Giáo trình Ô nhiễm không khí và tiếng ồn (Phần 1)

Nội dung text: Giáo trình Ô nhiễm không khí và tiếng ồn (Phần 1)

1. CHÖÔNG I GIÔÙI THIEÄU VEÀ OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 1.1. TOÅNG QUAN VEÀ OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ Mosris Neibusger - nhaø khí töôïng hoïc cuûa moät tröôøng ñaïi hoïc ôû California ñaõ trích daãn töø taïp chí “Today’s Health” do hieäp hoäi Y hoïc Myõ xuaát baûn nhö sau: “Taát caû caùc quoác gia vaên minh roài seõ ñi theo con ñöôøng, khoâng phaûi laø nhöõng bieán ñoäng baát thình lình maø laø söï ngeït thôû töø trong baàu khoâng khí chöùa chaát thaûi cuûa chính hoï”. Moät soá nhaø söû hoïc ñaõ tieân ñoaùn caùc giaû thieát raèng: “Söï buøng noå veà daân soá seõ keùo theo caùc nhu caàu thieát yeáu caàn nhieàu thöïc phaåm hôn, nhieàu nöôùc hôn, cuõng nhö nôi ôû, phöông tieän giao thoâng ñi laïi vaø coâng aên vieäc laøm. Ñeå thoûa maõn ñöôïc nhu caàu ñoù seõ khoâng bao giôø chaám döùt ñöôïc naïn oâ nhieãm khoâng khí xung quanh ta”. Nhöõng soâng, hoà saïch seõ töø ñôøi toå tieân oâng baø ta ñeå laïi ñaõ nhanh choùng trôû thaønh caùc doøng chaûy coù muøi, nhöõng hoà nöôùc thoái röõa maø trong ñoù khoâng moät sinh vaät naøo duø laø nhoû beù coù theå soáng noåi. Khaû naêng töï laøm saïch cuûa caùc doøng chaûy haàu nhö khoâng coøn nöõa hoaëc vôùi khaû naêng giaûm ñi raát nhieàu vì caùc nhaân toá gaây oâ nhieãm goàm quaù nhieàu loaïi nöôùc thaûi nhö: nöôùc thaûi sinh hoaït töø caùc oáng coáng, chaát giaët taåy, thuoác tröø saâu vaø caùc chaát thaûi coâng nghieäp. Caùc phöông tieän giao thoâng vaän taûi nhö maùy bay, taøu hoûa duøng daàu Diesel, khí thaûi töø caùc xe gaén maùy, xe oâ toâ, loø ñoát vaø chaát thaûi raén cuøng thaûi vaøo khí quyeån cuûa chuùng ta. Trong baøi baùo “Man - An erglangerred Spieceis” ( Con ngöôøi – Moái hieåm hoaï), naêm 1968 Department of the interrion year boook ñaõ caûnh baùo raèng: “Chuùng ta phaûi naâng cao taát caû moïi thöù trong töông lai tröø toác ñoä gia taêng daân soá cuûa loaøi ngöôøi”. Tröôùc ñaây treû em vaø caùi maùy xuùc laø hai ñieàu kieän toát nhaát ñeå phaùt trieån xaõ hoäi. Nhöng ngaøy nay neáu loaøi ngöôøi muoán toàn taïi thì phaûi ñöa ra keá hoaïch cho söï phaùt trieån. 5
2. Moät ñaëc tröng caàn löu yù laø vieäc thuyeát phuïc con ngöôøi phoøng beänh hôn chöõa beänh laø moät vieäc laøm raát khoù. Ñieàu naøy coù nghóa laø, vôùi oâ nhieãm moâi tröôøng, ñeå thuyeát phuïc con ngöôøi phoøng choáng, baûo veä vaø gìn giöõ moâi tröôøng laø moät vieäc laøm raát khoù khoâng chæ vôùi nhöõng ngöôøi khoâng hieåu bieát gì veà oâ nhieãm moâi tröôøng maø ngay caû nhöõng ngöôøi hieåu bieát veà chuùng cuõng tìm caùch neù traùnh. Irving S. Bengelsdorf thuoäc Los Angeles Times ñaõ noùi raèng, töø khi caùc nhaø khoa hoïc vaø caùc kyõ sö ñaõ nhaän thöùc ñöôïc vaán ñeà oâ nhieãm laø traùch nhieäm cuûa hoï phaûi giaûi quyeát vaán ñeà naøy, ñeà xuaát caùc chính saùch vaø trôï giuùp caùc nhaø laõnh ñaïo haønh chính trong vieäc höôùng daãn thöïc hieän coù hieäu quaû coâng taùc baûo veä moâi tröôøng. Tuy nhieân, vaán ñeà oâ nhieãm khoâng chæ giaûi quyeát baèng coâng ngheä maø phaûi xem xeùt treân caû phöông dieän xaõ hoäi vaø kinh teá hoïc. Nguyeân nhaân cô baûn gaây phieàn toaùi moâi tröôøng cuûa chuùng ta laø söï roái raém, phöùc taïp vaø chieàu saâu cuûa noù. Chuùng ta phaûi thay theá söï taêng tröôûng veà chaát thay cho söï taêng tröôûng veà löôïng, cung caáp ñaày ñuû caùc tính toaùn veà phí toån cuûa xaõ hoäi cuûa caùc vaán ñeà oâ nhieãm, xem xeùt caùc yeáu toá veà maët moâi tröôøng khi coù keá hoaïch hoaëc quyeát ñònh moät vaán ñeà naøo ñoù, nhaän thöùc moâi tröôøng nhö moät vaán ñeà toång hôïp. Chuùng ta phaûi hieåu vaø coâng nhaän söï phuï thuoäc cô baûn cuûa taát caû caùc khía caïnh cuûa moâi tröôøng bao goàm caû con ngöôøi. Vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng laø moät vaán ñeà mang tính chaát toaøn caàu, yeâu caàu phaûi coù bieän phaùp giaûi quyeát treân toaøn theá giôùi. Toå chöùc giaùo duïc, vaên hoùa, khoa hoïc cuûa Lieân Hieäp Quoác ñaõ coù nhöõng hoaït ñoäng tích cöïc trong lónh vöïc naøy. Hoäi thaûo quoác teá cuûa Lieân Hieäp Quoác veà “con ngöôøi vaø moâi tröôøng” ñöôïc toå chöùc taïi Stockholm - Thuî Ñieån thaùng 6/1972 ñaõ taäp hôïp raát nhieàu chuyeân gia, caùc nhaø khoa hoïc, caùc quan chöùc cuûa chính phuû caùc nöôùc treân theá giôùi nhaèm thoáng nhaát cöông lónh haønh ñoäng chung trong coâng taùc gìn giöõ vaø baûo veä moâi tröôøng. Hoäi thaûo ñaõ khaúng ñònh vieäc giaûi quyeát vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng chæ coù caùc nhaø khoa hoïc, caùc kyõ sö, caùc quan chöùc haønh chính, caùc toå chöùc theá giôùi , maø phaûi mang tích chaát coäng ñoàng - töùc laø moãi caù nhaân, moãi con ngöôøi ñeàu phaûi coù yù thöùc giöõ gìn vaø baûo veä moâi tröôøng. Cuõng taïi hoäi nghò naøy ngöôøi ta thoáng nhaát laáy ngaøy 5 thaùng 6 haøng naêm laøm ngaøy “Moâi tröôøng theá giôùi”. Trong thoâng ñieäp göûi toaøn theá giôùi haõy “Cöùu laáy traùi ñaát” – chieán löôïc cho cuoäc soáng beàn vöõng, cuûa Hieäp hoäi quoác teá veà baûo veä thieân nhieân (IUCN), Chöông trình moâi tröôøng cuûa Lieân Hieäp Quoác (UNEP) vaø Quyõ quoác teá veà baûo veä thieân nhieân (WWF) – Grand, Thuî Syõ thaùng 10 naêm 1991, ñaõ nhaán maïnh ba muïc tieâu chieán löôïc baûo veä toaøn caàu laø: 6
3. • Phaûi duy trì caùc quaù trình sinh thaùi quan troïng cuûa caùc heä baûo ñaûm söï soáng; • Phaûi baûo toàn tính ña daïng di truyeàn; • Phaûi söû duïng beàn vöõng baát cöù moät loaøi hay moät heä sinh thaùi naøo. Ñeå thöïc hieän ñöôïc caùc muïc tieâu ñoù, lôøi keâu goïi nhaán maïnh phaûi haønh ñoäng ngaên chaën naïn oâ nhieãm moâi tröôøng. “Taát caû caùc chính phuû caàn phaûi ban haønh nguyeân taéc phoøng ngöøa. Ñoù laø giaûm hoaëc nôi naøo ñoù coù ñieàu kieän thì ngaên chaën vieäc thaûi boû böøa baõi caùc chaát thaûi ñoäc haïi. Toát nhaát laø daønh vieäc baûo veä ñaát, khoâng khí, soâng ngoøi vaø bieån cho moät cô quan. Phaûi vaän duïng caû caùc bieän phaùp kích thích baèng kinh teá vaø quy cheá. Taát caû caùc chính quyeàn thaønh phoá, coâng xöôûng, coâng nghieäp vaø noâng daân ñeàu phaûi ñoùng goùp cho coâng vieäc ñoù”. “Vieäc thaûi ra caùc chaát SOx, NOx, CO vaø caùc chaát hydrocarbon phaûi ñöôïc giaûm tôùi möùc toái thieåu ôû caùc nöôùc coù thu nhaäp cao. Beân caïnh ño,ù vôùi caùc nöôùc ñang coâng nghieäp hoaù, tình traïng ñoù khoâng ñöôïc ñeå taêng leân. Vieäc thaûi ra caùc chaát gaây “hieäu öùng nhaø kính” caàn phaûi haïn cheá tôùi möùc toái ña. Vôùi caùc nöôùc coù thu nhaäp thaáp caàn phaûi coá gaéng giaûm thieåu oâ nhieãm töø nhöõng nguoàn môùi. Cuõng theo lôøi keâu goïi ñoù “Vaøo cuoái theá kyû naøy, taát caû caùc chính phuû phaûi ban haønh nguyeân taéc phoøng ngöøa. Nhöõng nöôùc coù thu nhaäp cao phaûi giaûm thaûi sulfur ñioxit ñeán 10 % cuûa möùc naêm 1980 vaø giaûm 75 % cuûa khí thaûi NOx cuûa möùc naêm 1985. Vieäc cheá taïo vaø söû duïng caùc chaát CFCI (hôïp chaát cuûa chlor, flor vaø carbon trong coâng ngheä ñoâng laïnh) phaûi ñöôïc ngöøng ôû nhöõng nöôùc coù thu nhaäp cao, giaûm nhanh vaø maïnh ôû caùc nöôùc khaùc”. “Vieäc thaûi CO phaûi ñöôïc caét giaûm 20 % cuûa möùc naêm 1990 vaøo naêm 2005, ôû nhöõng nöôùc thu nhaäp cao phaûi ngöøng vieäc saûn xuaát vaø söû duïng vaøo naêm 2010”. Taïi Myõ, töø chính saùch quoác gia veà moâi tröôøng naêm 1969, ngaøy 1 thaùng 1 naêm 1970 ñaõ ban haønh chính saùch baûo veä moâi tröôøng nhö laø moät luaät daân söï (Boä luaät No 91 - 190). Chính saùch naøy ñöôïc thoâng qua moät hoäi ñoàng veà chaát löôïng moâi tröôøng vaø quaûn lyù taát caû caùc chöông trình veà chaát löôïng moâi tröôøng vôùi söï xem xeùt kyõ löôõng taát caû caùc moái lieân quan cuûa caùc chöông trình khaùc nhau coù aûnh höôûng ñeán moâi tröôøng. Cô quan Baûo veä Moâi tröôøng cuûa Myõ (Environmental Protection Agency - EPA), ñaõ ñöa ra söï thoáng nhaát cuûa nhieàu cô quan thuoäc nhieàu sôû, ban, ngaønh khaùc nhau cuøng giaûi quyeát caùc vaán ñeà veà moâi tröôøng. Nhieäm vuï cuûa EPA laø toå chöùc giaûi quyeát caùc vaán ñeà moâi tröôøng treân cô sôû hôïp nhaát, thöøa nhaän moái quan heä giöõa caùc chaát oâ nhieãm, hình thöùc oâ nhieãm vaø coâng ngheä xöû lyù. 7
