană hă độcă thoiă mộtă chiuăthƠnhăquanăhăđiăthoiăhaiăchiu.ăNgƠyănayăngiăvităcóăthăđaăraănhiuă quanăđim,ăchínhăkinăkhácănhau.ăĐộcăgiăkhôngăbăápăđặtăchơnălíămƠăđợcăquynă bìnhăđẳngăviănhƠăvĕnătrênăhƠnhătrìnhătìmăkimăchơnălý.ă Sự trần thuật từ nhiều điểm nhìn là bằng chứng chân thực về đổi mới văn xuôi. MỗiăđimănhìnălƠămộtăýă thcăđộcălập,ăquaăđóăsựăkin,ăconăngiăsẽăđợcănhậnăthcătănhiuăphíaăđăhinălênă mộtăcáchătrnăvẹnăhnănhătrongăChim én bay – NguynăTríăHuơn,ăĐámăcớiăkhôngă cóă giấyă giáă thú – MaăVĕnă Kháng,ă Chiếcă thuyềnă ngoàiă ồa – Nguyên Minh Châu, Thiênăsứ – Phm ThăHoƠi, Tácăphẩmăbắtăđầuăhngăđnăcuătrúcăbăng,ăđaăthanh.ăNhữngătácăgiăcóăcáchă tơnănổiăbậtăăphngădinănƠyălƠăNguynăMinhăChơu,ăNguynăHuyăThip,ăNguynă Khi,ăBoăNinh, ăSángătácăcủaăhănhìnăchungăkhôngăcóăchủăđărõărƠngăvƠăsáng tác viătinhăthầnătônătrngăbnăđc. Nhưnăquanăngônăngữăcủaăvĕnăxuôiăsauă1975ălƠănhưnăquanădơnăchủ,ăciămănhă đóămƠănhiuărƠoăcnăngônăngữăđợcăgỡăb,ătăngữăđợcăgiiăphóngăkhiăsựăphơnă bităđẳngăcpăsangăhèn. Gingă điuă vĕnă xuôiă giaiă đonă nƠyă cũng rtă đaă dng:ă gingă dửngă dng,ă vôă cm,ăchiêmănghim,ăsuyăngẫm,ătrữătìnhăxótăxa,ănhngănổiăbậtăhnăcălƠăgingăgiuă nhiăvƠăhoƠiănghi. 20
24. 2.3.ăThƠnhătựuăvăcácăthăloiăvĕnăxuôi 2.3.1.ăTiuăthuyt Quáătrìnhăđổiămiătiuăthuytăsauă1975ăbắtăđầuăkháăsmănhngăthầmălặngăviă nhữngătínăhiuăcóătínhădựăbáoătrongăMiềnăcháy,ăLửaătừănhữngăngôiănhà – Nguynă Minh Châu, Cha và con và ă- NguynăKhi,ăNĕmă75ăhọăđãăsngănhăthế - Nguynă TríăHuơn ăănhữngătácăphẩmănƠy,ăgócăđộătipăcậnăhinăthực vƠăconăngiătuyăchaă điăchchăquỹăđoăvĕnăhcăsửăthiănhngăcáchăxửălíăhinăthựcăítănhiuăđưăcóăbinăđổi. ĐóălƠăýăthcăkhắcăphụcăcáiănhìnălíătngăhoáăvăconăngi,ăchúăýănhiuăhnăđnăcácă dinăbinătătngă– tơmălíătrcănhữngăbcăchuynăcủaălchăsử. TăthiăđimăcaoătrƠoăđổiămiă1986,ătiuăthuytăn rộ,ăbênăcnhănhữngătênătuổiă cóă tă trcă đưă xută hină nhiuă tênă tuổiă mi:ă Boă Ninhă – Nỗiă bună chiếnă tranh, DngăHngă– Bếnăkhôngăchng,ăPhmăThăHoƠiă– Thiênăsứ,ăNguynăQuangăLậpă – Nhữngămnhăđờiăđenătrắng,ăĐoƠnăLêă– Cunăgiaăphăđểăli, ăCóăthănóiătiuă thuytăchặngănƠyăvităvămiăđătƠiănhngăđợcăquanătơmănhtălƠăđătƠiăsinhăhot.ă ĐơyălƠăniăgiaoăthoaăcủaănhiuăchủăđ,ănhiuăcmăhng,ănhiuăloiănhơnăvật,ănhiuă sắcăđiuăngônăngữ.ă Cóămộtămchăvậnăđộngăkhác,ălúcăđầuălẻătẻăăvƠiăcơyăbútănhngătăkhongăđầuă thậpăkỷă90ăđnănayăliăđangăcóăkhănĕngătrăthƠnhădòngăchính.ăCóălẽăbắtăđầuătă Thiênăsứ củaăPhmăThăHoƠiă(1989), cơuăhiă“Cóăthểăốiếtătiểuăthuyếtănhăthếănào?”ă đợcăđặtăraănhălƠămiăbậnătơmălnănhtăcủaăngiăvit. Cácăcuộcăthửănghimăkimă tìmăhìnhăthcămiăchoătiuăthuytăvẫnăđangătipătục.ăDngătiuăthuytăngắnăbắtăđầuă đợcă đnhă hìnhă bằngă mộtă să tácă phẩmă nh:ă Vào cõi (180 trang) – Nguynă Bìnhă Phng,ăThiênăthầnăsámăhi (120 trang) – TăDuyăAnh,ăThiênăsứ (80 trang) – Phmă ThăHoƠi. Viăcáchăvitătiuăthuytăngắnănhăvậy,ăcácănhƠăvĕnăkătrênăđưă“thoátăkhỏiă ốàădámăchngăliăồuăhớngătruyềnăthngăchoărằngăđãălàătiểuăthuyếtăthìăphiălớnăốềă dungălợngătrang,ănhiềuăốềănhânăốật,ădiădàoăkhănĕngăbaoăquátăhiệnăthựcăđờiăsngă căbềămặtălẫnăbề sâu”. NgoƠiăra,ăcònăcóănhữngătácăphẩmămợnăchtăliuălchăsửăđă toăraăgngămặtă“lchăsửăgiăđnh”ănhăảăQuýăLy – NguynăXuơnăKhánh,ăSông Cônămùaălũ – NguynăMộngăGiác,ăGiàn thiêu – VõăThăHoăcũngăđangăgópăphầnă mărộngăquanănimăvătiuăthuytălchăsử. 21
25. 2.3.2.ăTruynăngắn LƠăthăloiăphátătrinămnhătrongăvĕnăxuôiăhinăđiăncăta,ătruynăngắnăđưăđtă đợcănhiuăthƠnhăquăđángătựăhƠoăquaăcácăgiaiăđonă1930ă– 1945; 1945 – 1975.ăTă sauă 1975,ă thă loiă nƠyă vẫnă tipă tục đợcă truynă thngă đóă vƠă thậtă sựă có cách tân mangăýănghĩaăđộtăpháăviăcácăsángătácăcủaăNguynăHuyăThip,ăHăAnhăThái,ăPhmă ThăHoƠi,ăPhanăThăVƠngăAnh,ăNguynăNgcăT,ăĐỗăHoƠngăDiu, ăMỗiănhƠăvĕnă cóămộtăsựăpháăcáchăriêng,ăNguynăHuyăThipăđăliăduănăsơuăđậmătrongănhiuăbnă đcănhănhữngăcáchătơnătáoăboăvănộiădungălẫnăhìnhăthc,ănhngăđậmănétănhtălƠă sựăcáchătơnăvănghăthuậtătrầnăthuật. CònăPhmăThăHoƠiătoăđợcănătợngăđặcăbită vămộtăthăngônăngữăsắcăcnh,ăđầyăcáătínhăviăliăhƠnhăvĕnăgiƠuănhpăđiu. Nhữngă cơyă bútă khácă nhă Hă Anhă Thái,ă Tă Duyă Anh,ă Nguynă Quangă Thơn,ă Dă Ngơn,ă NguynăBìnhăPhng,ăTrầnăThuǶăMai, ăliăcóăsựăđộcăđáoătrongăcácăkỹăthuậtălngă ghép,ă cắtă dán,ă đngă hin,ă giánă cách,ă nghă thuậtă sửă dụngă dòngă ýă thc,ă thủă phápă nghchă d,ă lỡngă hoá,ă dùngă cáiă kǶă o,ă dùngă hìnhă thcă “giă cổă tích”,ă “giă liêuă trai” đătoăraăhinăthựcăthăhai.ă 2.3.3.ăKí,ăphóngăsự GắnăviănhuăcầuăthôngătinăvăsựăthậtăvƠănhuăcầuăbƠyătăchínhăkinătrựcătip,ă tìnhăcmăđiăviăcácăvnăđ,ăsựăkinăcóătínhăthiăsự,ăkíăvĕnăhcărtăgầnăviăbáoăchí.ă SựăphátătrinăcủaăkíăphnăánhănhữngăthiăđimăđầyăbinăđộngăcủaăđiăsngăxưăhộiăvƠă trìnhăđộăcủaăhotăđộngăbáoăchí.ăĐóălƠălíădoăchínhăgiiăthíchăsựăphátătrinămnhămẽă củaă thă loiă nƠyă trongă vĕnă xuôiă ncă taă sauă 1975.ă Hngă ngă chủă trngă “nói thẳng,ănóiăthật,ănhìnăthẳngăốàoăsựăthật” củaăĐng,ămộtăsăkíăsựăvăđătƠiăchinătranhă nhăThángăbaăởăTâyăNguyên (NguynăKhi),ăRấtănhiềuăánhălửa (HoƠngăPhủăNgcă Tng),ăMiềnăđấtălửaă(NguynăSinhă– VũăKǶăLơn)ăđợcăcácătácăgiăphnăánhăăcựă lyăgầnăvƠăkhôngănéătránhăhinăthựcăđưăđemăli cmăgiácătinăcậyăchoăbnăđc.ă ĐnăchặngăcaoătrƠoăđổiămiăvĕnăxuôiă(sauă1986),ătrênătinhăthầnăchngătiêuăcực,ă cácănhƠăvĕnăđưăxôngăvƠoănhiuăvnăđăbcăxúc,ănóngăbngăcủaăxưăhộiăđăkinănghă vƠăđăxutăgiiăpháp.ăCácătácăphẩmăSuyănghĩătrênăđờngălàng – H Trung Tú, Cái đêmăhômăấyăđêmăgì – PhùngăGiaăLộc, Lờiăkhaiăcủaăbịăcan – TrầnăHuyăQuang, ălƠă 22
26. nhữngătingănóiăkpăthiăvănhữngăbtăcậpătrongăchínhăsáchăcủaăĐngăvƠănhƠăncă taălúcăbyăgi.ă XutăhinămuộnăhnămộtăchútălƠăcácătácăphẩmămangădángădpătựătruynăvƠăhiă kýănh:ăMiềnăthơăấu – VũăThăHiên,ăTuổiăthơăimălặng – Duy Khán, Tuổiăthơădữădội – Phùng Quán, Cátăbụiăchânăai,ăChiềuăchiều – TôăHoƠi Cácă hìnhă thcă tpă vĕn,ă ghiă chépă tnă mnă cũngă đợcă đôngă đoă bnă đcă đónă nhận.ăNguynăKhiăviăChuyệnănghề,ăNguyn MinhăChơuăviăTnămnăốềăốĕnăhọc, ốềănghề,ăTôăHoƠiăviăMộtăsăkinhănghiệmăốiếtăốĕnăcủaătôi, ăđưădầnătoăraăđợcă nhữngănătợngăvăscăsngăcủaăthăvĕnănĕngăđộngănƠy.ă CÂUăHIăTHOăLUN,ăTHUYTăTRỊNH Sinhă viênă đcă cácă tácă phẩmă Tớngă ốềă hu (Nguynă Huyă Thip),ă ảậuă thiênă đờng (Nguynă Thă Thuă Hu),ă Thờiă ồaă ốắng (Lêă Lựu),ă Mùaă láă rụngă trongă ốờn (MaăVĕnăKháng)ă(mỗiătổămộtătácăphẩm)ăvƠăchuẩnăbăcácănộiădungăsau: - Tómătắtătácăphẩm - NêuăgiáătrănộiădungăvƠănghăthuậtăcủaătácăphẩm - Chuẩnăbănhững cơuăhiăcó vnăđăđăthoăluận 23