4. Taïi Vieät Nam, vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng môùi ñöôïc Nhaø nöôùc quan taâm vaø ñaàu tö khaù nhieàu kinh phí trong nhöõng naêm gaàn ñaây. Tuy laø moät nöôùc laïc haäu, kinh teá keùm phaùt trieån nhöng vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng cuõng gaây khoâng ít phieàn phöùc cho xaõ hoäi do neàn kinh teá Vieät Nam mang moät hình thaùi kinh teá rieâng bieät vôùi coâng ngheä laïc haäu, nguyeân vaät lieäu thieáu thoán, quy moâ nhoû, naèm xen keõ trong khu daân cö vaø ñaëc bieät laø nguoàn kinh phí ñaàu tö cho coâng taùc gìn giöõ vaø baûo veä moâi tröôøng laø khaù haïn heïp. Moät ñaëc thuø khaùc laø ôû nhöõng thaønh phoá lôùn nhö Haø Noäi, thaønh phoá Hoà Chí Minh, do maät ñoä giao thoâng lôùn, caùc phöông tieän coâng coäng ít hoaëc gaàn nhö khoâng phuø hôïp vôùi thò hieáu ngöôøi daân neân vaán ñeà oâ nhieãm khoâng khí do giao thoâng vaän taûi gaây ra khoâng phaûi laø nhoû. Theo thoáng keâ môùi ñaây nhaát daân soá thaønh phoá Hoà Chí Minh laø 6.239.938 ngöôøi (con soá ñieàu tra cuoái naêm 2005), vôùi maät ñoä daân soá nhö vaäy vieäc gaây oâ nhieãm moâi tröôøng do haøng trieäu xe maùy, haøng traêm ngaøn xe taûi, xe hơi laø khoâng traùnh khoûi. Tuy nhieân, trong nhöõng naêm gaàn ñaây, moät phaàn do neàn kinh teá ñöôïc ngaøy moät naâng cao, ñöôïc Ñaûng vaø Nhaø nöôùc quan taâm ñuùng möùc coâng taùc gìn giöõ vaø baûo veä moâi tröôøng ôû Vieät Nam töøng böôùc ñaõ ñi vaøo neà neáp. Song song vôùi vieäc ra ñôøi cuûa boä chuû quaûn (Boä Khoa hoïc Coâng ngheä vaø Moâi tröôøng, nay laø Boä Taøi nguyeân – Moâi tröôøng) laø caùc heä thoáng ngaønh doïc (caùc Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä vaø Moâi tröôøng nay là Sở Tài nguyên & Môi trường) cuøng caùc cô quan haønh chính khaùc. Ñieàu quan troïng nhaát laø söï ra ñôøi cuûa Boä Luaät baûo veä moâi tröôøng cuûa nöôùc Coäng hoaø Xaõ hoäi Chuû nghóa Vieät Nam 10/1/1994 vaø Luaät Moâi tröôøng söûa ñoåi ñöôïc Quoác Hoäi khoùa XI, kyø hoïp thöù 8 thoâng qua ngaøy 29/11/2005, Chuû tòch nöôùc kyù ban haønh ngaøy 12/12/2005 vaø có hieäu löïc töø 01/07/2006, coâng taùc baûo veä moâi tröôøng ñaõ ñöôïc chuù troïng treân phaïm vi caû nöôùc. Caùc coâng taùc giaùm saùt, xöû lyù moâi tröôøng ñöôïc thöïc hieän cho haàu heát caùc cô sôû, xí nghieäp, nhaø maùy ñaõ, ñang vaø seõ xaây döïng trong töông lai. Song song ñoù laø haøng loaït caùc vaên baûn, nghò ñònh döôùi luaät cuûa caùc cô quan Nhaø nöôùc vaø caùc ñòa phöông nhaèm thöïc hieän toát Boä Luaät neâu treân. 1.2. CAÙC TAÙC NHAÂN GAÂY OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 1.2.1. Khoâng khí “saïch” Khoâng khí vaø nöôùc cuøng vôùi thöïc phaåm laø moät trong caùc ñieàu kieän heát söùc caàn thieát vaø quan troïng ñoái vôùi söï soáng cuûa caùc loaøi ñoäng vaø thöïc vaät noùi chung. Ngöôøi ta coù theå nhòn aên, nhòn uoáng haøng chuïc ngaøy vaãn khoâng cheát nhöng neáu con ngöôøi ngöng thôû trong vaøi phuùt ñaõ coù theå daãn ñeán töû vong. 8
5. Haøng ngaøy, moät ngöôøi trung bình phaûi hít, thôû khoaûng treân döôùi 15 kg khoâng khí ñeå phuïc vuï cho söï soáng. Yeâu caàu ñoái vôùi khoâng khí ñoù laø söï trong saïch cuûa noù. Thôøi xa xöa neáu khoâng keå ñeán caùc hieän töôïng thieân nhieân xaûy ra nhö ñoäng ñaát, nuùi löûa, baõo caùt sa maïc hay dòch phaán hoa thì moâi tröôøng thieân nhieân voán laø trong saïch, yeân tónh, khoâng bò oâ ueá. Noù raát thuaän lôïi vaø tieän nghi cho con ngöôøi cuõng nhö caùc loaøi sinh vaät khaùc. Moät caùch töông ñoái, coù theå coi khoâng khí ñoù laø “khoâng khí saïch”. Trong giaùo trình naøy, keå töø ñaây chuùng ta thoáng nhaát goïi khoâng khí saïch laø khoâng khí ñeå tieän söû duïng. Khoâng khí laø hoãn hôïp cuûa khoâng khí khoâ vaø hôi nöôùc. Ngöôøi ta cuõng coù theå goïi khoâng khí neâu treân laø khoâng khí aåm vì thaønh phaàn cuûa chuùng ngoaøi caùc chaát khí ra, chuùng coøn chöùa moät löôïng hôi nöôùc nhaát ñònh tuyø thuoäc vaøo nhieät ñoä vaø aùp suaát cuûa khí quyeån. ÔÛ ñieàu kieän bình thöôøng khoâng khí chöa bò oâ nhieãm coù caùc thaønh phaàn chính sau đây: Baûng 1. 1. Thaønh phaàn caùc chaát trong khoâng khí khoâ chöa bò oâ nhieãm Teân chaát Coâng thöùc Tyû leä theo theå tích Toång troïng löôïng trong khí phaân töû quyeån (Trieäu taán) Nitô N2 78,09 3.850.000.000 Oxy O2 20,91 1.180.000.000 Argon Ar 0,93 65.000.000 Cacrbon dioxit CO2 0,032 2.500.000 Neon Ne 18ppm (*) 64.000 Heli He 5,2 “ 3.700 Metan CH4 1,3 “ 3.700 Kripton Kr 1,0 “ 15.000 Hydro H2 0,5 “ 180 Nitô oâxit N2O 0,25 “ 1.900 Cacrbonmonoxít CO 0,10 “ 500 OÂzon O3 0,02 “ 200 Sulfur dioxit SO2 0,001 “ 11 Nitô dioxit NO2 0,001 “ 8 Ghi chuù: (*) 1 ppm = 0,0001 % theå tích; 1 ppm = M/22,4 mg/m3 9
6. hoaëc 1 mg/m3 = 22,4/M. Trong ñoù: M laø phaân töû löôïng cuûa chaát khí; 22,4 laø theå tích (tính baèng lít) cuûa moät mole chaát khí ôû ñieàu kieän tieâu chuaån (0oC vaø 1 atm). Nhö ñaõ trình baøy ôû treân, ngoaøi caùc thaønh phaàn khoâ neâu treân maø ngöôøi ta thöôøng goïi laø khoâng khí khoâ, trong khoâng khí coøn chöùa moät löôïng hôi nöôùc nhaát ñònh. Thoâng thöôøng hôi nöôùc toàn taïi trong khoâng khí döôùi daïng “hôi quaù nhieät”, töùc laø chuùng ôû traïng thaùi chöa baõo hoaø. Khoâng khí coù theå nhaän theâm hôi nöôùc ñeå trôû veà traïng thaùi baõo hoaø. Noàng ñoä baõo hoaø cuûa hôi nöôùc trong khoâng khí phuï thuoäc raát nhieàu vaøo nhieät ñoä. Lượng hơi nước bão hòa theo nhiệt độ coù theå tham khaûo baûng 1.2 sau ñaây: Baûng 1.2. Noàng ñoä baõo hoaø hôi nöôùc phuï thuoäc vaøo nhieät ñoä Nhieät ñoä (toC) Noàng ñoä hôi nöôùc baõo hoaø (%) 0 0,6 10 1,2 20 2,3 25 3,1 30 4,2 Löôïng hôi nöôùc chöùa trong khoâng khí coù aûnh höôûng raát lôùn ñeán vaán ñeà oâ nhieãm moâi tröôøng. Cuøng vôùi caùc yeáu toá khaùc cuûa khí quyeån, chuùng coù theå laø moâi tröôøng taïo neân caùc phaûn öùng hoaù hoïc giöõa caùc chaát oâ nhieãm vôùi nhau ñaëc bieät laø vôùi caùc chaát khí coù tính “háo nöôùc” deã taïo thaønh caùc axit, ñaây laø nguyeân nhaân taïo neân caùc traän möa axit maø chuùng ta thöôøng nhaéc ñeán. 1.2.2. Caùc taùc nhaân gaây oâ nhieãm khoâng khí ÔÛ treân chuùng ta ñaõ ñeà caäp ñeán khaùi nieäm khoâng khí saïch, nhö vaäy : Theá naøo laø khoâng khí bò oâ nhieãm? Coù theå hiểu moät caùch töông ñoái nhö sau: Beân caïnh caùc thaønh phaàn chính cuûa khoâng khí, baát kyø moät chaát naøo ôû daïng raén, loûng, khí ñöôïc thaûi vaøo moâi tröôøng khoâng khí vôùi noàng ñoä vöøa ñuû gaây aûnh höôûng tôùi söùc khoûe con ngöôøi, gaây aûnh höôûng xaáu ñeán söï sinh tröôûng, phaùt trieån cuûa ñoäng, thöïc 10
7. vaät, phaù huyû vaät lieäu, laøm giaûm caûnh quan moâi tröôøng ñeàu gaây oâ nhieãm moâi tröôøng, hay noùi khaùc ñi laø khoâng khí ñoù ñaõ bò oâ nhieãm. OÂ nhieãm khoâng khí coù theå laø theå pha troän cuûa caùc theå raén, loûng, khí. Nhöõng theå maø chuùng ñöôïc phaân taùn raát nhanh nhôø caùc ñieàu kieän veà khí haäu. Khi xaûy ra hieän töôïng giaûm aùp (aùùp thaáp nhieät ñôùi) caùc khoái khoâng khí chuyeån ñoäng laøm cho caùc chaát gaây oâ nhieãm trôû neân ñaäm ñaëc, thaûm hoaï oâ nhieãm coù theå xaûy ra. Töông töï nhö vaäy, caùc chaát voâ haïi döôùi taùc duïng cuûa aùp xuaát seõ boác leân vaø coù theå trôû thaønh chaát gaây oâ nhieãm nghieâm troïng cho moâi tröôøng khoâng khí khi chuùng keát hôïp vôùi chaát khaùc cuøng coù trong moâi tröôøng khoâng khí. Caùc nhaân toá goùp phaàn taïo neân oâ nhieãm khoâng khí bao goàm caû nhaân toá töï nhieân vaø do con ngöôøi. Caùc nhaân toá töï nhieân bao goàm caùc quá trình tự nhiên như: động đất, núi lửa, bão cát sa mạc, cháy rừng, sóng thần hay dịch phaán hoa và quá trình thối rữa của động và thực vật. Thoâng thöôøng, caùc nhaân toá töï nhieân thöôøng xaûy ra ôû xa ngoaøi taàm kieåm soaùt cuûa con ngöôøi. Caùc nhaân toá oâ nhieãm do con ngöôøi taïo ra thì deã kieåm soaùt hôn. Chaát gaây oâ nhieãm do con ngöôøi taïo ra thöôøng phaùt sinh töø quaù trình hoạt động công nghiệp, giao thông vận tải, nông nghiệp, dịch vụ thương mại, phá rừng và kể cả các hoạt động trong chiến tranh gây ra. Chaát oâ nhieãm khoâng khí do con ngöôøi taïo ra veà toång quan coù theå chia laøm caùc dạng sau: Ô nhiễm do bụi, hơi khí độc, nhiệt thừa, mùi hôi, chất phóng xạ và các vi sinh vật. 1.3. MOÄT SOÁ HIEÅM HOAÏ VEÀ OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 1.3.1. Treân theá giôùi Lòch söû nhaân loaïi ñaõ xaûy ra khaù nhieàu hieåm hoaï veà oâ nhieãm khoâng khí. Coù theå keå ñeán thaûm hoaï ñaàu tieân xaûy ra trong theá kyû 20 do oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí gaây ra laø khí thaûi coâng nghieäp thaûi ra gaây neân hieän töôïng “nghòch ñaûo nhieät” kìm haõm khoâng cho khí thaûi phaùt taùn leân cao, gaây ra hieän töôïng ñaàu ñoäc ôû thaønh phoá thuoäc thung luõng Manse cuûa Bæ vaøo naêm 1930 vaø cuõng töông töï nhö vaäy ôû doïc thung luõng Monongahela vaøo naêm 1948. Trong caùc thaûm hoaï naøy laøm cho haøng traêm ngöôøi cheát vaø raát nhieàu ngöôøi khaùc bò aûnh höôûng ñeán söùc khoûe. Hieän töôïng nghòch ñaûo ñaõ laøm taêng noàng ñoä hôi khí ñoäc gaây ngaït thôû taïi thuû ñoâ London nöôùc Anh, laøm cheát vaø bò thöông 4.000 ñeán 5.000 ngöôøi. Taïi nöôùc Myõ vaøo thaùng 8 naêm 1969 khoâng khí oâ nhieãm bò “tuø haõm” laâu ngaøy ñaõ bao phuû töø mieàn Chicago vaø Milwankee tôùi New Orleans vaø Philadelphia gaây raát 11
8. nhieàu thieät haïi. Thaûm hoaï lôùn nhaát do oâ nhieãm khoâng khí xaûy ra trong thôøi gian gaàn ñaây nhaát, ñoù laø vuï roø ræ khí MIC (khí Metyl–iso–cyanate) cuûa lieân hieäp saûn xuaát phaân boùn ôû Bhopal thuoäc AÁn Ñoä vaøo naêm 1984. Khoaûng treân 2 trieäu ngöôøi ñaõ bò nhieãm ñoäc, trong ñoù coù 5.000 ngöôøi cheát vaø 50.000 ngöôøi bò nhieãm ñoäc traàm troïng, raát nhieàu ngöôøi bò muø Khí MIC laø loaïi khí ñoäc ñöôïc duøng trong thuoác tröø saâu. Noù taùc duïng vôùi nöôùc raát nhanh, thaâm nhaäp vaøo ñöôøng hoâ haáp gaây neân beänh phoåi phuø thuõng. Raát nhieàu ngöôøi ôû Bhopal ñaõ cheát vì phoåi cuûa hoï chöùa ñaày nöôùc. Cöù 3 treû em maø meï cuûa chuùng coù thai trong thôøi gian ñoù thì chæ coù moät em ñöôïc soáng soùt. Raát nhieàu em sinh ra bò dò taät. Thöïc vaät cuõng bò aûnh höôûng nghieâm troïng, ôû phaïm vi 3,5 km2 bao quanh nhaø maùy, caây coái ñeàu bò cheát hoaëc vaøng laù, naêng suaát thu hoaïch cuûa caùc loaïi caây aên traùi, cuû raát thaáp. Thaønh phoá Mexico, thuû ñoâ cuûa Mexico vôùi 20 trieäu daân laø thaønh phoá ñoâng daân nhaát theá giôùi vaø cuõng laø nôi oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí vaøo loaïi baäc nhaát theá giôùi. Thaùng 3 naêm 1992, daân chuùng thaønh phoá ñaõ traûi qua nhöõng ngaøy raát khoù khaên do treân 2,5 trieäu chieác xe hôi vaø khoaûng 30 ngaøn xí nghieäp coâng nghieäp hoaït ñoäng thaûi vaøo moâi tröôøng löôïng hôi khí ñoäc, buïi vaø muøi hoâi raát lôùn. Theo thoáng keâ cho thaáy moãi naêm khoaûng 4,3 trieäu taán chaát thaûi ñoäc haïi thaûi vaøo moâi tröôøng ñaõ laøm cho noàng ñoä OÂzon cao hôn tieâu chuaån cho pheùp 3 laàn. Thaønh phoá ñaõ phaûi aùp duïng bieän phaùp khaån caáp laø tröôøng hoïc phoå thoâng phaûi ñoùng cöûa, giaûm bôùt giôø sinh hoaït vaø laøm vieäc cuûa ngöôøi lôùn. Taïm ngöøng hoaït ñoäng cuûa 1 trieäu oâ toâ, haøng traêm nhaø maùy, xí nghieäp coâng nghieäp phaûi ngöøng saûn xuaát hoaëc hoaït ñoäng vôùi 3/4 coâng suaát nhaèm giaûm löôïng hôi khí ñoäc thaûi vaøo khí quyeån. Chaéc chuùng ta haún coøn nhôù thaûm hoaï nhaø maùy ñieän nguyeân töû Trernobön cuûa Ucraina (thuoäc Lieân Xoâ cuõ) vaøo naêm 1984. Haäu quaû cuûa thaûm hoaï naøy khoâng chæ gaây aûnh höôûng ngay khi xaûy ra maø noù coøn tieàm aån vaø gaây aûnh höôûng raát laâu daøi cho ñeán nay vaãn chöa khaéc phuïc ñöôïc. Toaøn theá giôùi ñeàu quan taâm ñeán tai hoaï naøy. Phaûi maát haøng chuïc tyû dollar môùi coù theå khaéc phuïc haäu quaû naøy. OÂ nhieãm khoâng khí cuøng vôùi vieäc khai thaùc taøi nguyeân khoâng hôïp lyù, chaët phaù röøng böøa baõi , laøm cho taàng ôzon bò thuûng, gaây neân hieäu öùng nhaø kính vaø ñaëc bieät laø thay ñoåi khí haäu toaøn caàu gaây neân hieän töôïng Elnino vaø Lanina keøm theo nhöõng traän möa luït, baõo khuûng khieáp vaø haïn haùn keùo daøi. Keát quaû cuoái cuøng laø daãn ñeán thieät haïi nhaân maïng taøi saûn cuûa coäng ñoàng cuøng naïn chaùy röøng nghieäm troïng nhö ñaõ töøng xaûy ra taïi Bangladesh, Trung Quoác, Myõ, Nhaät, Indonesia vaø caùc nöôùc khaùc treân theá giôùi trong ñoù coù Vieät Nam. Keøm theo caùc hieän töôïng naøy laø oâ nhieãm nguoàn nöôùc, oâ 12
9. nhieãm moâi tröôøng khoâng khí khoâng chæ treân phaïm vi moät nöôùc maø coù theå aûnh höôûng tôùi caùc nöôùc laân caän. 1.3.2. Taïi Vieät Nam Taïi Vieät Nam, thaät may maén cho chuùng ta laø chöa xaûy ra thaûm hoaï naøo gaây aûnh höôûng lôùn ñeán moâi tröôøng do oâ nhieãm khoâng khí. Tuy nhieân, thöïc teá cho thaáy do caùc hoaït ñoäng coâng nghieäp, giao thoâng vaän taûi, sinh hoaït, noâng nghieäp , ñaõ laøm gia taêng möùc ñoä oâ nhieãm khoâng khí leân raát cao, nhaát laø sau khi coù chính saùch môû cöûa ñaàu tö vaøo saûn xuaát töø naêm 1984 cuûa Ñaûng vaø Nhaø nöôùc ban haønh. Taïi caùc khu coâng nghieäp, caùc thaønh phoá lôùn, noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm vöôït quaù tieâu chuaån cho pheùp raát nhieàu laàn. Gaàn ñaây chuùng ta ñaõ phaùt hieän ñaõ coù möa axit ôû Caø Mau, Baïc Lieâu vaø raát coù theå coøn nhieàu nôi khaùc maø chuùng ta chöa bieát ñeán. 1.4. OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ ÔÛ THAØNH PHOÁ HOÀ CHÍ MINH VAØ MOÄT SOÁ ÑOÂ THÒ VIEÄT NAM Tình hình oâ nhieãm khoâng khí taïi Vieät Nam thöôøng taäp trung ôû moät soá thaønh phoá lôùn vaø caùc khu ñoâ coâng nghieäp. Caùc thaønh phoá lôùn vaø khu coâng nghieäp cuûa Vieät Nam so vôùi nhieàu nöôùc treân theá giôùi tuy quy moâ vaø taàm côõ chöa baèng, nhöng tình traïng oâ nhieãm moâi tröôøng noùi chung vaø oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí noùi rieâng ñang coù nguy cô ngaøy moät taêng, coù nôi ñaõ ôû möùc traàm troïng. Coâng taùc ñieàu tra, ñaùnh giaù hieän traïng oâ nhieãm moâi tröôøng môùi ñöôïc caùc cô quan chöùc naêng thöïc hieän trong nhöõng naêm cuûa thaäp nieân 90 thoâng qua caùc traïm quan traéc quoác gia, caùc maïng löôùi kieåm soaùt vaø giaùm saùt oâ nhieãm moâi tröôøng cuûa caùc tænh, caùc khu coâng nghieäp. Vì theá chöa coù ñuû soá lieäu ñeå ñaùnh giaù moät caùch ñaày ñuû tình hình oâ nhieãm khoâng khí cuûa nöôùc ta. Maët khaùc, nöôùc ta ñang trong thôøi kyø coâng nghieäp hoaù, hieän ñaïi hoaù ñaát nöôùc neân dieän maïo khu ñoâ thò vaø coâng nghieäp thay ñoåi raát nhanh, do vaäy phaûi thöôøng xuyeân caäp nhaät thoâng tin, ñieàu tra, giaùm saùt boå sung thì môùi coù cô sôû ñeå ñaùnh giaù vaø ñeà xuaát caùc chính saùch quaûn lyù vaø giaùm saùt thích hôïp. Tuy nhieân, theo nhöõng soá lieäu ban ñaàu cuõng coù theå sô boä cho thaáy tình hình oâ nhieãm khoâng khí taïi moät soá ñoâ thò vaø khu coâng nghieäp ñieån hình nhö sau. 1.4.1. Tình traïng oâ nhieãm khoâng khí taïi TP Hoà Chí Minh Thaønh phoá Hoà Chí Minh tröôùc naêm 1945 chæ coù khoaûng 400.000 daân cö sinh soáng (keå caû Chôï Lôùn), caùc hoaït ñoäng veà giao thoâng vaän taûi chuû yeáu baèng xe thoà, ghe thuyeàn, soá löôïng xe hôi khoâng ñaùng keå, chuû yeáu chæ coù moät soá thöông gia giaøu coù vaø thöïc daân Phaùp luùc ñöông thôøi. Theo thoáng keâ môùi nhaát daân soá thaønh phoá Hoà Chí 13
10. Minh laø 6.239.938 ngöôøi (con soá ñieàu tra cuoái naêm 2005), đó là chưa kể số dân vãng lai không thống kê được. Ñaây laø thaønh phoá coù soá daân ñoâng nhaát Vieät Nam, laø trung taâm vaên hoaù, khoa hoïc kyõ thuaät vaø giao dòch vôùi nöôùc ngoaøi thoâng qua caùc caûng lôùn nhö Saøi Goøn, Beán Ngheù, Taân Caûng vaø saân bay Taân Sôn Nhaát. Maët khaùc, noù coøn laø ñaàu moái giao thoâng raát quan troïng vôùi caùc tænh mieàn Ñoâng Nam Boä vaø caùc tænh ñoàng baèng soâng Cöûu Long. Treân ñòa baøn thaønh phoá Hoà Chí Minh hieän nay coù haøng chuïc khu coâng nghieäp ñaõ vaø ñang hình thaønh vôùi quy moâ haøng chuïc ngaøn hecta nhö khu coâng nghieäp Taân Thuaän, Linh Xuaân, Linh Trung, Taân Taïo, Vónh Loäc, Leâ Minh Xuaân, khu coâng nghieäp quaän Taân Bình Theo soá lieäu thoáng keâ trong nhöõng naêm gaàn ñaây cho thaáy coù khoaûng gaàn 800 xí nghieäp coâng nghieäp, treân 30.000 cô sôû saûn xuaát tieåu thuû coâng nghieäp ñang hoaït ñoäng trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh. Qua hai ñôït kieåm tra cuûa Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng thaønh phoá Hoà Chí Minh ñoái vôùi caùc nhaø maùy xí nghieäp lôùn ñaõ phaân loaïi vaø ñaùnh giaù ñöôïc 85 nhaø maùy, xí nghieäp ñöôïc lieät keâ vaøo “saùch ñen”, ñoù laø nhöõng nhaø maùy, xí nghieäp coù möùc ñoä oâ nhieãm naëng caàn phaûi giaûi quyeát töùc thôøi. Qua thöïc teá ñoù coù theå thaáy taûi löôïng caùc chaát oâ nhieãm do caùc nhaø maùy, xí nghieäp naøy thaûi ra raát lôùn, noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm thöôøng cao hôn tieâu chuaån cho pheùp. Baûng 1.3. döôùi ñaây cho chuùng ta thaáy caùc soá lieäu ñoù. Baûng 1.3. Hieän traïng oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí cuûa moät soá nhaø maùy ôû thaønh phoá Hoà Chí Minh Teân nhaø maùy Taûi löôïng Taûi löôïng Taûi löôïng Noàng ñoä Noàng ñoä Noàng ñoä Tieáng buïi SO2 NO2 buïi SO2 NO2 oàn (taán/naêm) (taán/naêm) (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) (dBA) (taán/naêm) Deät Vieät Thaéng 11,26 153,73 35,25 0,59 0,20 0,083 90 Deät Phöôùc Long 5,28 72,06 13,22 0,56 0,23 0,13 96–100 Deät Phong Phuù 8,45 115,30 26,44 0,6 0,35 0,22 96–100 Deät Thaønh Coâng - 126,8 26,9 - - - 84 – 97 Deät Thaéng Lôïi - 116,6 25,7 - - - 84 – 96 Deät Chaán AÙ - 67,84 15 1,90 0,142 0,08 108 Deät Quyeát Thaéng 11,26 153,73 35,25 0,42 0,30 0,015 90 Deät may Gia Ñònh 0,64 42,4 - - - - - 14
11. Giaáy Vónh Hueâ 1,714 19,22 4,41 0,83 0,32 0,06 - Giaáy Xuaân Ñöùc - - - 0,59 0,14 - - Giaáy Liksin 2,82 48,08 11,02 0,51 0,14 0,021 - Hoaù chaát T.Bình - 160 –200 21,4 - - - - Vissan 0,5 0,03 3,4 - - - - Saigon Vewong 1,6 0,9 106 - - - - Röôïu Bình Taây 1,02 0,58 67,84 - - - - XK Caàu Tre - 117,8 25,9 0,2 0,35 0,053 - Vifon - 233,2 51,4 0,19 0,245 0,122 - Bia Saøi Goøn - 408,7 97,6 - - - - Boät giaët VISO 3,53 56,52 11,02 0,53 0,33 0,03 - Boät giaët TICO 1,0 95,4 21 0,48 0,02 - - Cty Phöông Ñoâng 0,8 79,5 17,5 - - - - Theùp Thuû Ñöùc 47,17 129,71 29,74 0,85 0,53 1,01 - Theùp Nhaø Beø 114,31 44,09 20,22 0,77 0,55 0,96 - Theùp Taân Bình 98,6 56,4 19,2 - - - 85–100 Ñieän Thuû Ñöùc 1078,8 13.872 4.687,2 0,41 0,68 0,71 - Ñieän Chôï Quaùn - 583 128 - - - - Cement Haø Tieân 1 140,4 1.900 436 5,2 0,45 - - Cement QK.7 181 48 12 46,2 - - 95 - 110 Cement Bình Ñieàn 3,6 - - 8,6 - - 90–105 Thuoác laù Vónh Hoäi - 63 14,2 - - - - Thuoác laù Saøigoøn - 98 20,6 - - - - Thuyû tinh Khaùnh 1,8 466,4 102,8 4,1 0,62 0,095 - Hoäi Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh 15