27. Chngă3. NGUYNăMINHăCHÂU (1930 - 1989) 3.1. Tiuăsử,ăconăngời,ăquanănimăsángătác 3.1.1.ăTiuăsử NguynăMinhăChơuă(1930 - 1989).ăỌngăsinhăraătrongămộtăgiaăđìnhănôngădơnă kháăgiăăxưăQuǶnhăHi,ăhuynăQuǶnhăLu,ătỉnhăNghăAn. Nĕmă1945,ăôngăthiăđỗăbằngăThƠnhăchung. Nĕmă1950,ăôngălƠăhcăsinhăchuyênăkhoaătrngăHuǶnhăThúcăKháng.ăSauăđóă ôngătìnhănguynăvƠoăquơnăđộiăvƠăvăsăđoƠnă320ălƠmăcánăbộătrungăđội.ă Sauă1954,ăôngătipătụcăphụcăvụătrongăquơnă đội,ălƠmăcánăbộătuyênăhunătiuă đoƠn.ă Nĕmă1960,ăôngăđợcăđiuăđộngăvăCụcăVĕnăhóaăQuơnăđội,ăvaălƠmăbiênătậpă vaălƠmăphóngăviên. NguynăMinhăChơuăđưăđtănhữngăgiiăthngăcaoăquý:ăGiiăthngăHCMăvă vĕnăhcănghăthuậtă(2000),ăgiiăthngăHộiănhƠăvĕnăVităNamă(1990),ăgiiăthng BộăQucăphòngă(1984-1989). NgƠyă23/01/1989ăNguynăMinhăChơuătrútăhiăthăcuiăcùngătiăViênăquơnăyă 108ăHƠăNộiăsauăgầnămộtănĕmăchngăchiăvi boăbnh,ăđăliănhiuădựăđnhăsángă tácăcònăđangăpăủ.ă 3.1.2.ăConăngời LƠăngiăcóăýăchíăkiênăđnh,ăcóănimătinăvữngăchắcăvƠoăsựălựaăchnăcủaămình,ă dámăchpănhậnămiăkhóăkhĕn,ătháchăthc.ăVngăTríăNhƠnăgiăđóălƠă“sựădũngăcmă rấtăđiềmăđm”. TheoăđuổiănghipăvĕnăchngăviămộtănimăđamămêăcháyăbngăvƠăsựădũngă cmătìmătòi,ăphátăhin,ăthăhinăcáiămiăl.ă Có ý thcărtăsơuăsắcăvătráchănhimăcủaăngiăcầmăbútătrcăbnăđcăvƠătrcă cuộcăđi. NguyênăNgcăđưăkhẳngăđnh:ă “NguyễnăMinh Châuălàăngờiămởăđờngătinhă anhăốàătàiănĕngăđãăđiăđợcăồaănhất”. 24
28. * Nhữngă yuă tốă nhă hởngă đnă sựă nghipă sángă tácă củaă Nguynă Minhă Châu - ảoànăcnhăcáănhân: +ăXutăthơnătrongăgiaăđìnhănôngădơnăkháăgi. +ăQuêăhngăăQuǶnhăLu - NghăAn. +ăLƠămộtăngiălính,ămộtăphóngăviên,ăbiênătậpăviên. +ăNgiăluônăcóăýăthcăđổiămiăvĕnăchng. - ảoànăcnhălịchăsử,ăồãăhội: +ăCuộcăkhángăchinăchngăPháp,ăchngăMĩ. +ăĐtăncăhòaăbình,ăthngănhtă(1975). +ăCôngăcuộcăđổiămiăvĕnăhcă(1986). NguynăVĕnăHnhănhậnăxét:ă“CuộcăđờiăcủaăNguyễnăMinhăChâuălàămộtătấmă gơngălaoăđộngăsángătoăốàăđầyătráchănhiệmăchoăđếnăhơiăthởăcuiăcùng” 3.1.3.ăQuanănimăsáng tác Nhă miă nhƠă vĕnă chơnă chính,ă miă quană tơmă lnă trcă htă ă Nguynă Minhă ChơuălƠămiăquanăhăgiữaăvĕnăhcăviăđiăsng,ăviăthiăđi:ăỌngăquanănim: “Vĕnă họcăbaoăgiờăcũngăphiătrălờiănhữngăcâuăhỏiăcủaăngàyăhômănay,ăbaoăgiờăcũngăphiă điămặtăốớiănhữngăngờiăđơngăthờiăốềănhữngăcâuăhỏiăcấpăbáchăcủaăđờiăsng”. QuanănimăvăhinăthựcăăNguynăMinhăChơuăluônăgắnălinăviănnătngătinhă thầnănhơnăbn: “Vĕnăhọcăốàăđờiăsngălàănhữngăốòngătrònăđngătâm,ămàătâmăđiểmălàă conăngời”. Trcă1975,ăkhátăvngăcủaănhƠăvĕnălƠ: “Ảắngăđiătìmănhữngăhtăngọcăẩnăgiấuă trongăbềăsâuătâmăhnăconăngời”.ă Sauă 1975,ă ôngă nghimă raă rằng:ă “Phiă ốiếtă ốềă conă ngời.ă Tấtă nhiênă làă conă ngờiăkhôngătáchărờiăsựăkiệnăchiếnătranh”.ă“Riătrớcăsauăgìăconăngờiăcũngăleoă lênătrênăcácăsựăkiệnăđểăđòiăquyềnăsng” Ọngăchoărằngăcáiăhinăthựcăphongăphú,ănhiuăvẻăđẹpănhtăđóălƠăthăgiiăbênă trongăcủaăconăngi vƠăkhẳngăđnh: “conăngờiăphiăđợcănhìnănhậnăởăcăbềăsâu,ă bềăsau,ăbềăồa”. 25
29. NguynăMinhăChơuăýăthcăvătráchănhiêm,ăsămnhăcủaănhƠăvĕnătrcăcuộc đi.ăỌngăquanănim,ănhƠăvĕnăcầnăphiădùngă“ngòiăbútăcủaămình”ătrợălựcăchoăconă ngiătrongăcuộcăđuătranhăgiữaăthinăvƠăác. Ọngăluônăthaăthităviămụcătiêuăcaoăcăvìăconăngi.ăỌngăvit:ă“Nhàăốĕnătnă tiătrênăđờiăđểăbênhăốựcăchoănhữngăconăngờiăkhôngăcóăaiăđểăbênhăốực”.ă ỌngăkhẳngăđnhăphẩmăchtăđầuătiênăcầnăcóăcủaămộtăngiăvităvĕnăphiălƠătình yêuăthơngăconăngời. ToƠnăbộăsángătácăcủaăNguynăMinhăChơuăđưăthăhină “miăquanăhoàiăsâuă sắc” vƠăthngătrựcăcủaănhƠăvĕnăvăsăphậnăvƠănỗiăkhổăđauăcủaăconăngi. 3.2.ăConăđờngăsángătácăcủaăNguynăMinhăChơu 3.2.1.ăSángătácăcủaăNguynăMinhăChơuătrớcă1975 Tiuăthuytă“Cửaăsông” (1967) ĐơyălƠăcunătiuăthuytăinăđậmăduănăthiăsựăcủaănhữngăngƠyăđầuăđtăncă bcăvƠoăcuộcăchinătranhăchngăMĩăcuănc.ăLƠăcơuăchuynăvămộtălƠngăquêăvenă binăminăTrungăvào nhữngăngƠyăđầuăchinătranhăpháăhoiăcủaăMĩ.ăNhƠăvĕnăđưăthă hinăsựăvữngăvƠng,ăbìnhătĩnhăcủaănhữngăngiădơnălƠngăKiuăkhiăđiămặtăviăchină tranh. Tậpătruynăngắnă“Nhữngăốùngătrờiăkhácănhau” (1970) Gmăcó 7 truynăngắn:ă“Nhànhămai”,ă“Bàămẹăồómănhàăthờ”,ă“Ngunăsui”, “Mùaă hèă nĕmă ấy” ă Đặcă sắcă nhtă lƠă tácă phẩmă “Mnhă trĕngă cuiă rừng”.ă Nhữngă truynăngắnănƠyăchủăyuăđợcăvitătrongănhữngănĕmăđầuăkhángăchinăchngăMĩ.ăTtă căđuălƠănhữngăcơuăchuyn,ăhìnhănhăvăngiălínhăvƠăngiăphụănữătrongăchină tranh. Tiuăthuytă“Dấuăchân ngờiălính” (1972) Gmă3ăphần:ă - Hành quân - Chinădchăbaoăvơy - Đtăgiiăphóng 26
30. ĐưădựngăliăkhungăcnhărộngălnăvƠăhƠoăhùngăcủaăcuộcăchinătranhăviănhữngă cnhăvợtătrngăsn, nhữngăchinădchăKheăSanh, TƠăCnăviănhữngătrậnăchinăácă litătrênăvùngăđtăQungăTr.ă Tómăli,ăbaătácăphẩmătiêuăbiuătrênăđưăthăhinăđợcătơmănimăsángătácăduyă nhtăcủaăNguynăMinhăChơuălúcănƠyălƠăhngăđnăcuộcă“chiếnăđấuăốìăsựăsngăcònă củaăcădânătộc,ăđấtănớc”. ĐóăchínhălƠănhữngătácăphẩmăđợcăvităbiăcmăhngăsửă thi – anh hùng ca – mộtă cmă hngă chủă đoă củaă vĕnă hcă thiă kǶă chngă Mỹă mƠă NguynăMinhăChơuălƠămộtătrongănhữngănhƠăvĕnăthăhinăxutăsắcănht.ă 3.2.2.ăSángătácăcủaăNguynăMinhăChơuătăsauă1975 *ăTiu thuyt: “Miềnăcháy” (1977):ăLƠăcơuăchuynăcủaăđtăncăvaăbcăraăkhiăcuộcăchină tranhăphiăđiămặtăviăbaoănhiêuăkhóăkhĕnăvƠătháchăthcă– nhiuăcáiălƠăhậuăquăcủaă chină tranh,ă nhiuă cáiă liă miă nyă sinhă sauă cuộcă chină vƠă ngayă trongă hƠngă ngũă nhữngăngiăchinăthắng.ă“Bớcăraăkhỏiămộtăcuộcăchiếnătranhăcũngăphiăcóăđầyăđủă tríătuệăốàănghịălựcănhăbớcốàoămộtăcuộcăchiếnătranh”, đóălƠăđiuămƠănhƠăvĕnămună giăđnăbnăđcăquaăcơuăchuynăcủaăgiaăđìnhămẹăểmăvƠănhữngăconăngiăvaăđiăraă tăcuộcăchinătrênămộtăvùngăđtăkhcălitănhtăsutăcuộcăchin:ăQungătr.ăăă Lửaă từă nhữngă ngôiă nhà (1977):ă Kă vă cơuă chuynă mộtă chuynă vă phépă củaă ngiălínhătăchinătrngăvăthƠnhăph,ăhìnhănhăhậuăphngăhinăraăkhôngăêmăă nhă nhiuă sáchă hiă đầuă chină tranhă thngă môă t,ă mƠă timă ẩnă khôngă ítă vnă đ.ă Nhngăvợtălênăttăcămiăkhóăkhĕn,ăthiuăthnăvẫnălƠămộtăhậuăphngăvữngăchắcă viănhữngăconăngiăttăcădƠnhăchoătinătuyn.ă Nhữngăngờiăđiătừătrongărừngăraă(1982):ăLƠăcơuăchuynăvămộtătiuăđoƠnăriă khuă cĕnă că trênă rngă mină tơyă Thaă Thiên,ă tină xungă vùngă cửaă Thuậnă Ană xơyă dựngăthƠnhămộtăđnăvăđánhăcáăbin.ăNhữngăbƠnătay ngiălínhăhômăquaăchỉăquen cầmăsúngăriăcầmăxẻngădòăgỡămìn,ăhômănayăđưănắmălyămáiăchèoăvƠănhữngăgiƠn liăhcănghăđánhăcáăbin,ăđiătăthôăsăđnăginăđnăhinăđi,ătătrongălộngăvnă raăkhiăxa.ăKhôngăchỉălƠăcơuăchuynălƠmăĕnăkinhăt,ăNguynăMinhăChơuăcònăđặtă nhữngă nhơnă vậtă ngiă línhă củaă mìnhă vƠoă môiă trngă điă sngă thngă nhậtă viă nhữngănhuăcầu,ănhữngăquanăhăphcătp,ăcăxưăhộiăvƠăriêngăt.ăCóăkhôngăítănhữngă 27