12. Veà giao thoâng vaän taûi, theo soá lieäu thoáng keâ nhöõng naêm gaàn ñaây cho thaáy moät soá löôïng xe coä khoång loà ñang löu haønh treân ñòa baøn thaønh phoá Hoà Chí Minh. Coù theå tham khaûo soá lieäu döôùi ñaây: Baûng 1.4. Thoáng keâ soá löôïng xe taïi tp Hoà Chí Minh (soá lieäu 1997) (chieác) Loaïi xe Naêm 1993 Naêm1994 Naêm 1995 Naêm 1996 Naêm 1997 Xe gaén maùy 866.000 954.738 1.004.000 1.098.899 1.288.754 Xe oâ toâ 73.000 87.929 96.000 100.992 194.777 Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh. 1997 Ñoù laø chöa keå moät soá löôïng xe vaõng lai vaø xe khoâng ñaêng kyù taïi Sôû Giao thoâng Coâng chaùnh. Haøng naêm soá löôïng xe taêng leân khaù nhanh. Cuõng theo soá lieäu thoáng keâ naêm 1996, löôïng nhieân lieäu tieâu thuï cuûa caùc loaïi xe noùi treân vôùi moät khoái löôïng ñaùng keå. Baûng 1.5 cho thaáy ñieàu ñoù. Baûng 1.5. Löôïng nhieân lieäu tieâu thuï trong giao thoâng ñöôøng boä 1996 (lít/ngaøy) Khu vöïc Daàu DO Xaêng Vaønh ñai ngoaøi 163.062 110.711 Vaønh ñai trong 117.195 199.017 Noäi thaønh 106.836 668.280 Toaøn thaønh 387.093 978.008 Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh Treân cô sôû caùc soá lieäu treân coù theå tính toaùn sô boä löôïng khí thaûi thaûi ra do caùc phöông tieän treân trong caùc naêm 1996 vaø 1997 nhö sau: Baûng 1.6. Taûi löôïng oâ nhieãm theo löôïng nhieân lieäu baùn ra naêm 1996 (taán/naêm) Chæ tieâu oâ nhieãm Xe chaïy daàu Xe chaïy xaêng Toång coäng Buïi 1.672 2.518 4.190 SO2 7.783 2.157 9.940 NOx 21.404 14.387 35.791 CO 10.895 215.790 226.685 HC 4.665 21.597 26.241 Chì 186 186 Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh 16
13. Baûng 1.7. Taûi löôïng oâ nhieãm theo löôïng nhieân lieäu baùn ra naêm 1997 (taán/naêm) Chæ tieâu oâ nhieãm Xe chaïy daàu Xe chaïy xaêng Toång coäng Buïi 1.551 2.755 4.306 SO2 7.217 2.360 9.577 NOx 19.849 15.741 35.590 CO 10.103 236.100 246.203 HC 4.330 23.610 27.940 Chì - 203 203 Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh. Moät ñieàu ñaùng chuù yù laø trong oâ nhieãm giao thoâng vaän taûi, do ñaëc ñieåm laø nguoàn ñöôøng neân raát khoù kieåm soaùt vaø phaïm vi oâ nhieãm lan raát nhanh gaây aûnh höôûng xaáu ñeán daân cö hai ven ñöôøng. Coù theå tham khaûo soá lieäu sau ñaây: Baûng 1.8. Naêm 1997 taûi löôïng oâ nhieãm theo haønh trình vaø loaïi xe (taán/naêm) Chæ tieâu oâ nhieãm Xe chaïy daàu Xe chaïy xaêng Toång coäng Buò 686 1.328 2.014 SO2 3.193 1.138 4.331 NOx 8.782 7.586 16.368 CO 4.470 113.785 118.255 HC 1.196 11.397 13.295 Chì - 98 98 Nguoàn soá lieäu: Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng tp Hoà Chí Minh Baùo caùo cuûa Sôû Khoa hoïc Coâng ngheä Moâi tröôøng thaønh phoá Hoà Chí Minh thaùng 2 naêm 1997 veà “Hoaït ñoäng moâi tröôøng thaønh phoá Hoà Chí Minh” cho thaáy chaát löôïng moâi tröôøng khoâng khí bò oâ nhieãm chuû yeáu laø töø caùc ngaønh coâng nghieäp hoaù chaát, luyeän kim, vaät lieäu xaây döïng, naêng löôïng, giao thoâng vaän taûi vaø caùc hoaït ñoäng coù lieân quan ñeán ñoát caùc loaïi nhieân lieäu ñaëc bieät laø daàu DO. Toaøn thaønh phoá coù 688 con ñöôøng lôùn nhoû vôùi toång chieàu daøi 811km, coù treân 600 heûm nhoû heïp vôùi toång chieàu daøi 813km. Soá löôïng nuùt giao thoâng laø 9.814, soá nuùt coù khaû naêng gaây uøn taéc 1.102 neân raát deã gaây hieän töôïng uøn taéc veà giao thoâng thaäm 17
14. chí ngay caû trong caùc giôø khoâng phaûi cao ñieåm. Vôùi ñaëc ñieåm ñöôøng nhoû heïp, maët khaùc, caùc phöông tieän giao thoâng chuû yeáu laø xe gaén maùy vaø caùc loaïi xe hôi, xe ñaïp vaø soá löôïng taêng raát nhanh haøng naêm, do vaäy tình traïng oâ nhieãm giao thoâng taêng leân cuõng khaù nhanh. Theo keát quaû nghieân cöùu cuûa ñeà taøi 28.01.04 (1985) do Kyõ sö Ñoã Traàn Ñính vaø Tieán siõ Phaïm Ñöùc Nguyeân tieán haønh cho thaáy oâ nhieãm do buïi vaø tieáng oàn khu vöïc thaønh phoá Hoà Chí Minh vaø khu vöïc Bieân Hoaø laø lôùn nhaát vuøng Ñoâng Nam Boä. Ñöôøng ñaúng trò buïi laéng 40 mg/m3 bao quanh khu vöïc giaùp ranh quaän 1 vaø quaän 5. Treân ñöôøng Traàn Höng Ñaïo, töø ngaõ tö Nguyeãn Vaên Cöø ñeán ngaõ tö Nguyeãn Tri Phöông laø khu vöïc oâ nhieãm buïi lôùn nhaát thaønh phoá, noàng ñoä buïi vöôït töø 3 ñeán 4 laàn tieâu chuaån cho pheùp. Ñöôøng ñaúng trò buïi laéng 30 mg/m3 bao quanh khu vöïc töø chôï Beán Thaønh ñeán thò traán An Laïc vaø xa caûng mieàn Taây. Ñöôøng ñaúng trò buïi laéng 20 mg/m3 (vöôït trò soá cho pheùp khoaûng 2 laàn) bao goàm toaøn boä khu vöïc daân cö coøn laïi cuûa thaønh phoá tröø Thaûo Caàm Vieân, Phuù Thoï Hoøa vaø khu vöïc Thanh Ña. 3 Veà oâ nhieãm do SO2, ñöôøng ñaúng trò noàng ñoä SO2 = 0,8 mg/m bao phuû toaøn boä khu vöïc chôï Beán Thaønh, chôï Bình Taây. Ngaõ tö Traàn Höng Ñaïo vaø Nguyeãn Tri 3 Phöông laø nôi oâ nhieãm SO2 cao nhaát. Noàng ñoä SO2 = 1,84 mg/m cao hôn tieâu chuaån 3 3 cho pheùp (0,05 mg/m ) laø 37 laàn. Ñöôøng ñaúng trò SO2 = 0,5 mg/m bao phuû haàu heát khu vöïc ñoâng daân töø bôø soâng Saøi Goøn ñeán xa caûng mieàn Taây, Nhaø Beø, Bình Trieäu, Thuû Ñöùc vaø Bieân Hoaø. Veà tieáng oàn, ôû thaønh phoá Hoà Chí Minh chuû yeáu do caùc phöông tieän giao thoâng vaän taûi gaây neân ñaëc bieät laø caùc loaïi xe vaän taûi, xe ba gaùc maùy, xích loâ maùy. Tuy maät ñoä xe thaáp hôn caùc nöôùc khaùc treân theá giôùi nhöng möùc ñoä oàn laïi cao hôn raát nhieàu. Treân caùc ñöôøng Traàn Höng Ñaïo, Lyù Thöôøng Kieät, Ba thaùng Hai, vv möùc ñoä oàn ño ñöôïc xaáp xæ 80 dBA, haáu heát caùc ñöôøng khaùc laø 75 dBA, cao hôn tieâu chuaån cho pheùp töø 15 ñeán 20 dBA. Theo nhöõng soá lieäu thoáng keâ gaàn ñaây cho thaáy maät ñoä giao thoâng taïi thaønh phoá Hoà Chí Minh taêng leân raát nhanh. Coù theå tham khaûo soá lieäu sau ñaây veà löu löôïng xe ôû moät soá tuyeán ñöôøng chính trong thaønh phoá. Baûng 1.9. Löu löôïng xe giôø cao ñieåm treân moät soá ñöôøng chính (1997) taïi tp HCM Teân ñöôøng Löu löôïng (xe/giôø) Ba thaùng hai 13.000 Traàn Höng Ñaïo 12.500 Huøng Vöông 10.015 18
15. Lyù Thöôøng Kieät 11.306 Nguoàn: Vieän Moâi tröôøng vaø Taøi nguyeân – ÑHQGTPHCM Möùc ñoä löu thoâng cuûa caùc loaïi xe gia taêng, maëc duø thaønh phoá ñaõ coù nhieàu bieän phaùp khaùc nhau nhö caám xe giôø cao ñieåm, xaây döïng nhieàu nuùt giao thoâng, môû roäng ñöôøng, giaûi toûa loøng leà ñöôøng nhöng qua keát quûa giaùm saùt cuûa caùc traïm giaùm saùt quoác gia cho thaáy möùc ñoä oâ nhieãm khoâng khí vaãn ngaøy moät gia taêng. Theo keát quaû giaùm saùt cuûa traïm quan traéc quoác gia thuoäc Vieän Moâi tröôøng vaø Taøi nguyeân – Ñaïi hoïc Quoác gia thaønh phoá Hoà Chí Minh noàng ñoä moät soá chaát oâ nhieãm nhö buïi, SO2, tieáng oàn , ñaõ vöôït tieâu chuaån cho pheùp. Baûng 1.10. Noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm taïi moät soá ñieåm trong tp Hoà Chí Minh (4/1997) Buïi CO Chì NO2 Ñieåm ño (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) Ñinh Tieân Hoaøng – Ñieän Bieân Phuû 1.35 16,76 0,0031 0,127 Haøng Xanh 0,5 10,37 0,0022 0,083 Minh Phuïng – Haäu Giang 0,86 11,78 0,0023 0,0063 Phuù Laâm 0,37 10,31 0,0017 0,029 Nguoàn: Vieän Moâi tröôøng vaø Taøi nguyeân – ÑHQGTPHCM Theo caùc soá lieäu giaùm saùt gaàn ñaây nhaát cho thaáy noàng ñoä buïi cuûa caùc ñieåm giaùm saùt ñeàu vöôït tieâu chuaån cho pheùp. Caùc chæ soá oâ nhieãm khaùc ñeàu coù xu höôùng taêng hôn so vôùi nhöõng naêm tröôùc. Baûng 1.11. Noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm taïi moät soá ñieåm trong tp Hoà Chí Minh (7/1999) Buïi CO Chì NO2 Ñieåm ño (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) Ñinh Tieân Hoaøng – Ñieän Bieân Phuû 1.87 17,29 0,0032 0,217 Haøng Xanh 1,14 6,96 0,0023 0,115 Phuù Laâm 0,63 6,77 0,0017 0,052 Nguoàn: Vieän Moâi tröôøng vaø Taøi nguyeân – ÑHQGTPHCM Beân caïnh ñoù caùc dòch vuï saûn xuaát, xaây döïng cô baûn cuõng laøm cho möùc ñoä oâ nhieãm giao thoâng cuûa thaønh phoá taêng leân raát nhieàu, coù nôi noàng ñoä buïi taêng leân quaù tieâu chuaån cho pheùp töø 50 ñeán 60 laàn. Veà lónh vöïc coâng nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp möùc ñoä gaây oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí cuõng khoâng keùm phaàn quan troïng. Qua hai ñôït kieåm tra thaønh phoá ñaõ thoáng keâ ñöôïc 84 nhaø maùy, xí nghieäp ñöôïc lieät keâ vaøo “saùch ñen” ñeå xöû lyù. Caùc loaïi 19