31. bỡăngỡ,ălúngătúng,ăcănhữngăvpăngưăăh.ăNhngăriănhữngăphẩmăchtăcủaăngiă línhă đợcă hìnhă thƠnhă vƠă rènă luynă trongă byă nhiêuă nĕmă chină tranhă đưă giúpă choă phầnălnătrongăsăhăđngăvữngăđợcăvƠătìmăthyăvătríăcủaămình. Mnhăđấtătìnhăyêu (1987):ăTruynăđợcăkăbằngăliăcủaănhơnăvậtăQuy,ătheoă cáchăxenăkẽăhiătngăviăhinăti,ătălúcăcònălƠămộtăchúăbéămăcôiăchaăkhiămiănửaă tuổi,ăsngăviămẹăvƠăôngăngoi,ăđnălúcătrngăthƠnh,ăriălƠngăquêăraăthƠnhăph.ă Quaăđó,ătácăphẩmălƠmăhinălênănhiuăcuộcăđiăviănhữngăsăphậnălắmătruơn chuyên củaămyăthăhăniătipănhauătrênămộtăvùngăđtăăcửaălchăđổăraăbin,ăcùngăviăbaoă binăthiênăcủaăchinătranhăvƠăđổiăthayăcủaăxưăhội.ă BnătiuăthuytătrênăđưăđánhăduăbcăchuynămìnhăcủaăNguynăMinhăChơuă tăchủ nghĩa hiện thực bay bổng chất lãng mạn cách mạng và cảm hứng sử thi bước sang chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo. *ăTruynăngắn,ătruynăva - Bứcătranhă(1982) - Ngờiăđànăbàătrênăchuyếnătàuătc hành (tậpătruynăngắnă1983) - Bếnăquêă(tậpătruynăngắnă1985) - Cỏălauă(tậpătruynăngắnă1989) Tómă liă truynă ngắnă vƠă vaă củaă Nguynă Minhă Chơuă chaă đựngă mộtă să ýă nghĩaăsau: +ăMăraănhữngăbìnhădinămiăcủaăhinăthựcăviănhữngăhngătipăcậnămi: “Đứaăĕnăcắp”,ă“Ngờiăđànăbàăttăbụng” ă-> Quaăsựăvicăbìnhăthngăthyăđợcă quy luậtăcủaăcuộcăsng. + CácătruynăhngăvƠoăýăthcătựăvnăcủaăconăngi,ălƠăsự xungăđộtăgiữaăcáiă chơnăchínhăviăcáiătầmăthng,ăgiădi, đăhngătiăcáiăthin:ă“Bứcătranh”,ă“Sắmă ốai”, + LƠăsựăchiêmănghimăvăđiăngiă“Bếnăquê”,ăvănhững biăkchăchinătranhă “Cỏălau”,ăvănhăhngătiêuăcực củaăchinătranhătiănhơnăcáchă “Mùaătráiăcócăởă MiềnăNam”, + TruynăngắnăcủaăNMCăcòn toădựngăđợcănhữngăhìnhătợngănhơnăvậtăđặcă sắc,ăcóăscăámănhămnhămẽănh: QuǶ,ăHnh,ăKhúng 28
32. *ăTruynăvităchoăthiuănhi - Từăgiãătuổiăthơ (1974) - Nhữngăngàyăluălc (1981) - Đoăđáăkỳălă(1985) NgoƠiăra,ăNguynăMinhăChơuăcònăvitănhiuăbƠiăvăvĕn hc,ătnămnăsuyănghĩ,ă kinhă nghimă củaă nhƠă vĕn, ă Phầnă lnă nhữngă bƠiă nƠyă đợcă tậpă hợpă trongă cună “Trangăgiấyătrớcăđèn” (1994). 3.3.ăNguynăMinhăChơuăvƠăcôngăcucăđổiămớiăvĕnăhc 3.3.1.ăĐổiămớiăhớngătipăcnăđờiăsống Nuătrcă1975,ăhngătipăcậnăđiăsngăcủaăNMCălƠăhngătipăcậnăvăcácă sựăkin,ăbinăcălchăsửămangătínhăchtămộtăchiu,ăđnăginămƠănhƠăvĕnădngănhă bitătrcăhtămiăchuynă(ĐóălƠăhinăthựcăvăcuộcăchinătranhăchngăMĩăviăsựă kinăvănhữngăcuộcăhƠnhăquơn,ănhữngăchinădchălchăsửătrongăDấuăchânăngờiălính, hayăvăsựăbìnhătĩnh,ăvữngăvƠng,ăđoƠnăktăcủaămộtălƠngăquêăkhiăđiămặtăviăchină tranh trong Cửaăsông, hayămiătìnhălưngămn,ăthuầnăkhităvƠătrongăsángănhăphaălêă củaăNguytăvƠăLưmătrongăMnhătrĕngăcuiărừng),ăthìăsauă1975,ăhngătipăcậnăđiă sngăcủaănhƠăvĕnăđưăcóăsựăthayăđổi,ătăhinăthựcăvăcácăbinăcố,ăsựăkinălchăsử,ă nhƠăvĕnăchuynăsangăhinăthựcăvăconăngờiănhătácăgiăđưăcóălầnăphátăbiuă“Riă trớcăsauăconăngờiăcũngăđãăleoălênătrênăcácăsựăkiệnăđểăđòiă“quyềnăsng”.ăTăđó,ă cái nhìnăhinăthựcăcủaăNMCăđưămărộngăhnătrongămộtăthựcătiăđaăchiu,ăluônăbină độngăvƠăđầyăbtăngăviănhữngămặtătrái,ămặtăxu,ăcáiăác,ăcáiăbtăhợpălíăđợcătácăgiă phátăhinăvƠăđaăvƠoătácăphẩm.ă(ĐóălƠăhinăthựcăvănỗiăđauăthng,ămtămátăcủaăgiaă đìnhălưoăKhúngăkhiăngheătinăDũngăhiăsinhăniăchinătrngă(PhiênăchợăẢiát),ăcủaă QuǶă(Ngờiăđànăbàătrênăchuyếnătàuătcăhành) khiămtăđiăngiăcôăthngăyêuănhtă vƠăcũngămtăđiănhữngăngiăđưă“thầmăthngătrộmănh”ăcô,ălƠăhinăthựcăvăcuộcă sngăcăcực,ăđauăđnăvìămỗiăngƠyăliăĕnămộtătrậnăđònăroiătăngiăchngăvũăphuăcủaă ngiăđƠnăbƠălƠngăchƠiătrongăChiếcăthuyềnăngoàiăồa ăTtăcănhữngămặtătráiăcủaăđiă sngăyăđợcătácăgiămôătăđnătrầnătrụiălƠmăchoăngiăđcăphiăbƠngăhoƠng,ăxúcă động). 29
33. 3.3.2.ăĐổiămớiăquanănimăvăconăngời NguynăMinhăChơu trcăsauăđuăhngăngòiăbútăcủaămìnhăvƠoăvicăkhámăpháă conăngiăvƠăthăhinăconăngi.ăNhngăsựănhậnăthcăcủaănhƠăvĕnăvăconăngiă cũngălƠămộtăquáătrìnhămărộng,ăđƠoăsơuăvƠăđổiămiătrênăcăhƠnhătrìnhăsángătác. Trcă1975,ătrongăhoƠnăcnhăchinătranh,ăđăcổăvũăchinăđu,ăNguynăMinhă Châu đưătậpătrungăthăhinănhữngăvẻăđẹpăcaoăcăcùngăviă“nhữngăhtăngọcăẩnăgiấuă trongăbềăsâuătâmăhnăconăngời”. NhữngănhơnăvậtăthƠnhăcôngăcủaăNguynăMinhă Châu nhăăLưm,ăNguyt,ăLữ,ăKhuê,ăLợng, dùăítănhiu cóănétăriêng,ănhngăvẫnă nằmătrongăkhuônămẫuăchungăcủaănhơnăvậtăsửăthiămƠătínhăloiăhìnhănổiătrộiăhnătínhă cáăbit. Sauă1975,ăNguynăMinhăChơu đưădầnăđiătiăquanănimătoƠnăvẹnăvƠăđaăchiuăvă conăngi.ăVợtăquaăquanănimăcònăphinădinăvƠămộtăchiuăcủaăvĕn hcăsửăthi,ănhƠă vĕnătipăcậnăconăngiătrênănhiuăbìnhădinăvƠănhiuătầngăbậc:ăconăngiăthăsựăđiă tătnătiăcùngăconăngiăxưăhộiă– lchăsử,ăconăngiătrongătínhăcáăthăriêngăbităvƠă tínhănhơnăloiăphổăquát ăHngăthúălnănhtăviăngòiăbútăNguynăMinhăChâu là khámăpháăcáiăthăgiiăbênătrong,ăđầyăbíăẩnăcủaăconăngi,ălậtăxiăvƠoănhữngătầngă đáyă sơuăcủaă tơmălí,ătătng,ăcătimăthcălẫnătơmălinhă củaăconă ngiă (Bếnăquê,ă PhiênăchợăẢiát,ăChiếcăthuyềnăngoàiăồa ). Nuătrcă75,ăNguynăMinhăChơu luôn tắmănhơnăvậtăcủaămìnhă“trongămộtăbầuăkhôngăkhíăốôătrùng” thìăsauă75,ănhơnăvậtăcủaă NguynăMinhăChơu lỡngăphơn,ăđaădină“lẫnălộnăngờiăttăkẻăồấu,ărngăphợngălẫnă rắnărết,ăthiênăthầnăốàăácăquỷ” (Bứcătranh,ăMùaătráiăcócăởămiềnăNam,ăSắmăốai ) 3.3.3.ăĐổiămớiănghăthutăvĕnăxuôi,ăchủăyuălƠătruynăngắn ĐổiămiănghăthuậtăvĕnăxuôiămƠ chủăyuălƠătruynăngắnăđợcăNguynăMinhă Châu thă hină trcă tiênă trongă nghă thută trnă thut.ă Nuă cácă tácă giă vĕnă hcă trcăđơyăchủăyuătrầnăthuậtătămộtăđimănhìnăthìăđnăNguynăMinhăChâu ôngăđưă trnăthutăbằngănhiuăđimănhìn. MỗiăđimănhìnălƠămộtăquanăđim,ăchínhăkină khácănhau,ănhăđóăsựăkinăvƠăconăngiăsẽăđợcănhậnăthcătănhiuăphíaăđăhinălênă mộtăcáchătrnăvẹnăhnă(Chiếcăthuyềnăngoàiăồa,ăBứcătranh ). NguynăMinhăChơuăcũngăđổiămiăgingăđiuătrongăcácătruynăngắnăsauăchină tranhăcủaămình,ăgingătrữătình,ăngợiăcaăkhôngăcònănữaămƠăthayăvƠoăđóălƠăgingătrită 30