16. xí nghieäp nhö hoaù chaát, deät nhuoäm, cheá bieán thöïc phaåm, saûn xuaát giaáy, nhaø maùy ñieän, thuoác tröø saâu, saûn xuaát theùp, myø aên lieàn, saûn xuaát vaät lieäu xaây döïng thöôøng naèm trong dieän ñoù. Ví duï: nhaø maùy ñieän Thuû Ñöùc moãi ngaøy ñoát 1.000 taán daàu FO vaø 750 taán daàu DO ñeå phaùt ñieän; Moãi naêm thaûi ra 1.078 taán buïi;, 13.872 taán SO2; 4.687,2 taán NO2. Nhaø maùy hoaù chaát Taân Bình saûn xuaát caùc saûn phaåm H2SO4 vaø pheøn nhoâm. Nhaø maùy söû duïng moät soá löôïng raát lôùn löu huyønh, quaëng boâxit, daàu FO. Caùc chaát oâ nhieãm thaûi ra moâi tröôøng khoâng khí bao goàm: SO2 vaø SO3 = 160 ñeán 200 taán/naêm; 21,4 taán NO2; ñoù laø chöa keå löôïng buïi pheøn vaø tieáng oàn. Nhaø maùy cement Haø Tieân thaûi ra löôïng khí thaûi töø loø hôi vôùi löôïng buïi 140,4 taán/naêm, NO2 = 436 taán/naêm, ngoaøi ra coøn löôïng buïi cement thaûi ra raát lôùn chöa coù soá lieäu ño ñaïc chính xaùc veà chuùng. Beân caïnh caùc xí nghieäp coâng nghieäp lôùn nhö neâu treân, vôùi treân 30.000 cô sôû tieåu thuû coâng nghieäp vaø cô sôû saûn xuaát hoaït ñoäng ñang laøm cho moâi tröôøng khoâng khí thaønh phoá bò oâ nhieãm naëng neà khoâng keùm. Trong nhöõng naêm gaàn ñaây, vôùi chính saùch daõn daân, xaây döïng theâm nhieàu khu coâng nghieäp lôùn, giaûi toaû bôùt caùc cô sôû gaây oâ nhieãm naëng cuûa thaønh phoá ñaõ ñaït ñöôïc nhöõng thaønh tích nhaát ñònh. Tuy nhieân, caùc khu vöïc oâ nhieãm naëng nhö khu coâng nghieäp vaø tieåu thuû coâng nghieäp thuoäc phöôøng 19, 20 Taân Bình, khu vöïc Suoái Caùi, Xuaân Tröôøng, Suoái Nhum Thuû Ñöùc, Quaän 6, Quaän 8, 11 vaø Quaän 5 , vaãn coøn laø nhöõng nôi coù möùc ñoä oâ nhieãm khoâng khí raát cao. Theo nhöõng con soá thoáng keâ gaàn ñaây cho thaáy daân soá thaønh phoá tính ñeán naêm 2005 laø 6.239.938 ngöôøi vôùi möùc ñoä taêng haøng naêm khoaûng treân 110.000 ngöôøi chöa keå soá daân nhaäp cö khoâng hôïp phaùp vaø khaùch vaõng lai ñaõ gaây aùp löïc raát lôùn veà nhu caàu ñi laïi cuûa ngöôøi daân thaønh phoá. Maïng löôùi giao thoâng coâng coäng cuûa thaønh phoá cuøng vôùi heä thoáng ñöôøng xaù chöa ñöôïc quy hoaïch vaø phaùt trieån ñoàng boä maëc duø thaønh phoá ñaõ coù nhieàu chính saùch öu tieân cho lónh vöïc naøy ñaàu tö theâm caùc phöông tieän xe bus, coù chính saùch trôï giaù cho xe bus, taêng cöôøng söûa chöõa maïng löôùi ñöôøng xaù, xaây döïng caùc voøng xoay, caàu vöôït nhöng vaãn khoâng haïn cheá ñöôïc möùc ñoä oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí ngaøy caøng gia taêng hieän nay. Coù theå minh hoaï söï gia taêng soá löôïng phöông tieän giao thoâng qua baûng 1.12. sau ñaây: Baûng 1.12. Thoáng keâ soá löôïng phöông tieän vaän chuyeån ôû TP. HCM (ÑV: chieác) Loaïi phöông tieän 2000 2001 2002 2003 2004 Xe 2 baùnh 1.723.754 2.181.456 2.498.992 2.809.853 3.115.838 Xe oâ toâ caùc loaïi 27.765 53.764 80.186 130.848 228.300 Xe bus, xe lam 2.190 3.836 4.379 4.894 5.389 20
17. Nguoàn: Sôû Giao thoâng Coâng chaùnh thành phố. HCM Coù theå noùi möùc ñoä oâ nhieãm moâi tröôøng cuûa thaønh phoá Hoà Chí Minh laø cao nhaát so vôùi taát caû caùc thaønh phoá, caùc tænh khaùc trong caû nöôùc. 1.4.2. Tình hình oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí taïi Haø Noäi Tröôùc naêm 1954 Haø Noäi laø moät thaønh phoá mang naëng tính chaát haønh chính vaø trung taâm tieâu thuï, coâng nghieäp chöa phaùt trieån. Noäi thaønh chieám 1.200 ha trong ñoù coù 120 ha ñöôïc caáu truùc ñoâ thò hoaøn chænh. Daân soá noäi thaønh coù 25.000 ngöôøi. Ñeán naêm 1992 noäi thaønh ñaõ môû roäng leân 4.300 ha (taêng 3,5 laàn), daân soá noäi thaønh gaàn 1 trieäu ngöôøi. Veà coâng nghieäp, naêm 1955 môùi chæ coù 9 xí nghieäp coâng nghieäp, nay con soá naøy taêng leân ñeán 277 (naêm 1990), ngoaøi ra coøn 240 xí nghieäp thöông nghieäp, aên uoáng, 300 xí nghieäp dòch vuï, söûa chöõa, 450 hôïp taùc xaõ tieåu thuû coâng nghieäp vaø 3.550 toå saûn xuaát dòch vuï vôùi treân 30.000 lao ñoäng. Phaàn lôùn caùc xí nghieäp coâng nghieäp, nhaø maùy ñeàu söû duïng caùc thieát bò cuõ, coâng ngheä laïc haäu, ñaëc bieät laø caùc ñôn vò saûn xuaát nhoû. Moät soá nôi chöa coù caùc heä thoáng thoâng gioù vaø xöû lyù hôi khí ñoäc, moät soá nôi tuy ñaõ coù nhöng khoâng duy tu, baûo döôõng toát hoaëc hö hoûng chöa thay theá do khoâng coù kinh phí , neân thöïc teá khoâng hoaït ñoäng ñöôïc. Vì vaäy, tuy möùc ñoä saûn xuaát coâng nghieäp nhoû nhöng moâi tröôøng khoâng khí laïi bò oâ nhieãm traàm troïng hôn so vôùi thuû ñoâ caùc nöôùc khaùc. Nhaø maùy ñieän Yeân Phuï thuoäc Quaän Ba Ñình tröôùc ñaây laø nguoàn gaây oâ nhieãm raát lôùn cho khu vöïc daân cö xung quanh. Noàng ñoä SO2 trong khu vöïc gaàn nhaø maùy ñaït tôùi 0,32 mg/m3 gaáp 6 laàn tieâu chuaån cho pheùp, vì vaäy Nhaø nöôùc ñaõ quyeát ñònh ñoùng cöûa. Thöôïng Ñình – khu coâng nghieäp lôùn nhaát Haø Noäi bao goàm 22 xí nghieäp, nhaø maùy lôùn, nhoû tröôùc ñaây naèm xa khu daân cö, nay haøng loaït khu daân cö xung quanh moïc leân nhö Thanh Xuaân Baéc, Thanh Xuaân Nam, Kim Giang , maët khaùc, caùc nhaø maùy, xí nghieäp laïi naèm xen keõ trong khu daân cö, cô quan, tröôøng hoïc neân möùc ñoä aûnh höôûng raát lôùn. Quaän Hai Baø Tröng tröôùc ñaây caùc xí nghieäp coâng nghieäp naèm ôû vuøng ven noäi thaønh, nay do möùc ñoä ñoâ thò hoaù phaùt trieån nhanh daãn ñeán tình traïng caùc nhaø maùy, xí nghieäp laïi naèm xen keõ trong khu daân cö. Ví duï Nhaø maùy cô khí Traàn Höng Ñaïo, Röôïu bia Haø Noäi, Deät kim Ñoâng Xuaân, Deät 8 thaùng 3, Hoaù chaát Ba Nhaát, Cô khí Mai Ñoäng Noàng ñoä buïi vaø hôi khí ñoäc ôû caùc khu vöïc treân vöôït quaù tieâu chuaån cho pheùp töø 7 ñeán 8 laàn, coù nôi ñeán 15 hoaëc 16 laàn. Theo soá lieäu thoáng keâ vaø ño ñaïc treân 110 xí nghieäp coâng nghieäp cuûa noäi thaønh thuoäc 4 quaän ñaõ cho thaáy keát quaû ñaùng lo ngaïi. 21
18. Baûng 1.13 döôùi ñaây cho thaáy keát quaû khaûo saùt cuûa 4 quaän noäi thaønh neâu treân. Baûng 1.13. Tình hình oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí 4 quaän noäi thaønh Haø Noäi Buïi SO2 CO2 CO Teân Quaän (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) (mg/m3) Quaän Ñoáng Ña 0,3 – 1 0,15 – 0,3 6 – 10 2 – 5 Quaän Hai Baø Tröng 0,3 – 1 0,15 – 0,5 6 – 10 5 – 10 Quaän Ba Ñình 0,15 0,05 – 0,15 2 1 Quaän Hoaøn Kieám - - - - Nguoàn soá lieäu: Ñeà taøi NCKH do Uyû ban Khoa hoïc Haø Noäi – UBND tp Haø Noäi quaûn lyù. Veà giao thoâng vaän taûi, tuy maät ñoä xe khoâng lôùn, caùc tuyeán ñöôøng chính chæ khoaûng 1.500 – 3.000 xe/giôø nhö do ñöôøng heïp, maët ñöôøng xaáu, khoâng phaân tuyeán roõ raøng neân caùc phöông tieän phaûi luoân thay ñoåi toác ñoä, ñaëc bieät ôû moät soá nuùt giao thoâng nhö Cöûa Nam, Ngaõ Tö Sôû, Khaâm Thieân , caùc xe phaûi döøng laâu neân löôïng khoùi thaûi sinh ra raát lôùn. Theo thoáng keâ cuûa Sôû Giao thoâng Coâng chaùnh Haø Noäi, naêm 1996 ôû Haø Noäi coù khoaûng 65.000 oâ toâ caùc loaïi, 1.200 xe lam, 1.150 xe Boâng Sen, 600.000 xe gaén maùy 2 baùnh, 150 xe bus caùc loaïi. Haøng naêm soá löôïng xe ôû Haø Noäi taêng leân raát nhanh, khoaûng 17 – 20 % /naêm. Döï baùo ñeán naêm 2.000 soá xe ôû Haø Noäi taêng leân raát nhanh so vôùi naêm 1996 (2,35 laàn), trong ñoù oâ toâ con taêng 2,35 laàn, xe taûi 62 laàn vaø xe bus 1,23 laàn. Taïi moät soá tuyeán ñöôøng nhö Mai Ñoäng, Loø Ñuùc, Minh Khai, Giaûi Phoùng, Ngaõ Tö Sôû, Nguyeãn Traõi, Thanh Xuaân noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm so vôùi tieâu chuaån cho pheùp (TCVN – 1995) cao hôn raát nhieàu laàn. 3 Noàng ñoä SO2 taïi Ngaõ Tö Sôû leân ñeán 1,5 – 7,5 mg/m , vöôït tieâu chuaån cho pheùp 3 – 15 laàn. Veà tieáng oàn do caùc phöông tieän giao thoâng gaây ra trung bình treân caùc tuyeán ñöôøng töø 75 – 79 dBA, ñaây laø möùc oàn töông ñoái lôùn, töông ñöông vôùi möùc oàn cuûa caùc thaønh phoá khaùc treân theá giôùi. Moät ñaëc ñieåm caàn löu yù nöõa laø do caùc dòch vuï aên uoáng, cheá bieán thöùc aên vaø chôï nhoû nhieàu neân löôïng vi khuaån toàn taïi trong khoâng khí khaù nhieàu. Qua khaûo saùt ôû moät soá ñöôøng phoá phía Nam thaønh phoá thì cöù 10 lít khoâng khí chöùa 282 – 386 con vi khuaån gaây beänh khaùc nhau, trong khi ñoù taïi Berlin (Ñöùc) sau theá chieán thöù 2 soá löôïng vi khuaån trong 10 lít khoâng khí chæ laø 1 con. Möùc ñoä toàn taïi caùc loaïi vi khuaån trong khoâng khí cao coù theå daãn ñeán dòch beänh 22
19. vaø aûnh höôûng ñeán söùc khoûe cuûa daân cö xung quanh cao hôn caùc nôi khaùc. 1.4.3. OÂ nhieãm khoâng khí ôû thaønh phoá Haûi Phoøng Thaønh phoá Haûi Phoøng vôùi daân soá treân 400.000 ngöôøi, ñöôøng saù chaät heïp, toå chöùc giao thoâng khoâng khaùc gì Haø Noäi neân oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí gaây ra khoâng khaùc gì Haø Noäi. Maët khaùc, ñaây laïi laø moät haûi caûng lôùn thöôøng xuyeân ñoùn caùc taøu chôû haøng xuaát vaø nhaäp khaåu vaøo caùc tænh phía Baéc vaø laø trung taâm phaân phoái haøng ñi caùc tænh phía Baéc neân maät ñoä giao thoâng taêng khaù cao. Veà coâng nghieäp, Nhaø maùy cement Haûi Phoøng laø nguoàn gaây oâ nhieãm lôùn nhaát thaønh phoá Haûi Phoøng. Nhaø maùy saûn xuaát vôùi heä thoáng thieát bò laïc haäu, heä thoáng loïc buïi vaø xöû lyù khí ñoäc hoaït ñoäng vôùi hieäu quaû keùm vaø hay hoûng, khoâng hoaït ñoäng. Löôïng khoùi buïi thaûi ra moâi tröôøng khaù lôùn. Veà muøa heø do ôû cuoái höôùng gioù neân noäi thaønh ít bò oâ nhieãm nhö vuøng ngoaïi thaønh laø nôi chòu aûnh höôûng raát lôùn nguoàn oâ nhieãm naøy. Noàng ñoä buïi lô löûng xung quanh nhaø maùy bieán thieân töø 1,4 ñeán 4,2 mg/m3, cao hôn tieâu chuaån cho pheùp töø 3 ñeán 8 laàn. Vuøng daân cö caùch xa oáng khoùi 1.000 m bò aûnh höôûng lôùn nhaát do quaù trình phaùt taùn chaát oâ nhieãm gaây neân. Ngoaøi Nhaø maùy cement Haûi Phoøng ra, caùc nhaø maùy ñieän Thöôïng Lyù, Cô khí Duyeân Haûi, Ñoùng taøu Baïch Ñaèng, nhaø maùy Thuyû Tinh, vv cuõng laø nhöõng nguoàn oâ nhieãm ñaùng keå gaây neân hieän traïng oâ nhieãm hieän nay cuûa thaønh phoá Haûi Phoøng. Khu vöïc bò oâ nhieãm ñaõ chieám 60 % dieän tích toaøn thaønh phoá. Trong moät soá nhaø maùy noàng ñoä caùc chaáy oâ nhieãm taêng cao quaù lôùn; ví duï noàng ñoä buïi trong Nhaø maùy cement Haûi Phoøng taïi phaân xöôûng ñoùng bao leân tôùi 639 mg/m3. Tieáng oàn trong moät soá Nhaø maùy nhö Cô khí Duyeân Haûi laø 112 dBA, Nhaø maùy ñoùng taøu Baïch Ñaèng 106 ñeán 116 dBA. 1.4.4. OÂ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí ôû moät soá khu coâng nghieäp vaø caùc tænh khaùc Trong nhöõng naêm tröôùc ñaây, khi chöa coù chính saùch cho pheùp ñaàu tö saûn xuaát, treân laõnh thoå Vieät Nam coøn khaù ít caùc khu coâng nghieäp. ÔÛ mieàn Baéc coù moät soá khu coâng nghieäp nhö vuøng moû Quaûng Ninh, khu gang theùp Thaùi Nguyeân, khu coâng nghieäp Vieät Trì, Haûi Phoøng Beân caïnh ñoù coøn moät soá nhaø maùy lôùn vôùi möùc ñoä oâ nhieãm khaù traàm troïng nhö Nhaø maùy cement Hoaøng Thaïch, Nhaø maùy nhieät ñieän Ninh Bình, Phaân ñaïm Haø Baéc, Phaân laân Vaên Ñieån, vv ÔÛ mieàn Nam, lôùn nhaát laø khu coâng nghieäp Bieân Hoaø (nay ñoåi thaønh Bieân Hoaø 1) thuoäc tænh Ñoàng Nai, ngoaøi ra coøn khaù nhieàu nhaø maùy naèm raûi raùc xen keõ trong caùc khu daân cö nhö khu vöïc quaän Taân Bình vôùi caùc nhaø maùy Hoaù chaát Taân Bình, Daàu aên Taân Bình, Mì Vifon, Deät Thaéng Lôïi, khu caùc nhaø maùy deät Phöôùc Long, Vieät Thaéng thuoäc huyeän Thuû Ñöùc, Hoaù chaát Thuû Ñöùc, vv Ñoù laø chöa keå haøng chuïc ngaøn cô sôû saûn xuaát tieåu thuû coâng nghieäp vaø saûn 23
20. xuaát tö nhaân. Trong caùc khu coâng nghieäp hoaëc caùc nhaø maùy neâu treân, noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm raát cao, coù nôi vöôït tieâu chuaån cho pheùp haøng traêm laàn. Phaïm vi bò oâ nhieãm cuõng raát roäng, coù nôi leân tôùi haøng chuïc km. Ví duï Nhaø maùy cement Hoaøng Thaïch, vôùi chieàu cao oáng khoùi 87 m, tröôùc ñaây khi heä thoáng loïc buïi tónh ñieän hoaït ñoäng toát, löôïng buïi thaûi ra ngoaøi tuy coù noàng ñoä cao hôn tieâu chuaån cho pheùp nhöng khoâng nhieàu. Trong nhöõng naêm 1986 ñeán 1988, do heä thoáng loïc buïi buïi hoûng, khoâng khí trong khu vöïc bò oâ nhieãm raát naëng neà. Löôïng buïi thaûi ra moãi ngaøy trung bình laø 100 taán, coù nôi caùch xa 10 ñeán 15 km vaãn bò oâ nhieãm. Qua keát quaû nghieân cöùu cuûa moät soá ñeà taøi tröôùc ñaây ôû mieàn Baéc cho thaáy, noàng ñoä buïi ôû caùc xaõ xung quanh nhaø maùy raát cao. Ví duï xaõ Minh Taân (Huyeän Kim Moân) caùch nhaø maùy 0,5 ñeán 2 km noàng ñoä buïi trong khoâng khí muøa heø tôùi 9,2 mg/m3, muøa ñoâng 1,2 mg/m3. Buïi laéng treân maët ñaát muøa heø töø 110 ñeán 417 g/m2 /thaùng, muøa Ñoâng töø 13 ñeán 163 mg/m2/ thaùng. ÔÛ xaõ Kim Sôn thuoäc huyeän Ñoâng Trieàu caùch xa 5 ñeán 10 km, noàng ñoä buïi muøa heø laø 0,65 ñeán 0,75 mg/m3, muøa ñoâng töø 0,65 ñeán 0,8 mg/m3; buïi laéng treân maët ñaát muøa heø laø 107 ñeán 128 g/m2 /thaùng, 2 muøa ñoâng laø 69 ñeán 91 g/m /thaùng. Noàng ñoä SO2 ôû caùc xaõ ñeàu lôùn, coù nôi raát lôùn nhö xaõ Minh Taân ñaït 1,67 ñeán 2,61 mg/m3. Taïi vuøng moû Quaûng Ninh, vöïa than lôùn nhaát caû nöôùc tình traïng oâ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí cuõng ñang ôû möùc baùo ñoäng. Noàng ñoä buïi coù côõ haït 5 μm (buïi gaây beänh hoâ haáp) chieám tyû leä raát cao, ôû haàm loø laø 70 ñeán 95 %, coøn ôû caùc nhaø maùy saøng, tuyeån thì thay ñoåi theo muøa, muøa möa thôøi tieát aåm tyû leä naøy laø 50 ñeán 60 %, muøa khoâ tyû leä naøy laø 60 ñeán 8 %. Haøm löôïng SiO2 (caùc taùc nhaân gaây beänh buïi phoåi) chieám tyû leä 16 ñeán 30 % trong buïi than. Do ñoù tyû leä coâng nhaân maéc caùc beänh veà ñöôøng tai muõi hoïng chieám 80 % trong toång soá ngöôøi ñöôïc khaùm, coøn soá ngöôøi bò beänh buïi phoåi chieám tôùi 85 % treân toång soá coâng nhaân maéc beänh buïi phoåi trong ngaønh coâng nghieäp. ÔÛ moät soá moû than haàm loø nhö Maïo Kheâ, Haø Laàm, Thoáng Nhaát noàng ñoä buïi ñeàu vöôït tieâu chuaån cho pheùp raát nhieàu laàn. Baûng 1.14 cho chuùng ta thaáy ñieàu ñoù. Baûng 1.14. Noàng ñoä buïi taïi moät soá haàm loø (mg/m3) Noàng ñoä buïi trong khoâng khí Loø chôï (mg/m3) Thoáng Nhaát 33 Vaøng Danh 58,2 Haø Laàm 128 24
21. Maïo Kheâ 77,7 ÔÛ moû loä thieân noàng ñoä buïi coøøn cao hôn raát nhieàu, coù nôi vöôït quaù tieâu chuaån cho pheùp haøng traêm laàn. ÔÛ moät soá caùc khu coâng nghieäp khaùc, noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm cuõng raát cao, theo keát quaû sô boä ñieàu tra cuûa caùc cô quan quaûn lyù vaø giaùm saùt moâi tröôøng cho thaáy moät soá keát quaû sau, Baûng 1.15. OÂ nhieãm moâi tröôøng khoâng khí ôû moät soá nhaø maùy ôû mieàn Baéc Teân nhaø maùy Ñieåm ño Chaát oâ nhieãm Noàng ñoä (mg/m3) Hoaù chaát Vieät Trì Phoái lieäu thuoác 666 Buïi 666 0,8 Phaân ñaïm Haø Baéc Maùy taïo khí CO 150 – 170 Phaân xöôûng ureâ NH3 95 – 101 Accu Vónh Phuù Ñuùc chì Hôi Chì 0,04 Ñuùc baûn cöïc Hôi Chì 0,03 Phaân laân Vaên Ñieån Naïp lieäu loø cao CO 40 – 110 Ra lieäu loø cao HF 0,8 – 4 Vicaco Xöôûng ñieän giaûi Cl2 5 Veà tieáng oàn trong caùc nhaø maùy nhö Cô Khí Duyeân Haûi, xe löûa Gia Laâm, Deät Nam Ñònh, Deät Vónh Phuù, Cô khí Caåm Phaû , tieáng oàn leân ñeán 100 ñeán 115 dBA, coøn trong caùc khu daân cö laø 60 ñeán 70 dBA, vöôït tieâu chuaån cho pheùp haøng chuïc dBA. Sau naêm 1985, haøng loaït caùc khu coâng nghieäp ñaõ hình thaønh, thu huùt haøng ngaøn caùc nhaø ñaàu tö chuû yeáu laø nöôùc ngoaøi vaø moät soá nhaø ñaàu tö trong nöôùc taäp trung ôû moät soá tænh, thaønh phoá nhö Haø Noäi, thaønh phoá Hoà Chí Minh, Ñoàng Nai, Bình Döông, Taây Ninh, Long An, Baø Ròa – Vuõng Taøu, vv Vieäc quaûn lyù chaët cheõ ngay töø ñaàu veà oâ nhieãm moâi tröôøng ñaõ haïn cheá möùc ñoä oâ nhieãm moâi tröôøng noùi chung vaø moâi tröôøng khoâng khí noùi rieâng raát nhieàu. Ñaây laø moät thaønh tích ñaùng keå cuûa caùc cô quan quaûn lyù vaø giaùm saùt moâi tröôøng treân ñòa baøn caû nöôùc. Caâu hoûi kieåm tra vaø ñaùnh giaù: 1. Theá naøo laø khoâng khí “saïch”? 2. Caùc taùc nhaân naøo gaây oâ nhieãm khoâng khí? Taøi lieäu tham khaûo: Tieáng Vieät 25
22. 1. Traàn Ngoïc Chaán, OÂ nhieãm khoâng khí vaø kyõ thuaät xöû lyù, Nhaø xuaát baûn Khoa hoïc vaø Kyõ thuaät, Haø Noäi, 2000 – 2001. 2. Phaïm Ngoïc Ñaêng, Moâi tröôøng khoâng khí, Nhaø xuaát baûn Khoa hoïc vaø Kyõ thuaät, Haø Noäi, 1997. Tieáng Anh 3. Henry C. Perkins, Air pollution, Aerospace and Mechanical Engineering Department University of Arizona, 1974. 26
23. CHÖÔNG 2 OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 2.1. KHAÙI NIEÄM VEÀ KHOÂNG KHÍ 2.1.1. Khoâng khí vaø phaân loaïi khoâng khí a) Khaùi nieäm veà khoâng khí Khoâng khí laø moät trong caùc yeáu toá quan troïng maø con ngöôøi soáng trong ñoù suoát caû cuoäc ñôøi, laøm vieäc, nghæ ngôi. Söùc khoûe vaø caûm öùng cuûa con ngöôøi, söï sinh tröôûng vaø phaùt trieån cuûa taát caû caùc loaøi ñoäng, thöïc vaät phuï thuoäc raát nhieàu vaøo: thaønh phaàn hoãn hôïp cuûa khoâng khí, ñoä trong saïch vaø ñaëc tính lyù hoùa cuûa noù. Coù theå noùi khoâng khí voâ cuøng quan troïng vaø khoâng theå thieáu ñöôïc trong ñôøi soáng, söï sinh tröôûng vaø phaùt trieån cuûa taát caû caùc loaøi ñoäng vaät, thöïc vaät noùi chung vaø con ngöôøi noùi rieâng. Muoán hieåu moät caùch saâu saéc taàm quan troïng naøy, chuùng ta phaûi nghieân cöùu veà moâi tröôøng khoâng khí. b) Phaân loaïi khoâng khí Khoâng khí trong khí quyeån maø chuùng ta ñang hít thôû laø moät hoãn hôïp caùc chaát ôû daïng khí coù theå tích haàu nhö khoâng ñoåi vaø hôi nöôùc. Caên cöù vaøo caùc thaønh phaàn chính naøy coù theå phaân loaïi khoâng khí ra laøm hai loaïi nhö sau: * Khoâng khí khoâ: Khoâng khí khoâ laø hoãn hôïp cuûa moät soá loaïi khí, trong ñoù thaønh phaàn chuû yeáu nhö trong baûng 1. 1 ñaõ trình baøy. * Khoâng khí aåm Khoâng khí aåm laø hoãn hôïp cuûa khoâng khí khoâ vaø hôi nöôùc chöùa trong noù. Khoâng khí maø chuùng ta ñang hít thôû laø khoâng khí aåm. Tuøy theo löôïng hôi nöôùc chöùa trong khoâng khí aåm maø ta coù theå chia khoâng khí aåm laøm hai loaïi: khoâng khí aåm 27
24. baõo hoøa vaø khoâng khí aåm chöa baõo hoøa. Hôi nöôùc trong khoâng khí aåm coù phaân aùp suaát raát nhoû (vaøo khoaûng 15-20 mm Hg). Noàng ñoä baõo hoøa cuûa hôi nöôùc trong khoâng khí aåm phuï thuoäc raát nhieàu vaøo nhieät ñoä (xem baûng 1.2). Caên cöù vaøo ñoä aåm töông ñoái cuûa khoâng khí aåm vaø nhieät ñoä, coù theå xaùc ñònh ñöôïc noàng ñoä hôi nöôùc trong khoâng khí aåm. Ví duï: ñoä aåm töông ñoái cuûa khoâng khí aåm taïi nhieät ñoä 200C laø 60%, noàng ñoä hôi nöôùc seõ laø: 0,60 x 2,3 = 1,4%. Trong cuoán saùch naøy, keå töø ñaây chuùng ta thoáng nhaát goïi khoâng khí aåm laø khoâng khí ñeå tieän nghieân cöùu. c) Caùc thoâng soá ñaëc tröng cuûa khoâng khí Ñeå xaùc ñònh traïng thaùi cuûa khoâng khí caàn phaûi coù caùc thoâng soá traïng thaùi sau: - Nhieät ñoä: Nhieät ñoä laø moät ñaïi löôïng chæ möùc noùng laïnh cuûa moät vaät. Ñôn vò ño nhieät ñoä thöôøng duøng hieän nay laø nhieät ñoä baùch phaân (ñoä Xenziut oC) vaø nhieät ñoä tuyeät ñoái (ñoä Kenvin 0K). Quan heä giöõa hai thang nhieät ñoä naøy nhö sau: T(0K) = t(0C) + 273,15 (2.1) Ngoaøi ra ôû caùc nöôùc Anh, Myõ coøn duøng thang nhieät ñoä Farenhet (0F). Moái quan heä giöõa 0C vaø 0F nhö sau: t(0C) = 5/9[t(0F) + 40] – 40 (2.2.) - AÙp suaát: kyù hieäu laø p AÙp suaát laø löïc taùc duïng leân moät ñôn vò dieän tích theo phöông vuoâng goùc vôùi phöông cuûa löïc. AÙp suaát do khoâng khí ngoaøi trôøi gaây neân goïi laø aùp suaát khí quyeån. Ñôn vò ño aùp suaát thöôøng söû duïng: + Atmoâtphe kyõ thuaät (at): kg/cm2 hay 1 bar + Milimet coät nöôùc: mmH2O + Milimet coät thuûy ngaân: mmHg. - Ñoä aåm tuyeät ñoái: Ñoä aåm tuyeät ñoái laø löôïng hôi nöôùc chöùa trong moät m3 khoâng khí. 3 ρn = Gn/V (kg/m ) (2.3) Theo coâng thöùc (2.3), ñaây chính laø khoái löôïng rieâng cuûa hôi nöôùc trong khoâng khí aåm vôùi nhieät ñoä tn = t vaø aùp suaát hôi nöôùc baèng phaàn aùp suaát hôi nöôùc cuûa noù trong khoâng khí aåm. Ta coù phöông trình traïng thaùi vieát cho hôi nöôùc nhö sau: 28