34. lý,ăchiêmănghim,ăhĕcăxótăxa,ăthngăcm,ălắmălúcăliăchơmăbim,ăhoƠiănghi.ăĐóălƠă gingăđiuădinăđtăđợcătinhăthầnăcủaăconăngiăhinăđi. NgoƠiăhaiăsựăđổiămiăy,ăNguynăMinhăChơu cònăđổiămiătrongăvicăsửădụngă kỹăthuậtăcắtădán,ălắpăghép,ăđngăhinătheoăkiuăđinănhăvƠănghăthuậtăsửădụngădòngă ýăthc,ăthủăphápănghchăd,ălỡngăhoá, ălƠmălăhoáăthăloiătruynăngắnăVităNam. 3.4.ăVătríăcủaăNguynăMinhăChơuătrongăcôngăcucăđổiămớiăvĕnăhc ViănhữngăsángătácăăhaiăgiaiăđonătrcăvƠăsauă1975,ăNguynăMinhăChơu đưă cóănhữngăđóngăgópătoălnăchoănnăvĕnăhcăVităNam hinăđi.ăCácătiuăthuytăvƠă truynăngắnăcủaăNguynăMinhăChơu trcă1975ăkháătiêuăbiuăchoăthƠnhătựu,ăđặcă đimăvƠăgiiăhnăcủaănnăvĕnăhcăsửăthiăthiăkìăkhángăchinăchngăMĩ.ăĐặcăbit,ăsauă 1975ă Nguynă Minhă Chơu lƠă mộtă trongă nhữngă “ngờiă mởă đờngă tinhă anhă ốàă tàiă nĕngănhất” (NguyênăNgc)ăcủaăcôngăcuộcăđổiămiăvĕnăhc.ăLƠăngiăđiătiênăphong,ă Nguynă Minhă Chơu khôngă tránhă khiă nhữngă “btă lợi”,ă thită thòiă vƠă sựă đnă độcă trongănhữngăbcăkhiăđầuăcủaăhƠnhătrìnhătìmăkimămăđng.ăĐiuăquanătrngălƠă NguynăMinhăChơu “ốớiăsựădũngăcmărấtăđiềmăđm” đưăkiênătrìădnăbcătrênăcon đngăđưăchnăcủaămình.ăVƠăôngăxngăđángălƠă“ngờiăkếătụcăồuấtăsắcănhữngăbậcă thầyăcủaănềnăốĕnăồuôiăViệtăNamăốàăcũngălàăngờiămởăđờngărựcărỡăchoănhữngăcâyă bútătrẻăsauănày” (NguynăKhi). NguynăMinhăChơuălƠănhƠăvĕnăhộiătụăđủătơm,ătầmăvƠătƠi.ăTheoănhậnăxét củaă NguynăVĕnăHnh:ă“cuộcăđờiăcủaăNguyễnăMinhăChâuălàămộtătấmăgơngălaoăđộngă sángătoăốàăđầyătráchănhiệmăchoăđếnăhơiăthởăcuiăcùng”.ăNguynăMinhăChơuăđưăgiưă tăcõiăđiănhngănhữngăconăchữăvĕnăchngăcủaăôngăvẫnăquynăhòaătrongătráiătimă baoăbnăđc.ăSángătácăcủaăôngămăraănhữngăchơnătriămiălăvƠămưiămưiălƠăniămă mầmăchoănhiuăcơyăbútătƠiănĕng. * ThựcăhƠnh:ăSonăgingătruynăngắn Bứcătranh,ăBếnăquê Yêuăcu sinhăviênăchnămtătrongăhaiătácăphẩmăvƠăsonăgiáoăánă(theoămuăgiáoă án THCS hinăhƠnh),ăthựcăhƠnh gingătrênălớp. 31
35. Chngă4. THăTăSAUă1975 4.1.ăTinătrìnhăthăvƠăđiăngũăsángătácătăsauă1975 4.1.1.ăSălcăvătinătrìnhăvnăđngăcủaăthătăsauă1975 Sauănĕmă1975,ăcuộcăkhángăchinăchngăMĩăvẫnătipătụcălƠăngunăcmăhngă lnăcủaăth,ănhtălƠăănửaăcuiăthậpăkỷă70ăvƠăđầuănhữngănĕmă80.ăBênăcnhănimăvuiă toƠnăthắngălƠănimăxúcăđộngăsumăhpăBắcă– NamăcủaănhữngăngiăconăminăNamă đợcătrăvăquêăhngăsauăhnă20ănĕmănhăthng,ăxaăcáchă(Bàiăcaăquêăhơng – TăHữu,ăTôiămunăđiăthĕmăkhắpăcămiềnăNam – Xuân Diu,ăTrởăliăconăsôngăquêă hơng – TăHanh).ăKhiăcuộcăchinătranhăđưăktăthúcăvƠăđngăăvăthăngiăchină thắng,ăcácănhƠăthăthuộcăthăhăthătrẻăthiăkìăkhángăchinăchngăMĩ cóănhuăcầuă nhìnăliăconăđngămƠăthăhămìnhăcùngăviăcădơnătộcăvaăđiăqua,ăchiêm nghimă vălchăsửăquaănhữngătriănghimăcủaăchínhămìnhăvƠăthăhămình.ăThăloiătrngăcaă viăkhănĕngătổngăhợpătrongănóăcătrữătình,ătựăsự,ăchínhăluậnăđưăđápăngătiăđaănhuă cầuănóiătrên.ăVìăthăđưăcóămộtăgiaiăđonănărộăcủaătrngăcaătrongăkhongătă1976 – 1985.ăKhôngăchỉ vităvăcuộcăkhángăchinăchngăMĩ,ănhiuătrngăcaăcònăkhaiăthácă đătƠiălchăsửăvƠăcôngăcuộcăxơyădựngăđtăncăsauăchinătranh,ăcănhữngăhinătrngă băbộn,ăphcătpăcủaăcuộcăsngăhinăti.ăNổiălênăđángăchúăýălƠăcácătrngăcaăcủaă Thanh Thoă(Nhữngăngờiăđiătớiăbiển,ăNhữngăngọnăsóngămặtătrời,ăĐêmătrênăcát,ă Khiăốuôngăru-bích),ăHữuăThỉnhă(Đờngătớiăthànhăph,ăSứcăbềnăcủaăđất,ăTrờngăcaă biển),ăNguynăĐcăMậuă(Trờngăcaăsăđoàn),ăTrầnăMnhăHoă(Mặtătrờiătrongălòngă đất,ăĐấtănớcăhìnhătiaăchớp), ThuăBnă(Ba dan khát),ăTrầnăĐĕngăKhoaă(Khúc hát ngờiăanhăhùng) CmăhngăsửăthiăvẫnălƠănnătngăcủaăcácătrngăcaăvƠănhiuăbƠiăthăvăđătƠiă chinătranhăchngăMĩ,ănhngănhữngătriănghimăcáănhơnăcủaămỗiăngiălƠmăthăđưă lƠmăchoăsựăkháiăquátălchăsửăcóăđợcăcáiănhìnăcụăth,ăxácăthựcăvƠăthmăthíaăhn.ă Gingăđiuăcũngătrầmălắng,ăhngăvƠoăsuyătăchăkhôngăcònăctălênăăơmăvựcăcaoă đầyăhƠoăsngăhoặcăbayăbổngălưngămn.ăSựăkhẳngăđnhădơnătộc,ăngợiăcaăscămnhă củaănhơnădơnăthngăđợcăthăhinăquaănhữngămtămát, hyăsinh,ănỗiăđauăthầmălặngă củaăvôăvƠnăconăngiăvƠăbaoănhiêuăsăphận.ăChơnădungătinhăthầnăcủaăthăhătrẻăđiă 32
36. quaăcuộcăchinătranhăđợcătôăđậmăăsựălựaăchnădnăthơnătựănguyn đầyătỉnhătáoă chăkhôngăcònălƠănimăsayămê,ăháoăhcăđầyăchtălưngămnănhăhiăđầuăbcăvƠoă cuộcăchinătranh:ă “Chúngătôiăđiăkhôngătiếcăcuộcăđờiămình Nhngătuổiăhaiămơiălàmăsaoăkhôngătiếc? NhngăaiăcũngătiếcătuổiăhaiămơiăthìăcònăchiăTổăquc” (Nhữngăngờiăđiătớiăbiển – ThanhăTho) “Tuổiătrẻăbiếnătrĕmăsôngăthànhăthác Dậpătắtălửaăchiếnătranhăbằngămáuăđờiămình” (ThuăBn)ă Sauăchinătranh,ăconăngiăvăviăcuộcăsngăđiăthng,ăcũngăcóănghĩaălƠătră liăvi cácăquanăhăthăsựătrongăcuộcăsngăthngănhậtănhiuăbăbộnăloătoan,ă viă nhữngăkhátăvngăvăhnhăphúcăvƠăcănhữngătrĕnătrălựaăchnăvăcuộcăsng.ăNguynă Duyăquaăhìnhănhăvầngătrĕngă“imăphĕngăphắc” giữaăthƠnhăphăđầyă“bóngăđiện,ăcửaă gơng”ăđănhắc nhăvăsựăthuỷăchungăviănhơnădơn,ăđtănc,ăviănhữngăthángănĕmă gianălaoăvaăđiăquaă(Ánhătrĕng).ăChăLanăViên trong ảoaătrênăđáăđưăýăthcărõărtăvă chuynăgingăcủaăth:ă“Baoănĕmăhátăgiọngăcao,ăgiờăanhăhátăgiọngătrầm”.ăCácănhƠă thănữănhăXuơnăQuǶnh,ăÝăNhi,ăLơmăThăMỹăD,ăDăThăHoƠn lƠănhữngăngiă nhyăcmăhnăcăviăkhátăvngăhnhăphúcăbìnhădăđiăthng,ăviăcănhữngăloăơu, côăđnătrênăhƠnhătrìnhă kimătìmăhnhăphúc: “Emăloăâuătrớcăồaătắpăđờiămình Tráiătimăđậpăbaoăđiềuăkhôngăthểănói Tráiătimăđậpăcnăcàoăcơnăđói Ngọnălửaănàoăleălóiăgiữaăcôăđơn” (XuơnăQuǶnh - Tựăhát) VƠoănhữngănĕmă80ăcủaăthăkỉăXX,ăđtăncăriăvƠoăcuộcăkhủngăhongăkinhătă - xưăhộiăngƠyăcƠngănặngăn,ăthựcătrngăxưăhộiăbộcălộănhiuămặtătrái,ănhiuăvnăđă bcăxúc.ăBằngăcáiătỉnhătáoăvƠăýăthcătráchănhim,ăthăđưăkhôngănéătránhănhữngăsựă thậtăđauălòng,ănhữngăbtăcôngăngangătráiăvƠăcănhữngătrìătrăđưătnătiătrongăxưăhội.ă 33
37. CmăhngăhƠoăhùngăvƠăbiătrángăkhiănóiăvăđtănc,ănhơnădơn,ăvăthăhătrẻă trongăchinătranhăđưănhngăchỗădầnăchoănhữngăcmăxúcăđợmănỗiăbun,ănỗiăxótăxaă hayăsựăhoƠiănghi. Thănóiănhiuăđnănỗi bună– bunănhơnăthă- bunăthơnăthăvƠăcă nỗiăbunătrcăsựăbtălựcăcủaăthăcaăvƠăvăthămiăcủaănóă– nóiănhăChăLanăViên: “Ảiờălàălúcăồeăcúp,ătiối,ăphimămàuăngũăsắc Vịătríănhàăthơănhărácăđổăthùng” CôngăcuộcăđổiămiăđtăncătoƠnădinăsauă1986ăđưăthúcăđẩyătinhăthầnădơnăchủă vƠăsựăphátătrinămnhămẽăýăthcăcáănhơnătrongăvĕnăhc.ăThăăthiăkǶănƠyăđƠoăsơuă vƠoă bnă ngư,ă vƠoă conă ngiă bênă trongă conă ngi,ă đặcă bită lƠă thă giiă tơmă linh,ă nhữngăvùngămăcủaătimăthc,ăvôăthc,ăcũngătrongătinhăthầnădơnăchủăyămƠănhiuă xuăhngăthăđợcănyăn,ănhiuăthănghimămnhăboăđợcăraămắtăcôngăchúng.ă QuanănimăthăcóănhiuăbinăđổiăvƠăýăthcăcáchătơnăthăngƠyăcƠngămnhămẽ.ăKhiă độngăchoănhữngăcáchătơnănƠyăliălƠămộtăsănhƠăthăthuộcăcácăthăhătrcă1975ănhă HoƠngă Cầmă (Vềă Kinhă Bắc,ă Maă Thuậnă Thành),ă Lêă Đtă (Bóngă chữ),ă Trầnă Dầnă (Cổngătỉnh,ăMùaăsch),ăriăDngăTng,ăĐặngăĐìnhăHng,ăHoƠngăHng đưăđemă liănhiuăcáiămiătăquanănimăđnăsựăthănghimătrênăvĕnăbnă những xuăhngă hinăđiătrongăth,ătăbóngădángăsiêuăthựcăđnăthă“thăvụtăhin”,ăthănhătròăchiă củaăngônăt.ă NhữngăcáchătơnănƠyăđưătoăraăsựăphnăngărtăkhácănhauătrongăgiiăsángătácăvƠă côngăchúng,ăcóăcănhữngătranhăluậnăgayăgắt.ăNhngădùăthănƠoăcũngăphiăthyăđợcă sựătácăđộngătíchăcựcăcủaănhữngăhngătìmătòiănƠy:ănóăđaăđnănhữngăquanănimă miăvăth,ăcùngănhữngăkhuynhăhngămi,ăkíchăthíchăsựătìmătòi,ăthănghimăcủaă nhiuănhƠăth,ăđặcăbitălƠăcủaăthăhănhƠăthăxutăhinătăsauăthiăkìăđổiămi.ă 4.1.2. Điăngũăsángătác Thă tă sauă 1975ă cóă sựă hină dină vƠă tipă niă củaă nhiuă thă hă nhƠă th,ă viă nhữngăđóngăgópăvƠăcănhữngăgiiăhnăcủaămỗiăthăh.ă Thăhăxutăhinătrcă1945,ăcònăgiălƠă“thăhătinăchin”ăviănhữngătênătuiă nhăXuơnăDiu,ăHuyăCận,ăTăHữu,ăChăLanăViên,ăTăHanh .TrongăsănƠyăChă LanăViênălƠănhƠăthăđưăcóăsựăchuynăbinărtărõărt,ămăraămộtăchặngăđngămiă trongăthăôngăănhữngănĕmăcuiăđi,ăkătătậpăảoaătrênăđá (1984). 34