25. Pn V = GnRnT (2.4) ρn = Gn/V = Pn/RnT (2.5) 3 trong ñoù: ρn là độ ẩm tuyệt đối của không khí (kg/m ), Gn là lượng hơi nước chưá 0 trong không khí (kg), Rn = 462 J/kg. C laø haèng soá chaát khí cuûa hôi nöôùc, pn là áp suất riêng phần của hơi nước có trong không khí (N/m2), T (0K) và V (m3) là nhiệt độ tuyệt đối và thể tích của không khí . - Ñoä aåm töông ñoái: Tyû soá ñoä aåm tuyeät ñoái cuûa khoâng khí vaø ñoä aåm tuyeät ñoái cöïc ñaïi maø khoâng khí aåm coù theå coù ñöôïc trong traïng thaùi aáy (p, t khoâng ñoåi). Độ ẩm tương đối của không khí ký hiệu là ϕ (%). ϕ = ρn /ρn max (%) (2.6) Töø ñònh nghóa naøy ta thaáy quan heä giöõa ϕ vaø Pn nhö sau: Ta coù: ρnmax = Pnmax/RnT = Pnbh/RnT (2.7) Vì Pnmax = Pnbh khi Pnbh P thì Pnmax = P. Töø ñoù suy ra: ϕ = ρn/ ρnmax Pn/Pnmax (2.8) Trong đó: ρnmax là độ ẩm tuyệt đối cực đại hay độ ẩm tuyệt đối bão hoà cuûa không khí 3 (kg/m ), Pnmax và Pnbh là áp suất riệng phần cực đại và áp suất riệng phần bão hoà của hơi nước chưá trong không khí (N/m2). 2.2. CAÙC NGUOÀN OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 2.2.1. Khaùi nieäm veà nguoàn oâ nhieãm Tröôùc heát chuùng ta haõy hieåu theá naøo laø oâ nhieãm khoâng khí ? Coù theå noùi raèng: beân caïnh caùc thaønh phaàn chính cuûa khoâng khí maø chuùng ta ñaõ neâu ôû treân, baát kyø moät chaát naøo ñöôïc thaûi vaøo khoâng khí vôùi noàng ñoä vöøa ñuû ñeå aûnh höôûng tôùi söùc khoûe con ngöôøi, gaây aûnh höôûng xaáu tôùi söï phaùt trieån, sinh tröôûng cuûa ñoäng, thöïc vaät, phaù huûy vaät lieäu, laøm giaûm caûnh quan ñeàu gaây neân oâ nhieãm moâi tröôøng. Nhö vaäy caùc chaát SOx, NOx, buïi, caùc chaát höõu cô bay hôi, laø caùc chaát oâ nhieãm. Vaán ñeà oâ nhieãm khoâng khí coù theå chia moät caùch ñôn giaûn thaønh ba phaàn cô baûn sau ñaây: Nguoàn oâ nhieãm Nguoàn tieáp nhaän Khí quyeån 29 Chaát oâ nhieãm Khuaáy troän & chuyeån hoùa
26. - Nguoàn oâ nhieãm Nguoàn oâ nhieãm laø nguoàn thaûi ra caùc chaát oâ nhieãm. Ví duï: khí thaûi töø oáng khoùi, khí töø xe coä, bụi từ các máy mài, khí độc bốc lên từ các bể xi mạ Khi nghieân cöùu nguoàn goác gaây oâ nhieãm caàn phaûi hieåu bieát kieán thöùc cô baûn veà coâng ngheä saûn xuaát, các nguyên vật liệu, hoá chất sử dụng vaø kieán thöùc cô baûn veà thieát keá thieát bò. - Khí quyeån Khí quyeån laø moâi tröôøng trung gian ñeå vaän chuyeån chaát oâ nhieãm töø nguoàn goác gaây oâ nhieãm tôùi nguoàn tieáp nhaïân chaát oâ nhieãm. Ñeå hieåu ñöôïc quy luaät vaän chuyeån vaø chuyeån hoùa chaát oâ nhieãm trong khí quyeån caàn coù kieán thöùc cô baûn veà khí töôïng hoïc, cô hoïc chaát loûng, hoùa hoïc, vaät lyù, toaùn hoïc - Nguoàn tieáp nhaän chaát oâ nhieãm Nguoàn tieáp nhaän chaát oâ nhieãm laø con ngöôøi, ñoäng, thöïc vaät vaø caùc ñoà vaät, coâng trình và cảnh quan môi trường Để có biện pháp ngăn ngöøa và giảm thiểu ô nhiễm đến nguồn tiếp nhận caàn coù kieán thöùc cô baûn veà tóan học, hoá học, sinh lyù hoïc, sinh vaät hoïc vaø y teá Qua caùc phaân tích treân cho chuùng ta thaáy, vaán ñeà oâ nhieãm khoâng khí quy tuï nhieàu lónh vöïc khoa hoïc, khoâng theå moät ngöôøi, moät ngaønh coù theå giaûi quyeát moät caùch hieäu quaû ñöôïc, maø phaûi ñoøi hoûi söï coäng taùc cuûa nhieàu caùn boä khoa hoïc, nhieàu lónh vöïc chuyeân moân khaùc nhau. Heä thoáng oâ nhieãm khoâng khí ñöôïc xem ñaày ñuû bao goàm caùc thaønh phaàn nhö sau: Caùc oâ treân Hình 2.1 bieåu dieãn quaù trình töø khi chaát oâ nhieãm sinh ra cho ñeán nguoàn tieáp nhaän. Caùc ñöôøng ngaét ñoaïn theå hieän nhöõng phaûn öùng daãn ñeán phaûi ñieàu chænh nguoàn chaát thaûi oâ nhieãm vaø phöông phaùp khoáng cheá ñeå haïn cheá noàng ñoä chaát oâ nhieãm taïi nguoàn tieáp nhaän. Theo sô ñoà treân, chaát thaûi töø nguoàn oâ nhieãm phaûi ñöôïc khoáng cheá taïi choã tröôùc khi thaûi vaøo khí quyeån. Caùc heä thoáng khoáng cheá oâ nhieãm taïi nguoàn thaûi phaûi bao goàm: thieát bò laøm saïch khí thaûi, thay ñoåi nhieân lieäu, nguyeân vaät lieäu gaây oâ nhieãm baèng nguyeân lieäu ít gaây oâ nhieãm hoaëc khoâng gaây oâ nhieãm, caûi tieán daây chuyeàn coâng ngheä ñeå haïn cheá oâ nhieãm, tính toaùn chieàu cao vaø ñöôøng kính oáng khoùi hôïp lyù. Khi chaát oâ nhieãm thaûi vaøo moâi tröôøng, döôùi taùc duïng cuûa caùc yeáu toá taïi nguoàn oâ nhieãm (taûi löôïng oâ nhieãm, nhieät ñoä cuûa khí thaûi, chieàu cao cuûa nguoàn, ñöôøng kính cuûa nguoàn ), caùc yeáu toá veà khí töôïng thuûy vaên (toác ñoä gioù, nhieät ñoä, ñoä aåm khoâng khí, böùc xaï maët trôøi, ñoä che maây phuû ), caùc yeáu toá veà ñòa hình (kích thöôùc cuûa caùc coâng trình laân caän) , caùc chaát oâ nhieãm baét ñaàu chuyeån ñoäng, phaùt taùn, pha loaõng, bieán ñoåi hoùa hoïc. Sau moät thôøi gian chaát oâ nhieãm seõ ñeán nguoàn tieáp nhaän. Taïi nguoàn tieáp nhaän, neáu 30
27. noàng ñoä chaát oâ nhieãm vöôït quaù giôùi haïn cho pheùp thì thoâng qua heä thoáng ñieàu khieån töï ñoäng hoaëc phaûn aùnh cuûa daân cö, caùc cô sôû saûn xuaát phaûi coù bieän phaùp xöû lyù hoaëc coù caùc phaûn öùng laïi caùc cô quan chöùc naêng veà kieåm soaùt moâi tröôøng. Nguoàn goác oâ nhieãm Thieát bò giaùm saùt töï Khoáng cheá oâ Khí Phaûn nhieãm taïi nguoàn quyeån öùng Khoáng cheá oâ nhieãm laïi taïi nôi tieáp nhaän Ngöôøi, ñoäng, thöïc vaät, vaät lieäu, ñoà vaät Phaûn öùng laïi Hình 2.1. Heä thoáng oâ nhieãm khoâng khí 2.2.2. Phaân loaïi nguoàn oâ nhieãm khoâng khí Coù nhieàu caùch phaân loaïi nguoàn oâ nhieãm khoâng khí khaùc nhau. Cuï theå nhö sau: a) Döïa vaøo nguoàn goác phaùt sinh Döïa vaøo nguoàn goác phaùt sinh coù theå phaân loaïi nguoàn oâ nhieãm thaønh hai nhoùm nhö sau: - Nguoàn töï nhieân: laø khí thoaùt ra töø caùc hoaït ñoäng töï nhieân cuûa nuùi löûa, ñoäng ñaát, buïi taïo thaønh do baõo caùt, söï phaân taùn cuûa phaán hoa, muøi hoâi cuûa caùc quaù trình phaân huûy sinh hoïc. - Nguoàn nhaân taïo: laø caùc nguoàn oâ nhieãm do con ngöôøi taïo neân. Noù bao goàm caùc nguoàn coá ñònh vaø nguoàn di ñoäng. + Nguoàn coá ñònh: bao goàm caùc nguoàn töø caùc quaù trình ñoát khí thieân nhieân, ñoát daàu, ñoát cuûi, traáu ; caùc nhaø maùy coâng nghieäp + Nguoàn di ñoäng: laø khí thaûi töø caùc quaù trình giao thoâng nhö khí thaûi cuûa xe coä, 31
28. maùy bay, taøu hoûa b) Döïa vaøo tính chaát hoaït ñoäng - OÂ nhieãm do caùc quaù trình saûn xuaát: Saûn xuaát coâng nghieäp, noâng nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp. - OÂ nhieãm do giao thoâng vaän taûi: xe coä, maùy bay, taøu hoûa, taøu thuûy - OÂ nhieãm do sinh hoaït: Caùc quaù trình sử dụng nhiên liệu (daàu, than, cuûi ) ñeå ñun naáu, thaép saùng. - OÂ nhieãm do caùc quaù trình töï nhieân: ñoù laø söï phaân huûy caùc chaát höõu cô do vi sinh vaät gaây neân muøi hoâi, baõo caùt, phaán hoa, nuùi löûa, ñoäng ñaát c) Döïa vaøo boá trí hình hoïc Coù theå chia nguoàn oâ nhieãm thaønh ba nhoùm nhö sau: - Ñieåm oâ nhieãm: oáng khoùi caùc nhaø maùy, caùc nhaø maùy, thieát bò saûn xuaát cuï theå (caùc nguoàn coá ñònh). - Ñöôøng oâ nhieãm: caùc quaù trình hoaït ñoäng cuûa caùc phöông tieän giao thoâng vaän taûi (xe coä, maùy bay, taøu hoûa, taøu thuûy ). - Vuøng oâ nhieãm: khu chaên nuoâi lôùn, khu taäp trung nhieàu nhaø maùy, xí nghieäp coâng nghieäp ; ví duï khu coâng nghieäp Bieân Hoøa, Linh Trung, Taân Thuaän . Caùch phaân loaïi naøy chæ coù tính chaát töông ñoái. Tuøy theo quan ñieåm vaø muïc ñích giaûi quyeát caùc baøi toaùn veà oâ nhieãm khoâng khí maø ngöôøi ta nhìn nhaän ñoù laø oâ nhieãm moät ñieåm hay oâ nhieãm moät vuøng. 2.2.3. Nguoàn goác cô baûn cuûa oâ nhieãm khoâng khí Theo nguoàn soá lieäu cuûa toå chöùc EPA (Environmental Protection Agency) veà söï boác hôi cuûa ña soá caùc chaát oâ nhieãm khoâng khí ôû caáp quoác gia, chæ ra boán nguoàn goác cô baûn cuûa chaát oâ nhieãm khoâng khí nhö: Caùc phöông tieän giao thoâng vaän taûi, caùc quaù trình ñoát chaùy nguyeân lieäu, quaù trình cheá bieán coâng nghieäp, söï thaûi boû chaát thaûi raén. Caùc nhaø maùy phaùt ñieän ña soá ñeàu laø nguoàn gaây oâ nhieãm caáp 2 töø vieäc ñoát chaùy nhieân lieäu. Söï gia taêng veà daân soá daãn ñeán nhu caàu ñoøi hoûi veà naêng löôïng taêng leân. Thoâng qua vieäc phaân loaïi chaát löôïng nhieân lieäu, khaû naêng gaây oâ nhieãm, ta cuõng coù theå haïn cheá ñöôïc phaàn naøo tình traïng naøy. Ngaønh coâng nghieäp cheá bieán bao goàm caùc nhaø maùy cheá bieán caùc saûn phaåm coù ích töø caùc vaät chaát thoâ sô ban ñaàu. Ví duï ngaønh cheá bieán quaëng, caùn theùp, loïc daàu, 32