38. Thă hă trngă thƠnhă trongă khángă chină chngă Pháp, bênă cnhă mộtă Nguynă ĐìnhăThiăvẫnăơmăthầmătheoăđuổiăxuăhngăthătựădoăkhôngăvầnătngăbăphêăphánă hiăđầuăkhángăchin,ăthìăđángăkănhtălƠăsựăxutăhinătrăliăcủaănhiuănhƠăthătngă phiăimătingămộtăthiăgianădƠiănhăHoƠngăCầm,ăTrầnăDần,ăLêăĐt,ăviănhữngătậpă thăraămắtătrong nửaăđầuănhữngănĕmă90,ăchaăđựngănhiuătìmătòiăcáchătơn,ăgơyăđợcă tingăvangărộngărưi trongădăluận.ă ThăhătrẻătrongănhữngănĕmăchngăMĩăkhôngăchỉăcóăđóngăgópănổiăbậtătrongă khongămiănĕmăđầuăsauăchinătranhăviăvicătipătụcăkhuynhăhngăsửăthiăthmă đợmă chtă biă trángă trongă cácă trngă ca,ă mƠă cònă smă mă raă khuynhă hngă cmă hngăthăsựă- điăt,ăviănhiuăgingăđiuăkhácănhau: ThanhăTho,ăNguynăKhoaă Đim,ăHữuăThỉnh,ăNguynăĐcăMậu,ăThuăBn,ăTrầnăMnhăHo,ăNguynăDuy,ăTrầnă ĐĕngăKhoa,ăXuơnăQuǶnh,ăÝăNhi,ăLơm ThăMỹăD, ThăhănhƠăthătrẻăxutăhinătăsauă1975,ănhtălƠătăđầuănhữngănĕmă90,ăđưăđemă đnănhiuătingănóiămi,ăcáchănhìnămi,ăxúcăcmămiătrongăth.ăHămnhădnăvƠătựă doă hnă trongă sựă tìmă tòi,ă thă nghimă viă nhuă cầuă đợcă bộcă lộă htă mìnhă củaă conă ngiăcá nhân. MộtăsănhƠăthăđưăgơyăđợcăsựăchúăýănh: NguynăQuangăThiu,ă NguynăQucăChánh,ăPhanăHuynăTh,ăViăThuǶăLinh,ăNguynăHữuăHngăMinh, ă CácănhƠăthădơnătộcăthiuăsăgópănhữngătingăthăđặcăsắcămangăbnăsắcădơnătộc:ăYă Phng,ăLòăNgơnăSủn,ăLơmăQuý, 4.2.ăNhữngăkhuynhăhớngăchínhătrongăthătăsauă1975 4.2.1.ăTipătcămchăcmăhngăsửăthi,ănhngăthiênăvăbiătrángăvƠăgắnăvớiă nhữngătriănghim,ăkinhănghimăcáănhơn Cmăhngăchủăđoătrongănhiuătậpăthăđợcăraămắtătrongănửaăcuiănhữngănĕmă 70ăvƠănhtălƠăăcácătrngăcaăxutăhinătrongăkhongătă1976ăđnăđầuănhữngănĕmă90ă vẫnălƠăcmăhngăsửăthiăvăcuộcăkhángăchinăchngăMĩăvƠăchinăthắngăvĩăđiăcủaădơnă tộc,ănhngăđưăcóăthănhậnăraănhữngănétămi,ătăcmăhngăđnăchtăliuăvƠăging điu.ă Trongătăthăngiăchinăthắng,ănhiuătrngăcaăđưătáiăhinăhƠnhătrìnhăcủaă dơnătộcăvƠăthăhăđiăquaăvôăvƠnăthửătháchăcủaăchinătranhăđătiăđíchă(Nhữngăngờiă điătớiăbiển – ThanhăTho,ăĐờngătớiăthànhăph - HữuăThỉnh,ăTrờngăcaăsăđoàn – NguynăĐcăMậu).ăCácănhƠăthănóiăvănimătựăhƠoăvƠănimăvuiăchinăthắng,ănhngă 35
39. cònănóiănhiuăhnăvănhữngăgianălao,ăsựăchuăđựngăvƠăhiăsinhăcủaănhơnădơn,ăcủaă đngăđộiăđăhômănayă dơnătộcănóiăđnă cáiăđíchăcuiăcùngăcủaăcă mộtăhƠnhătrình.ă Trongăcácătrngăca,ănổiăbậtălênălƠăhìnhătợngănhơnădơn,ăvaătrong nhữngăhìnhănhă kháiăquát,ăbiuătợng,ăvaătrongănhữngăchơnădungăcụăthăcủaănhiuăconăngi.ăĐóă lƠăngiămẹ,ăngiăchăăhậuăphng,ălƠăngiălínhăláiăxeătĕng,ăxăthủătrungăliên,ă ngiălínhăđánhăbộcăpháătrongăĐờngătớiăthànhăph củaăHữuăThỉnh: - “Mẹăồếpăliăchoăanhăchngăsáchăcũ Nhngănhớăthơngăthìăbiếtăồếpăốàoăđâu?” - “ảaiămơiănĕmăchịătôiăđiăđòăđầy Cứăsợăđắmăốìămìnhăcònănhanăsắc” - “Mộtămìnhămộtămâmăcơm Ngiăbênănàoăcũngălệch Chịăchônătuổiăồuânătrongămáălúm đngătiền” Chơnădungăthăhătrẻăđưăđợc khắcăhoărtăsinhăđộngătrongăthătrẻăthiăkǶă khángăchinăchngăMỹ,ăgiăđơyătipătụcăđợcămiêuătăphongăphúăhn,ăsơuăhnăăcă nhữngăchiătit,ăsựăvicăcụăthăcủaănhữngăgianălaoăvƠăhiăsinh,ăvƠăăcănhữngăsuyăt,ă triănghimătrongăthăgiiănộiătơmătoănênăbc chơnădungătinhăthầnăcủaăh: “Ngàyăsinhănhậtăbắtăđầuăbằngăcơnăst Cổăđắngăkhôăngiăthởătrênăđỉnhădc Bnămởăbiăđôngănhờngăhớpănớcăcuiăcùng ảớpănớcăcuiăcùngăgiữaăcơnăstăđầuătiên Ngàyăsinhănhậtătuổiă25ămìnhăđợcăung” (ThanhăThoă– Nhữngăngờiăđiătới biển) Nhìnăchungăkhuynhăhngăsửăthiăcũngăchỉăđợcătipătụcăătrongăkhongămiă nĕmăđầuăkătăsauă1975.ăTrngătháiăsửăthiăcủaăxưăhội đưăphaiănhtădần,ăkhôngăcònă môi trngăthuậnălợiăđănuôiădỡngăcmăhngănƠyătrongăvĕnăhc.ă 4.2.2.ăHớngăvƠoăđờiăsốngăthăsựăvƠătrởăvăvớiăcáiătôiăcáănhơn Chinătranhăđưăđiăqua,ăsauănimăvuiăngơyăngtăcủaăchinăthắng,ăhoƠăbình,ăconă ngiătrăvăviăđiăthng,ăphiăđiădinăngayăviăbaoăkhóăkhĕn,ăphcătp,ăbăbộnă vƠăcănhữngăngangătrái,ăbtăcôngăngƠyăcƠngănặngăn.ăCáiămặtătrậnămiăkhôngăcóă 36
40. tingăsúngănhngăkhôngăhăkémăphầnăgayăgắt,ădữădội,ălƠămộtăthửătháchăkhôngăhădă dƠngăviănhơnăcáchăvƠăbnălĩnhăcủaămỗiăngi.ăNhiuăbƠiăth,ătăkhongă1980ătră đi,ăđưăkhôngăngầnăngiăđiădinăvƠăphiăbƠyătìnhătrngăxưăhộiăvƠătrngătháiănhơnăthă viănhiuămặtătráiăvnătrcăđóăthngăbăcheăkhut.ăNgiălínhătrăvăsauămiă nĕmăchinătranh,ăgặpăcnămaăngoƠiătriăvƠăcătrongăcĕnănhƠămáiădộtălỗăchỗ,ănhữngă lỗăthủngăyăcũngălƠănhữngăviênăđnămƠăhômănayăngiălínhăphiăhngăchu: “Nhữngăsợiănắng xuyên qua nhà mình Thànhănhữngămũiătên Thànhănhữngăốiênăđn Bắnătiếpăốàoăanhăkhôngăgìăcheăchắn Phiănhậnătấtăc, Vẫnăanh” (PhùngăKhắcăBắcă– Ngàyăhoàăbìnhăđầuătiên) HngăvƠoăđiăsngăthăsựăvƠăchiêmănghimănhơnăsinh,ăphầnălnăcácănhƠăthă đuămtăđiăcáiăcm giác bình yên mƠăthayăvƠoăđyălƠănỗiăơuălo,ănỗiăbunănhơnăth.ă Miăquanăhăgiữaăngiăviăngi,ăgiữaăcáănhơnăvƠăxưăhộiătrongămộtăhoƠnăcnhămiă đưă đổiă khácă rtă nhiuă soă viă thiă chină tranh.ă Khiă ýă thcă cáă nhơnă đợcă trỗiă dậyă mnhămẽăthìăcũngălƠălúcăcácăquanăhăcộngăđngătrănênălngălẻo,ăphaiănht.ăCôăđnă dngănhăthƠnhăcmăgiácăthngătrựcătrongăthăngayăcătrongăthiăđătìnhăyêu.ă “Emăchếtătrongănỗiăbun Chếtănhătrongăgiọtăsơng Emăchếtătrongănỗiăbună Chếtălặngăthầmăâmăỉăđớnăđau Trờiăchoăem nụăcờiăthậtătơi Aiăbiếtăsauănụăcời Ảiọtănớcămắtăốềăđâu?” (LơmăThăMĩăDă- Tặngănỗiăbunăriêng) 37
41. TăHữu,ănhƠăthăcáchămngătngăctăcaoătingăhátăhƠoăsngătrongădƠnăđngăcaă thăthiăchngăMĩ,ănayăcũngămunătrăvăviătingănóiătơmătìnhăhngănội,ăviăsựă chiêm nghimăvăthăsự,ănhơnătình: “Mớiăbìnhăminhăđóăđãăhoàngăhôn Đangănụăcờiătơiăbỗngălệătuôn Đờiăthờngăsớmănắngăchiềuămaăốậy Khuấyăđộngălòngătaăbiếtămấyăbun” (Mộtătiếngăđờn) ĐiăviănhiuănhƠăth,ăchặngăđngăthăsauă1975ălƠăhƠnhătrìnhătìmăliăchínhă mình, nhƠăthăhinăraănhă“Ngờiăđiătìmămặt”ă(HoƠngăHng).ăChăLanăViênătrăliă viăcơuăhiă“taălƠăai?”ăcơuăhiămƠămộtăthiătngăchngănhƠăthăđưărũăbăđợcănó.ă MợnăhìnhănhăbiuătợngăthápăBay-onăbnămặt,ănhƠăthămunăbộcălộănhữngămặtă khutălpăbyălơuănayăcủaăkhuônămặtăbênătrongăcủaămình.ăBƠiăthănhămộtăliătựă thú: “AnhălàăthápăBayă– onăbnămặt Ảiấuăđiăba,ăcònăliăđấyălàăanh Chỉămặtăđóămàănghìnătròăcờiăkhóc Làmăđauăbaămặtăkiaătrongăcõiăẩnăhình” (Tháp Bay – onăbnămặt) Xuăhngătră văviăđiăsngăthăsựăvƠăđiătăđợcănhiuănhƠăthănữăkhaiă thác,ăviăsựănhyăcmăvƠătinhătăcủaătráiătimăphụănữ,ăcácăchăđưăphiătriănhữngăđamă mê,ănhững bunăvui,ăloăơu,ătrĕnătrătrong cuộcăsngăthngănhật.ăNữăsĩăXuơnăQuǶnhă đưăsmăbộcălộărõăcáătínhătơmăhnămình:ăvaăsôi nổiăvaăthitătha,ăchơnăthƠnh,ăluônă khátăkhaoăhnhăphúcăđiăthng.ă “Emătrởăốềăđúngănghĩaătráiătimăem Làămáuăthịtăđờiăthờngăaiăchẳngăcó Cũng ngừngăđậpăkhiăcuộcăđờiăkhôngăcònănữa Nhngăbiếtăyêuăanhăcăkhiăchếtăđiări” (Tựăhát) 38
42. ViăthăhăcácănhƠăthătrẻăxutăhinăcuiănhữngănĕmă90,ăýăthcăcáănhơnăcƠngă đợcăđăcaoăvƠămƠiăsắc.ăHămunăphiăbƠyăconăngiăthựcăcủaămình,ăchngăliămiă thăkhuônăphép,ălăthóiăcóăsẵn,ăthậmăchíăcănhữngăquanănimăphổăbinăvăthiăca,ăvă đoăđc.ăViăThùyăLinhăkhẳngăđnhănhămộtătuyênăngôn: “Tôi là tôi Mộtăbnăthểăđầyămâuăthuẫn Tôiăđãănhìnămìnhătrongăgơngăcăkhiăkhócăkhiăcời Bấtăcứălúcănào,ătrênăsânăkhấuăcuộcăđời Tôiăốẫnălàădiễnăốiênăti Bởiătôiăkhôngăbaoăgiờăhoáătrangăđểănhậpăốaiăngờiăkhác” (Tôi) 4.2.3.ăĐiăsơuăvƠoăvùngămờăcủaătơmălinh,ăvôăthcăvƠăđaăthătheoăhớngătngă trng,ăsiêuăthực VƠoăcuiănhữngănĕmă80ăđầuănhữngănĕmă90,ăxutăhinănhiuătậpăthăthngă đợcăgiălƠătheoăkhuynhăhngă“hinăđiăchủănghĩa”,ămƠăphầnălnălƠăcủaănhữngănhƠă thă thuộcă thă hă trcă 1975ă (Vềă Kinhă Bắc,ă Maă Thuậnă Thành củaă HoƠngă Cầm,ă Ngựaăbiển và Ngờiăđiătìmămặt củaăHoƠngăHng,ăBóngăchữ củaăLêăĐt,ăBếnăl,ăÔă mai củaăĐặngăĐìnhăHng,ăCổngătỉnh,ăMùaăsch củaăTrầnăDần).ăGópăvƠoăxuăhngă nƠyă cònă cóă mộtă să tácă giă thuộcă thă hă xută hină sauă 1975ă nhă Nguynă Quangă Thiu,ăNguynăQuyn, XutăphátătăquanănimăthăchủăyuălƠăsựăbiuăhinăcủaăcáiătôiăăphầnătimă thc,ăvôăthc,ătơmălinh,ăcácănhƠăthănƠyăđaăthăvƠoăsơuătrongăcácăvùngămăcủaă timăthc,ăvôăthc,ănhữngăgicăm,ămộngăm,ăhăo.ăHăchiăbăsựăápăđặtăcủaăýă thc,ăkinhănghim,ămƠăcoiătrngăcmăgiácăthựcăthăvƠăsiêuănghim,ăđợcăbiuăđtă bằngănătợng,ăbiuătợng,ăbằngănhữngăámăthăhoặcăcácăliênătngătrùngăphc,ătheoă cáchăbiuăhinăcủaăchủănghĩaătợngătrng hayăsiêuăthực.ăCácănhƠăthăHoƠngăCầm,ă LêăĐt,ăTrầnăDầnăđưăđnăviăxuăhngănƠyătănhữngănĕmă50ăvƠănhữngănĕmă60ăcủaă thăkỷătrc,ănhngăthiăphẩmăcủaăhăchỉăđợcăcôngăbăsauăkhiăđưăcóăcôngăcuộcăđổiă miăvƠătrăthƠnhămộtăhinătợngăgơyănhiuătranhăluậnătrongănửaăđầuănhữngănĕmă90. 39
43. ViăýămunăthoátăraăkhiănhữngăquanănimăthăvƠăthiăphápătruynăthng,ămună giiăphóngăthăraăkhiăchcănĕngălƠmăphngătinăbiuăđtănhữngăcáiăngoƠiănó,ăđaă thăvăviăchínhănó,ănhữngănhƠăthătheoăxuăhngănƠyăđưăđaăraămộtăquanănim miăvăchữăvƠănghĩaăcủaăth.ăHămunăChữăthoátăkhiăchcănĕngăkíăhiuăthayăthă choănhữngăcáiăđợcăbiuăđt,ăđcăthăkhôngăphiălƠăđiătìmănghĩaăsauăcácăChữăvƠălƠmă thăchínhălƠălƠmă“chữ”.ăLêăĐtătuyênăb:ă“Chữăbầuălênănhàăthơ”,ă“nhàăthơălàmăchữă chủăyếuăkhôngăphiăbằngănghĩaătiêuădùng,ănghĩaătựăốịăcủaănóămàăởădiệnămo,ăâmă lợng,ăđộăốangăốọng,ăsứcăgợiăcmăcủaăchữătrongătơngăquanăốớiăcâuăthơ,ăbàiăthơ”, cònăTrầnăDầnăthìănói:ă“Tôiăốiếtătứcălàătôiăđểăconăchữătựămìnhălàmănghĩa”.ăCóăthă nhữngăquanănimănƠyăcònărt xaălăviăsăđôngăngiăđcăthăvƠăcăngiălƠmăthăă ncăta,ănhngănóăkhôngăphiălƠămiăăphngăTơy.ăĐiuăđángăghiănhậnăăcácănhƠă thătheoăxuăhngănƠyălƠăhăđưărtăchúătrngăkhaiăthácăvƠălƠmăgiƠuăcácăgiáătrăcủaă mỗiăchữătrongătingăVit,ălƠmămiănhững chữăđưăquáăquenăthuộcăbằngăcáchătoăraă nhữngăktăhợpăkhácăviăcáchăthôngăthngăcủaămộtăthătrậtătựăngữăphápăcngănhắc.ă 4.3.ăNhữngătìmătòiăđổiămớiănghăthutăthăsauă1975 4.3.1.ăSựăđổiămớiăvăngônăngữ Thăcaăsauă1975ăkhôngăcònăêmămợtănhăthăcaăgiaiăđon 1945-1975ămƠătră nênătrúcătrắcăhn,ăngônăngữăthăphongăphú,ăgingăđiuăthăđaădngăhn.ăThậmăchí,ă tínhătrongăsutăvƠăsángărõăcủaăngônăngữăthănhiuăkhiăđợcăcăýămăhóaănhằmătoă nên tính đa nghĩa trongăth.ăChínhăsựăđaădngăvătăduyănghăthuậtăvƠăsựăphong phúăvăgingăđiuăđưăkhinăchoăngônăngữăthăcóăsựăphơnăhoáăvƠăphơnăcựcăvăcăbă nổiăvƠăvăcătầngăsơu:ăbênăcnhăthăngônăngữăgầnăgũiăviăđiăthngălƠăloiăngônă ngữămănhoè,ăđậmăchtătợngătrng,ăsiêuăthực,ăbênăcnhăthăngônăngữăbìnhădălƠă nhữngăvĕnăbn thăngônăngữăchắpăváămộtăcáchăcăýănhằmătoănênăsựălăhoá ăTuyă nhiên,ătrênăđiăth,ăcóăthănhậnăthyămộtăsăloiăhìnhăngônăngữănổiăbậtănhăsau: - Ngôn ngữ đậm chất đời thường: Gắnăviăđiăsngăthngănhật,ăkhôngăítă nhƠăthăcóăýăthcăđaăngônăngữăđiăthngăvƠoăth.ăNhiuănhƠăthăthíchăsửădụngă cáchănóiădơnăgian,ăkhinăchoăthăvaădănhậpăvƠoăngiăđc,ăvaăcóăkhănĕngătoă nênă tingă ciă trongă th.ă Nhă đưă nói,ă thă caă Vită Namă trcă đơyă cóă phầnă quáă nghiêmătrangăvƠăđậmăchtăgiáoăhunănênăvicătoănênănhữngăcáchănóiăkiuă“xẩmă 40
44. ngng”ăvƠăgingăđiuă“bụiăbặm”ăđưăkhinăchoăthătrănênă“tuătáo”ăhnăvƠăcũngăgầnă gũiăviăngiăđcăhn.ăTiêuăbiuăchoăhngăđiănƠyălƠăNguynăDuy:ă“Tnhămenălàă tnhălaăđàă- Tnhăcơnămộtăbóngăoăraăchínhăhìnhă- Phàmătrầnăbớtăchútălungălinhă- Cácăemăbớtăồỉnhăồìnhăồinhămấyăphần”ă(Kiêng).ăCóămộtăcơyăbútăkhácăcũngăđaăđợcă chtăbụiăvƠoăthăvƠăcóăđợcălợngăđộcăgiăcủaăriêngămìnhălƠăBùiăChíăVinh.ăThăBùiă ChíăVinhăítăkiêngădèămƠătáoătợn: “Cácăemăthấtătiếtănhiềuăhơnătrớc Bộăngựcănàoăcũngănhumăphongăsơng” MƠuăsắcăđiăthngătrongăthăđưăgiúpăchoăthătrănênăđiăhn,ăgầnăgũiăhnăviă cuộcăsng.ăTuyănhiên,ăhngăđiănƠyărtădă“syăchơn”ăngăsangăvè.ăKhôngăítăngiă choărằngăvicăđaăngônăngữăthăquáăgầnăviătingăciădơnăgianăvƠăngônăngữăđiă thngăsẽ lƠmăgimătínhănghăthuậtăcủaăthiăca.ăSựăloălắngănƠyăkhôngăphiăkhôngăcóă căs.ăVậnădụngăcáchănóiăthngăngƠyăvƠoăth,ăgiaătĕngătínhăgiuănhiătrongăthălƠă mộtănhuăcầuăcủaăđiăsngădơnăchủănhngănuăriăvƠoălmădụng,ăthăsẽătrăthƠnhădă dưiăvƠăquayătrăli viătínhăđnănghĩaătrongăkhiăbnăchtăcủaăngônăngữăthiăcaălƠăđaă nghĩa,ămăh. - Ngôn ngữ giàu chất tượng trưng: ĐơyălƠăloiăngônăngữăthngăgặpătrongă nhữngănhƠăthăcóăýăhngăcáchătơn,ăhinăđiăthămƠătiêuăbiuălƠăcácăcơyăbútănhăLêă Đt,ăNguynăQuangăThiu ăLêăĐtălƠămộtătrongănhữngăcơyăbútăchủătrngătoăsinhă ngữănghĩa,ătỉnhălợcătăngữătiăđaăđăgiaătĕngătínhăbiuăđtăcủaăngônăngữăvƠăbuộcă ngiăđcăphiăcóămộtă“lỗătaiămi”ăkhiăđcăth.ăNgônăngữătợngătrngăkhinăchoă nghĩaăthătrănênămănhòe,ăđộămăcủaăhìnhătợngăthăđợcănhơnălên.ăMƠuăsắcălă hóaătrongăngônăngữătrănênănổiăbật.ăCóăthăthyărõăđiuăđóătrongămộtăđonăthăcủaă NguynăQuangăThiu “Trênăcánhăđngămênhămông,ăcỏăkhôngăđặtăraănghiălễăbnămùa Tôiătrởăốềătìmănơiăkhôngăcóătiếngăngời,ăkhôngăcóăbóngăcây Bềnăbỉăhơnăsựălặngăim,ălỡiăcàyătừăthángăgiêngăthuởătrớc Dựngălênănhữngălungăđấtăcủaăcơnămơ,ăngờiălăđếnăgieoătrng” (ăĐộcăthoi) 41
45. Ttănhiên,ăkhôngăphiăđnăthăcaăsauă1975ăthìăngônăngữăthăgiƠuăchtătợngă trngămiăxutăhin.ăNgayătăthiăThămiăloiăngônăngữănƠyăđưăxutăhinătrongăthă củaănhiuăngiănhăNguyệtăCầm của XuơnăDiu,ăNhc củaăBíchăKhê,ăMàuăthờiă gian củaăĐoƠnăPhúăT ăVnăđănằmăăchỗ,ăngônăngữăgiƠuăchtătợngătrngătrongă thăsauă1975ămangătơmăthăcủaămộtăhƠnhătrìnhăvĕnăhóaăkhác:ăvĕnăhóaăcôngănghipă vƠăhậuăcôngănghip. - Những “trò chơi” ngữ nghĩa trong thơ: KhiămƠăvaiătròăcủaăngônăngữătrongă nghăthuậtăthăcaăđợcăchúăýănhiuăhnăttăyuăsẽăxutăhinăcácăquanănimăkhácă nhau.ăCóăngiăchoărằngăvĕnăchngălƠămộtătròăchi,ăcóăngiăkhẳngăđnhăthălƠă mộtăvũăkhí,ăliăcóăngiăchoărằngăthălƠăsựăbiuăđtătơmătrngăcáănhơnămộtăcáchă riêngătănht ăăđơy,ăchúng tôiămunănóiăđnăhinătợngănhiuăcơyăbútăcóăýăthcă xpăđặtăngữăơmănhămộtătròăchi.ăĐiuăđángăchúăýălƠăviănhữngăcơyăbútănƠy,ănhữngă trò chiăyăcầnăđợcăhiuănhămộtăhìnhăthcăbiuăđtăthăgii,ămộtăquanănimăcủaă chủăthăvănghăthuậtăvƠănhơnăsinh.ăNhìnărộngăra,ănhữngătròăchiăngônăngữăkhôngă cònăquáămiălăđiăviăthăcaănhơnăloi.ăNgiătaăcóăthănhìnăthyăloiăthăthăgiácă củaăApolinaireăhayăcácăloiăxpăđặtăơmăthanh,ăhìnhăkhiăkhácălătrongăthăchơuăÂuă cuiăthăkỷăXIXăđầuăthăkỷăXX.ăNhngărõărƠng,ăăta,ăsựăxutăhinăcủaăloiăthălyă thanhăđiu,ăngônăngữ,ăcuătrúcăngônăbnănhămộtă“tingănói”ăđưăgópăphầnătoănênă sựăthúăvătrongăthngăthc vƠăsựărộngămătrongătipănhậnănghăthuật.ăCácăcơyăbútă nhăHoƠngăHng,ăĐặngăĐìnhăHng,ăLêăĐt,ăDngăTng ălƠănhữngăcơyăbútăcóă nhiuăbƠiăthătiêuăbiuăchoăcáchătổăchcătròăchiăơm/ănghĩaănƠy.ăViăh,ăthăcầnă đợcăcmăhnălƠădùngăđăhiu.ăLoiăthănƠyăítăkhiănhậnăđợcăsựăđngăcmăcủaăsă đôngăthíchăổnăđnhănhngăliăđợcănhữngăđộcăgiăcóăxuăhngătìmăđnăsựăcáchătơnă chiaăsẻ. 4.3.2.ăSựăbinăđổiăvăthăloi 4.3.2.1. Sựăniălngăcuătrúcăcácăthăthătruynăthng MặcădùăthătựădoăvƠăthăvĕnăxuôiălƠăhaiăthăthăchimăuăthătrongăđiăsngă thăcaăsauă1975ănhngătrênăthựcăt,ăcácăthăthătruynăthngănhăthălụcăbát,ăthă5ă chữ,ă7ăchữăvẫnătnăti.ăThậmăchíăđưătngăcóănhữngăcuộcăthiăthălụcăbátăkéoătheoămộtă sălợngălnăcácănhƠăthăthamăgia.ăChỉăcóăđiu,ăsoăviătrcăđơy,ăcácăthăthătrênă 42
46. khôngăcònă“nguyênăbn”ămƠăđưăcóănhữngăthayăđổiăđángăkăvăcuătrúcăbênătrong.ă Thă 5ă chữă vƠă 7ă chữă trcă đơyă gắnă chặtă viă kỹă thuậtă gieoă vầnă vƠă nhpă điuă thă thngăkháăêmă,ăruăvỗ.ăĐnăthiăđonăsauă1975,ătínhă“điuănói”ăđợcăgiaătĕngăthêm mộtămcănữaăvƠăcuătrúcăthăloiătựaăvƠoănhpănhiuăhnătựaăvƠoăvần,ăgingăđiuă thăgơnăgucăhn,ăcácăliênătngăthăítătuơnătheoăquanăhănhơnă- quăhn.ăRiêngăvă lụcăbát,ăđưăcóănhữngă nỗălựcăcáchătơnăvăbƠiătríăvĕnăbnă(tiêuăbiuălƠăloiălụcăbátă xungădòngătheoăhìnhăthcăbậcăthangăvƠăhinătợngăngắtăduăgiữaădòngăđưătrănênă phổăbin).ăĐóălƠăchaănóiăđnăhinătợngănhiuăbƠiăthălụcăbátăđợcăbătríătheoăkiuă thătựădo.ăSựăthayăđổiăgingăđiuăcũngălƠămộtăthayăđổiăđángăquanătơm.ăBênăcnhă chtăgingăbụiăbặm,ăsungăsưăđiăthngăkiuă“Conăơiăchaămắcăbệnhăthơă- Úăaăúăớăùă ờăkinhăniên” (NguynăDuy),ănhiuăcơyăbútăliăcóăýăthcăđaăngônăngữăđậmăchtă tợngătrng,ăsiêuăthựcăvƠoălụcăbátăkhinăchoăthăloiănƠyăkhôngăchỉăhnăhậuămƠăcònă cóăkhănĕngăbiuăđtănhữngătơmăthcăsơuăthẳmăcủaăngiăhinăđi:ă“Nắngăemănắngă đếnăsiêuăhìnhă- Nhămôiănhămắtănhăhìnhănhăkhôngă- Maăemămaăđếnăhãiăhùngă- Lìaăkhoangăồanhăồiếtăồungăốùngădấnăthân” (HoƠngăCầm) 4.3.2.2. ThătựădoăvƠăthăvĕnăxuôi Khôngăcònănghiăngăgìănữa,ătínhăhinăđiătrongăthăgắnălinăviăsựăhinădină mangătínhăápăđoăcủaăthătựădoăvƠăthăvĕnăxuôiăsoăviăcácăthăthăkhác.ăĐiuănƠyă xutăphátătăbaălýădoăcăbn:ă + ĐơyălƠănhữngăthăthăchoăphépănhƠăthătrinăkhaiătựădoăhnănhữngăphcăhợpă cmăxúcăcáănhơn + Thăhinăsựăgiaoăthoaăthăloi,ătrongăđóăđángăkănhtălƠănhăhngăcủaăchtă vĕnăxuôiăvƠoăthiăca +ăVicătìmăđnăthătựădoăvƠăthăvĕnăxuôiăkhinăchoăgingăđiuăthăkhôngăcònă êmăái,ămợtămƠănhătrcămƠătrănênăthôărápăhn,ănhpăđiuăthămangănhiuătínhă btăngăhn. ThătựădoăkhinăchoăcácănhƠăthăcóăkhănĕngătoăraănhữngăcúăvặnăcuătrúcă nhằmăgơyănătợngăchoăngiăđc. TrongăthiăđiăngƠyănay,ăkhiămƠăhìnhăthcătựăsự,ănhtălƠătiuăthuytăđangăhină lênănhănhơnăvậtăchínhătrênăsơnăkhuăvĕnăhcăthìănhăhngăcủaăchtăvĕnăxuôi vào 43
47. thălƠăđiuădăhiu.ăNhngăđăkhôngăbăhòaătan,ăthăvaătìmăcáchăníuăgiữănhữngăyuă tăhtănhơnălƠmănênăcuătrúcăthăloi,ăvaămărộngăchínhănóăđăthíchăngăviăđiuă kinăvƠămôiătrngăvĕnăhóaămi.ăTrongăthăvĕnăxuôiăvƠăthătựădo,ăcácănhƠăthăvẫnă kiên trìăgiữăvữngătínhăẩnădụă(thăhinărõănhtăăcácăbiuătợngăgiƠuăscăgợi),ăđngă thi,ătổăchcănhpăđiuăthămộtăcáchălinhăhot.ăNhiuăđộcăgiăkhẳngăđnh:ăthăngƠyă nayăkhóănh,ăkhóăthuộcăhnăsoăviăthăcaăgiaiăđonătrc.ăĐiuănƠyălƠămộtăthựcăt.ă Nóăchoăthyăsựăvậnăđộngăkháărõătrongătăduyăth.ăTrcăđơy,ăcácănhƠăthăchủăyuă tậpătrungăxơyădựngănhữngăcơuăthăámănh,ăcuătrúcăthăchủăyuăxoayăquanhănghă thuậtălậpătăvƠănghăthuậtădùngăt,ăxơyădựngătínhănhcănhằmătoănênăscămêăhoặcă khinăchoăthădăru ngiăđc.ăHinănay,ăcácănhƠăthăliătậpătrungăvƠoătổăchcăcuă trúcă chỉnhă th,ă xơyă dựngă hƠngă chuỗiă biuă tợngă vƠă cácă biuă tợngă yă nhiuă khiă khôngădănhậnăraăbằngăsựăcmănhậnăthôngăthng.ăNóăđòiăhiăngiătipănhậnăvaă giƠuătriănghimăvaăphiăcóăkhănĕngătipănhậnăcáiăsiêuănghim trongăth.ăThăcaă sauă1975ăvậnăđộngănhiuăhngănhngăchủătrngăđƠoăsơuăvƠoăbnăthătơmălinhălƠă mộtăhngăđiăđợcănhiuăngiătìmăđn.ăTiăđơy,ănhiuăkhiănhƠăthăkhôngăđngăraă lƠmănhimăvụăgiiăthích,ăthuytăminhămƠăđăchoăngiăđcătự khámăpháănhữngăbíă mậtăsauănhữngăcáchănóiăngỡănhăkhôngăĕnănhậpăgìăviănhau,ăcuătrúcăthiăphẩmănhìnă quaăhtăscălngălẻoănhngăthậtăraăliăhtăscăchặtăchẽ.ăTuyănhiên,ătăýăthcăcáchătơnă đnăvicăsángătoănênănhữngătácăphẩmămangăýănghĩaăktătinhăcaoăđộălƠăcămộtăchặngă đngădƠi.ăThăVităNamătăsauă1975ăđnănayămnhăvăphầnăthănhtă(đangătìmătòiă lƠmămi)ămƠăcóăphầnăcònăyuăvă yêuăcầuăthăhaiă(chaătoăđợcănhữngăktătinhă nghăthuậtăđtăđnăđỉnhăcao). 4.3.2.3. Sựănărộăcủaătrngăca Xétăvămặtăthăloi,ătrngăcaăxutăhinătălơuăquaănhữngăángăsửăthiăđăsộ.ă TrongăvĕnăhcăVităNamăhinăđi,ătrngăcaăcũngăđợcăXuơnăDiuăsửădụngăngayă khiăCáchămngăthángăTámăthƠnhăcôngăquaăhaiătácăphẩmăNgọnăQucăkỳ và ảộiănghịă non sông (mặcădùăsauănƠyăchínhăXuơnăDiuăkhôngămy thinăcmăviăthăloiănƠy).ă Tuyănhiên,ăkhiănóiăvătrngăca,ăcácănhƠănghiênăcuăchúăýănhiuăhnăđnăsựăxută hinăcủaătrngăcaăthiăchngăMỹămƠămộtătrongănhữngăcơyăbútătiênăphongăvƠănổiă bậtălƠăThuăBnă(Bài ca chim Chơ-rao).ăKhiăcuộcăchinătranhăđiăqua,ănhuăcầuăvită 44
48. trngăcaăxutăhinăănhiuănhƠăth.ăĐiuănƠyăkhôngăcóăgìăl.ăThứănhất, độădƠiăcủaă trngăcaăchoăphépăcácănhƠăthăcóăđiuăkinămiêuăt,ătáiăhinănhữngăvùngăhinăthựcă rộngă ln.ă Thứă hai, cácă trngă caă thngă dungă npă trongă nóă yuă tă tựă sựă rõă nét, thôngăquaăcácăsựăkin,ăbinăcăxyăraătrongăđiăsngăđătrìnhăbƠyănhữngăsuyăngẫmă củaănhƠăthăvădơnătộc,ăconăngi.ăThứăba, trongătrngăca,ăcácănhƠăthăcóă“đt”ăđă cùngălúcăsửădụngănhiuăthăthăkhácănhauănhămộtăhìnhăthcăphôădinăcácăcungăbậcă củaăcmăxúc,ătoădựngătitătuăvƠăơmăhngăth.ăSựănărộăcủaăthăloiătrngăcaăvƠoă nhữngănĕmăcuiăthăkỷăXXăchoăthyăthăloiănƠyăvẫnăcònătimănĕngăphongăphúămặcă dùăđưăcóăduăhiuălặpăliăngiăđiătrcăămộtăsăcơyăbút.ăĐơyălƠămộtăđiuămƠăcácă cơyăbútăđnăsauăphi đặcăbităchúăý. 4.3.3.ăSựăbinăđổiăvăhìnhănhăth ChăLanăViênănóiărằng:ă“Thơălàăpháiăcóăhìnhănh.ăCóăngờiăđãănói:ătriếtăhọcă nghĩăbằngăý,ătiểuăthuyếtănghĩăbằngănhânăốật,ăthơănghĩăbằngăhìnhănh” (Mã Giang Lân – ThơăTếăảanhă– Nhữngălờiăbình,ăNXBăVĕnăhoáă– Thôngătin,ăHƠăNội). Điuăđóă choătaăthyăvaiătròăquanătròngăcủaăhìnhănhăth,ăvìăquaănóăcóăthăthyăcáchăsuyănghĩă cóălựaăchnăcủaăngiălƠmăthăkhiăphnăánhăvƠăbiuăhinăvăhinăthực.ăTuyănhiên,ă mụcăđíchăcủaăhìnhănhăthătrongătácăphẩmămiălƠăvnăđăđángănói.ăĐƠnhărằngătrongă mộtătácăphẩmăthăcóăkháănhiuăyuăt,ănhngăphiănóiăhìnhănhăthălƠăyuătăđnă nhanhănhtăviătriăgiácăcủaăngiăđc.ă Vicăsángătoăhìnhănhăthăsuyăchoăcùngă khôngăphiăvìămụcăđíchătựăthơn,ămƠăsuyăchoăcùngălƠănhằmăđăbiuăhinăcmăxúc, bƠyătămộtătìnhăcmănhtăđnhăvăhinăthực. Dĩănhiên,ăquaănhữngăhìnhănhăthăcụă th,ăngiăđcăcũngănhậnăraăđặcăđimătrongăsựăsángătoăcủaătngănhƠăth.ă ThăVităNamăsauă1975ăđưăcóăsựăchuynăbinăvăhìnhănhăth,ătănhữngăhìnhă nhă thựcă vă hină thựcă vƠă conă ngiă trongă nhữngă nĕmă thángă chină tranhă củaă đtă nc,ăthădầnăchuynăsangănhữngăhìnhănhămangătínhătrợngătrng,ăsiêuăthực. “Đêmăồungăớtămuiăriă Sôngăkhuyaătìătũmăốỗă Điăthôi!ăkỷăniệm!ă Cóălẽăồaăkiaălàăphătôiăsinhă Cóăsơngăsớmăđọngătrênăđènămuộnă 45
49. Từ ốàăthơăơi!ă Dăkhúcăkhởiăđầu” (TrầnăDầnă– Cổngătỉnh) “Emămặtătrẻăthơămìnhăthiếuăphụă Emăcửăđộngăgiữaătiếngăốaăccăthìaă Càăphêăốàăsữa.ă Côngăốiênăchiềuăđẹpăquáăốàălịchăsựăđếnăthànhăồaălă Tờngăốiănởămaătrênăgchăđỏă Mặtăhọănoăđủăquáă ảọăốuiădễăthếăkia Cămộtămùaăhoaătímănhợtăđiă Trongănắngăh.ă Ngờiăơiăngờiăđờiătaăbiếtăcó Mấyăngàyăốuiă?ă Điătìmămặtămìnhăđiătìmămặtămìnhăđiătìmămặtămình” (ảoàngăảngă– Ngờiăđiătìmămặt) Hìnhănhăthăsauă1975ămang đậmătínhăthiăđi.ăCácătácăgiăđa vào thănhữngă hìnhănhămƠăătrongăđiăsngănóăđợcăxemănhălƠăduăhiuăcủaămộtăxưăhộiămiă– xã hộiăhinăđiăhóa.ăThăPhùngăKhắcăBắcăcóăhìnhănhămộtăđôiătraiăgáiăđèoănhauăbằngă “ồeă Điamang”,ă viă “quầnă Zin”,ă “áo PHÔNG sáng lòa”;ă mặtă côă béă đẹpă hnă “cô MINH TINH”, ChăLanăViênăghiănhậnăthăgiiăbyăgiălƠăthăgiiăcủaă“xe cúp, tiối,ăphimămàuăngũăsắc”,ă“củaăquyềnălực,ătuổiătên,ăđpăchát”, ăCònătrongăthăTă Hữu,ătácăgiănhắcăđnă“ẢingăbòăảàăLan,ăThụyăSĩă- Triămớiăồâyăhiệnăđiănhấtăthời”ă “Hãng roi-tơă– Bánhămỳămítătơ”, ăvƠăcònănhiuănhƠăthăviănhiuănhữngăhìnhănhă nhăth.ăCóăthăviănhữngăngiăthíchăđcănhữngăcơuăthănõnănƠ, óngăăthìănhữngă hìnhăyăđợcăxemălƠăthô,ălƠăkhôngăthiăv,ănhngăviănhữngăđộcăgiăbắtănhpăđợcă viăsựăvậnăđộngăcủaăthăcaăthìănóăgiúpăngiăđcănhậnăraăthi điăquaăduăhiuăcủaă hìnhănh.ă NgoƠiăra,ăcácănhƠăthăsauă1975ăcònsángătoănhững hìnhănhămiălăviănhữngă soăsánhăliênătngăđộcăđáo: 46
50. “Ảióăquăphụădịuădàng rờiăkhỏiăốòngătayăcủaăbìnhăminhăốàăcỏ cĕngănhịpăthở sauănhiềuăânăáiăsauăđêm ( ) cỏ và bình minh run lên liăbiệtăốớiăgióăsauănhiềuăânăái sauăđêm (Ảióăquăphụ - LêăThăMơy) NhƠăthăNguynăThăKimăChiăthìăví: “Sôngălàmăthiếuănữămùaănắng Sôngălàmăthiếuăphụămùaăma Mộtănĕmăbnămùaămờiăhaiătháng Sôngăchaătraiătrángăđợcăbaoăgiờ.” (Viếtătặngăsôngăảơng) Sựă chuynă bină hìnhă nhă thă tă sauă 1975ă mangă đnă choă độcă giă nhữngă nă tợngăvăsựăsángăto,ălăhoáăhìnhănhăth,ăđngăthiăgópăphầnăhinăđiăhoáănnăthă VităNam. * ThựcăhƠnh:ăSinhăviênăchnămộtătrongăbaăbƠiăthăsau: Ánhătrĕng (Nguynă Duy), Mùaăồuână nhoă nhỏă (ThanhăHi),ă Nóiă ốớiăcon (Yă Phng)ă vƠăsonăgiáoăánă (theoămẫuăgiáoăánăTHCSăhinăhƠnh),ăthựcăhƠnhăgingătrênălp.ă 47
51. Chngă5. XUÂNăQUǵNH (1942 - 1988) 5.1.ăTiuăsử,ăconăngời Xuơnă QuǶnhă tênă đầyă đủă lƠă Nguynă Thă Xuơnă QuǶnh,ă sinhă ngƠyă 6/10/1942 trongămộtăgiaăđìnhăcôngăchcănhătiăthônăLaăKhê,ăhuynăHoƠiăĐcă(nayălƠălƠngăLaă Khê,ăxưăVĕnăKhê,ăthăxưăHƠăĐông,ătỉnhăHƠăTơy).ăBƠăđợcăthaăhngănhanăsắc,ă phẩmăhnhăcủaăngiămẹăvƠătìnhăyêuăvĕnăchngăcủaăngiăcha,ănhngăcuộcăđi smăchuăthităthòi,ăvtăv. HaiătuổiăXQămăcôiămẹ,ăchaăcóăgiaăđìnhămiăvƠăchuynăvƠoăNamăsinhăsng.ă XQăcùngăchăgáiăĐôngăMaiănngătựaăvƠoăbƠănội.ăTuổiăthăcôiăcútăvƠănghèoăkhổăđă liătrongăXuơnăQuǶnhăcmăgiácăbunătủiăvƠănhiuăloăơuăphpăphng. BƠăcóălầnătơmă sựăviăbn: “Sutăcăthờiănhỏădiălúcănàoătôiăcũngăthấyărét”.ă Nĕmă13ătuổi (1955),ăXuơnăQuǶnhăđợcătuynăvƠoăĐoƠnăcaămúaănhơnădơnăTW,ă đợcăđƠoătoăthƠnhădinăviênămúa.ăNhngăsayămêăth,ăbƠăđưăquytăđnhătăbăánhă đènăsơnăkhuăđăchuyênătơmăsángătác.ă XuơnăQuǶnhătheoăđuổiănghipăvĕnăchngăkhiăchỉăcóăvnăvĕnăhoáălpă6,ăchăđưă cầnămẫnăhcătậpătrongăsutăcuộcăđiăcầmăbút.ăSauăkhiăttănghipălpăbiădỡngăvită vĕnăcủaăHộiănhƠăvĕnăăQungăBá,ăchăđưătriăquaănhiuăcôngăvicăkhácănhau,ăcuiă cùngăvălƠmăbiênătậpăthăăBáoăVĕnănghăvƠăNXBăTácăphẩmămi.ă XuơnăQuǶnhăthamăgiaăcuộcăkhángăchinăchngăMĩătiătuynălửaăVĩnhăLinh,ă QungăTr.ăTiăchinătrngăácălitănƠy,ăXuơnăQuǶnhăđưăchoăraăđiăhaiătậpăthăHoaă dcăchinăhƠoăvƠăGióăLƠoăcátătrắng,ătăđơyăXuơnăQuǶnhătrăthƠnhăgngămặt tiêu biuăcủaăphongătrƠoăthătrẻătrongăcuộcăkhángăchinăchngăMĩ.ă ThƠnhăcôngăviăvĕnăchngănhngăhnhăphúcăgiaăđìnhăsmătanăvỡ.ăNĕmă1973,ă chă táiă hônă viă nhƠă vită kchă Luă Quangă Vũă vƠă sngă hnhă phúcă choă đnă ngƠyă 29/8/1988ăcăgiaăđìnhăXuơnăQuǶnhă(XuơnăQuǶnh,ăLuăQuangăVũăvƠăconătraiăLuă QuǶnhăTh)ăđưămtătrongămộtătaiănnăgiaoăthôngăăđầuăcầuăPhúăLngă(TP.ăHiă Dng). 48
52. XuơnăQuǶnhălƠămộtăngiăphụănữăđẹp,ăchuăthng,ăchuăkhó,ăgiƠuăđcăhiăsinhă vƠăluônăkhátăkhaoăhnhăphúc.ăChăcũngălƠăngiăphụănữămnhămẽ và cá tính, dám vợtăquaămiărƠoăcn,ăthửătháchăđătìmălyăhnhăphúcăchoăđiămình.ă XuơnăQuǶnhăcònălƠăngiăđamămêăthăđnăcháyăbng vƠăcóănhữngăquanănimă đúngăđắnăvăthă– thănghăthuậtămƠăXuơnăQuǶnhăcmăhiuăbằngăbnănĕngănhiuă hnălƠăbằngălíăluận. * NhữngăyuătốătácăđngăđnăsựănghipăthăcaăcủaăXuơnăQuǶnh: ảoànăcnhăcáănhân: - Thaăhngătìnhăyêuăvĕnăchngătăngiăcha - SmăthiuăthnătìnhăyêuăthngăcủaăchaăvƠămẹă(ăviăbƠănội) - Giaăđìnhăriêngătanăvỡ,ăXuơnăQuǶnhătáiăhônăviăLuăQuangăVũ - Vnăvĕnăhoáălpă6 - ĐợcătuynăvƠoăĐoƠnăcaămúaănhơnădơnăTW,ăđợcăđƠoătoăthƠnhădinăviênă múa - Nimăđamămêăthăcháyăbng - ThamăgiaăvƠoăcuộcăkhángăchinăchngăMĩ - LƠmăbiênătậpăthăchoăBáoăVĕnănghăvƠăNXBăTácăphẩmămi ảoànăcnhălịchăsử,ăồãăhội: - CuộcăkhángăchinăchngăPhápăvƠăchngăMỹăcủaădơnătộc. - ĐtăncăđợcăhoƠăbìnhăthngănhtă(30/4/1975) - ĐtăncăđổiămiătoƠnădinăsauăĐiăhộiăĐngălầnăthăVIă(1986) 5.2.ăConăđờngăsángătác XuơnăQuǶnhăcóăthăđĕngăbáoăVĕnănghătănĕmă1962.ăNĕmă1963,ăđăđánhăduă thiăgianătheoăhcăcủaăXuơnăQuǶnhăăQungăBá,ăngiătaăchoăinătậpăthăTơătằmă– Chiăbiếc,ăphầnăChiăbiếc lƠăsángătácăcủaăXuơnăQuǶnh. Tậpăthămangăcáiănhìnătrongă trẻo,ătrẻătrung,ăcóăkhiăbngăbộtănhngărtăđằmăthắm,ăchơnăthƠnhătrcăcuộcăđi.ă ThăXuơnăQuǶnhăcóăcácănội dung chính sau: +ăThăvităvăchinătranh:ăCóăcácătậpăảoaădọcăchiếnăhào (1968), Gió Lào cát trắngă(1974), Lờiăruătrênămặtăđất (1978) 49