29. saûn xuaát caùc saûn phaåm veà cao su, deät vaûi, giaáy, hoùa chaát. Caùc ngaønh coâng nghieäp ñoù taïo ra nhöõng chaát oâ nhieãm trong caùc quaù trình cheá bieán, trong quaù trình hoaït ñoäng ñoøi hoûi phaûi cung caáp naêng löôïng do ñoù phaûi ñoát chaùy nhieân lieäu, ñaây chính laø nguoàn gaây ra caùc chaát oâ nhieãm. Chaát thaûi raén cuõng gaây oâ nhieãm khoâng khí töø quaù trình ñoát chaùy taïi caùc loø thieâu, khi coù cheá ñoä vaän haønh khoâng thích hôïp. Luaät baûo veä moâi tröôøng khoâng khí ngaên caám söï hoaït ñoäng böøa baõi cuûa caùc loø thieâu, ñieàu naøy seõ haïn cheá ñöôïc khaù nhieàu nguoàn gaây ra oâ nhieãm khoâng khí. * Nguoàn oâ nhieãm do coâng nghieäp Vieäc phaân loaïi caùc ngaønh coâng nghieäp cuõng gioáng nhö phaân loaïi caùc nguoàn ñaëc tröng, vôùi ñieàu thöïc teá laø moãi ngaønh coâng nghieäp seõ naûy sinh ra moät vaán ñeà duy nhaát, lieân quan ñeán cheá ñoä vaän haønh trong saûn xuaát Ví duï: Vaät lieäu thoâ, nhieân lieäu, phöông phaùp cheá bieán, hieäu quaû cuûa heä thoáng vaø vieäc laép ñaët heä thoáng xöû lyù oâ nhieãm. Vôùi caùc ngaønh coâng nghieäp naèm treân moät dieän tích giôùi haïn maø coù quan heä tôùi caùc khu daân cö thì möùc ñoä thaûi öôùc tính töøng nguoàn phaûi naèm trong tieâu chuaån cho pheùp. Baûng 2.1 minh hoạ moät soá ngaønh coâng nghieäp chính, höôùng hoaït ñoäng chính, caùc khaû naêng gaây oâ nhieãm khoâng khí lieân quan ñeán caùc ngaønh coâng nghieäp. 33
30. Baûng 2-1: Caùc loaïi ngaønh coâng nghieäp chính ( Phaân loaïi nguoàn ñaëc tröng ) Ngaønh coâng nghieäp Hoaït ñoäng chuû yeáu Loaïi chaát gaây oâ nhieãm Sô cheá kim loaïi (saét Kim loaïi nung chaûy ñuùc thaønh nhöõng taám kim loaïi. Caùn Hôi khoùi cuûa oâxit kim loaïi, CO boác hôi, khoùi buïi tro hoaëc khoâng phaûi laø theùp-cheá taïo caùc saûn phaåm veà hôïp kim theùp bôûi söï dòch taøn phaùt sinh töø quaù trình nung chaûy. Ñieàu naøy phuï saét) chuyeån caùc phaàn töû cacbon töø trong saét, söï theâm hoaëc thuoäc vaøo tính chaát deã bay hôi, ñoä nhieãm baån cuûa bôùt moät soá phaàn töû khaùc, caùc kim loaïi laø saét hoaëc khoâng kim loaïi hoaëc noàng ñoä quaëng. Khi nung chaûy seõ phaûi saét thöôøng khai thaùc töø ñaát, caùt. Vieäc naáu chaûy caùc thoaùt ra caùc khí SO2, hôi chì, hôi asen, hôi ñoàng phuï maûnh vuïn ñuùc thaønh nhöõng thoûi hôïp kim. thuoäc vaøo ñoä nung chaûy cuûa kim loaïi. Cheá taïo nhöõng saûn Cheá taïo nhöõng saûn phaåm lôùn khaùc nhau nhö caùc thieát bò Kim loaïi naáu chaûy thöôøng laø kim loaïi nguyeân chaát. phaåm kim loaïi gia nhieät, thieát bò haøn, ñoà duøng, vuõ khí vaø nhöõng saûn Vieäc kieåm soaùt caùc khí thoaùt ra töø vieäc naáu kim loaïi phaåm coù caáu truùc kim loaïi nhö: dao keùo, con daáu, ñeøn, raát deã. Chaát gaây oâ nhieãm chính laø caùc loaïi hôi kim hoäp thieác . Vieäc cheá taïo thöôøng lieân quan ñeán vieäc loaïi, buïi töø loø ñuùc nung chaûy caùc thoûi kim loaïi, qua xöôûng maùy vaø keát thuùc vaø hoaøn thaønh beà maët vaät theå. Cô khí cheá taïo Cheá taïo vaø hoaøn thaønh töøng chi tieát maùy hoaëc laép raùp Buïi thoâ, söông khoùi phaùt sinh taïi töøng boä phaän saûn saûn phaåm töø caùc boä phaän khaùc nhau cuûa thieát bò (tröø caùc xuaát, hôi vaø khoùi töø kim loaïi noùng ñoû do nhieät ñoä. maùy moùc veà ñieän) nhö maùy noâng nghieäp, maùy duøng Vieäc naáu chaûy kim loaïi khoâng phaûi laø luoân luoân lieân trong gia ñình, maùy in vaø caùc thieát bò vaên phoøng, caùc quan ñeán vaán ñeà naøy. saûn phaåm veà daàu vaø caùc thieát bò loïc, deät vaûi, thieát bò ñoùng giaøy, may quaàn aùo, thieát bò xaây döïng, thieát bò duøng trong gia ñình. 34
31. Maùy moùc thieát bò ñieän Cheá taïo vaø laép raùp caùc chi tieát maùy, cung caáp maùy moùc Chaát oâ nhieãm khoâng khí töông töï nhö ñaõ mieâu taû cho caùc nhaø maùy phaùt ñieän vaø nhöõng nôi duøng naêng trong phaàn cô khí cheá taïo. löôïng ñieän nhö caùc moâ tô ñieän hoaëc caùc bieán aùp. Khai thaùc moû Khai thaùc ñaù vaø nghieàn nhöõng saûn phaåm raén, khoaùng Chaát thaûi sinh ra laø caùc khí ñoàng haønh, CO, buïi, chaát, saét vaø caùc loaïi quaëng kim loaïi, khai thaùc vaø loïc khoùi. Moät löôïng lôùn caùc khí phaùt sinh ra töø daàu gaây oâ daàu. Tìm kieám vaø khai thaùc daàu thoâ töø trong caùt, trong nhieãm khoâng khí. Nhöõng chaát naøy goàm hôi daàu boác ñaát pheøn seùt, töø ñoù khoan vaø huùt daàu thoâ töø nhöõng ra töø daàu chöùa trong kho, SO2 vaø khoùi nheï boác ra töø gieáng daàu. Quaù trình loïc daàu phaûi thoûa maõn caùc thoâng quaù trình phaân huûy vaø ñoát chaùy daàu khi ñi qua thieát soá veà löu toác, nhieät ñoä, aùp suaát laøm cho chuùng bò loûng bò gia nhieät. ra, sau ñoù taùch khí ñoàng haønh laø moät saûn phaåm coù tính thöông maïi cao, cuoái cuøng laø taùch ñeán daàu naëng, daàu nhôøn. Khí töï nhieân haàu heát laø coù nguoàn goác töø daàu moû. Ñoà trang bò noäi thaát, Ñoán goã vaø cheá bieán bao goàm caùc quy trình sau: baøo Muøn cöa vaø buïi phaùt sinh töø quaù trình nghieàn. Khí goã xeû vaø caùc saûn nhaün, daùn, cheá taïo goã daùn, taïo ra caùc saûn phaåm nhö höõu cô töø dung moâi hoøa tan trong sôn hoaëc daàu khi phaåm veà goã ñoùng hoäp, caùc contennô, muøn cöa vaø caùc saûn phaåm sôn treân beà maët goã. khaùc. Ñoà trang bò noäi thaát, ñoà duøng trong nhaø, vaên Khoùi sinh ra töø quaù trình ñoát chaùy chaát caùc chaát thaûi phoøng, ñoà duøng trong cöûa haøng. Caùc saûn phaåm phuï sinh töø goã, saûn phaåm nghieàn, boät nhoû mòn vaø muøn cöa. ra töø baøo, nghieàn, ñoán, cöa vaø caùc hình thöùc khaùc. Sau khi taïo hình ñeå hoaøn thaønh saûn phaåm phaûi qua caùc coâng ñoaïn khaùc nhö nhuoäm, sôn loùt, sôn . Ngoaøi ra coøn coù nhöõng chaát thaûi raén phaûi thieâu ñoát. Thieát bò vaän taûi Cheá taïo vaø laép raùp töøng phaàn hôïp thaønh con taøu, oâ toâ, Tröø caùc coâng ñoaïn laép raùp, baûn thaân noù khoâng phaûi 35
32. moâ toâ, maùy bay vaø caùc thieát bò vaän taûi khaùc, coù lieân laø nguoàn gaây oâ nhieãm khoâng khí. Coøn laïi caùc coâng quan ñeán vieäc cheá taïo caùc boä phaän, laép raùp thaønh hình. ñoaïn nhö ñuùc, gia nhieät, laøm ñoà goã, maï, ngaâm taåm Trong tröôøng hôïp con taøu bò gheùp baèng ñinh taùn, haøn töø ñeàu phaùt sinh ra chaát oâ nhieãm. Caùc chaát oâ nhieãm nhöõng taám kim loaïi. ÔÛ möùc ñoä chuyeân moân hoùa cao, phaùt sinh bao chuû yeáu laø: Hôi dung moâi höõu cô sinh ñaëc bieät laø vôùi oâ toâ vaø maùy bay, ñoøi hoûi moät söï ñoàng boä ra töø quaù trình laép gheùp, laøm khoâ nhaèm baûo veä beà cao trong saûn xuaát hoaëc söï taäp trung cuûa nhieàu ngaønh maët. coâng nghieäp cuøng hôïp taùc saûn xuaát. Hoùa chaát vaø nhöõng Ngaønh saûn xuaát ña daïng caùc loaïi saûn phaåm: Hoùa daàu, Coâng ngheä hoùa hoïc coù theå taïo ra caùc daïng chaát oâ saûn phaåm töông ñöông daàu naëng, coâng nghieäp hoùa nhö saûn xuaát acid sulfuric, nhieãm lieân quan ñeán vieäc boác hôi caùc hoùa chaát (goàm cacbonat natri (soda), xuùt, khí clo, amoniac, caùc saûn caû caùc hoùa chaát vaø caùc saûn phaåm cuoái) vaø caùc daãn phaåm veà döôïc, thuoác tröø saâu, xaø phoøng, vaûi toång hôïp, chaát hoaëc saûn phaåm cuûa phaûn öùng cuûa caùc hoùa chaát saûn phaåm phaân raõ haït nhaân, nhöïa, myõ phaåm, nylon, hoùa trong khí quyeån. chaát nhuoäm vaø saûn xuaát caùc thieát bò veà coâng ngheä hoùa hoïc. Khoaùng chaát (ñaù, gaïch Saûn xuaát töø ñaát, ñaù, ñaát seùt, caùt taïo ra caùc saûn phaåm Buïi töø caùc maùy moùc cheá bieán, khoùi vaø hôi töø coâng vaø caùc saûn phaåm kính) nhö kính, ximaêng, gaïch, goám, beâ toâng, saûn phaåm veà ñoaïn naáu chaûy hoaëc trong caùc loø nung. thaïch cao, caùc saûn phaåm töø vieäc cöa ñaù maø ra, saûn phaåm amiaêng, vaät lieäu lôïp maùi. Caùc maùy moùc khi saûn xuaát caàn laøm naùt, troän, phaân loaïi, taïo khuoân, laøm khoâ vaø nung trong loø nung. Nung chaûy taïo ra caùc saûn phaåm veà kính. Deät Bao goàm taùch sôïi boâng, xe sôïi, xe chæ, daây vieàn ñaêng Chaát thaûi phaùt sinh töø boâng vaûi, sôïi. Hôi nöôùc vaø khí 36
33. ten, deät thaønh thaûm, meàn, ñoà theâu, ñaêng ten vaø caùc saûn khaùc thoaùt ra töø quaù trình nhuoäm, taåy, ngaâm taåm, phaåm khaùc lieân quan ñeán quaù trình xe chæ, cuoän, cuoán laøm saïch. Buïi khoùi thoaùt ra töø quaù trình ñoát chaùy oáng, deät, vieàn, ñan len, khaâu vaù, may maëc, taåy traéng, chaát thaûi vaø töø caùc khung deät, baêng taûi vaø caùc quaù nhuoäm, in, laøm chaên boâng, ñeäm trình khaùc. Caùc saûn phaåm veà cao Saûn phaåm saûn xuaát töø cao su töï nhieân, cao su toång hôïp, Buïi, boät than ñen boác ra töø quaù trình hoøa troän, caùn su cao su taùi cheá (nhöïa cao su, keáp ) taïo ra caùc saûn phaåm traùng. Tuy nhieân, nguoàn gaây oâ nhieãm naøy luoân coù nhö laøm giaøy, ñeá giaøy, goùt giaøy, caùc chi tieát duøng trong theå kieåm soaùt ñöôïc. Coøn moät nguoàn gaây oâ nhieãm caùc maùy moùc, nguyeân lieäu laøm saøn vaø caùc saûn phaåm nöõa laø hôi dung moâi höõu cô phaùt sinh töø quaù trình cao su khaùc. Quaù trình cheá bieán cao su bao goàm quaù nghieàn troän, gaén keát, taïo hình, laøm khoâ saûn phaåm. trình nhai, troän khoaùng chaát vôùi cao su töï nhieân ñeå taïo ra cao su hoùa hoïc, laøm cho cao su coù ñoä lieân keát cao hôn. Taïo ra caùc saûn phaåm theo yù muoán roài ñöa vaøo quaù trình löu hoùa. Giaáy vaø caùc saûn phaåm Saûn xuaát giaáy vaø caùc saûn phaåm töông ñöông töø boät goã, Muøn buïi thoaùt ra, nhöng khoâng coù söï boác hôi tröø töông ñöông sôïi xenluloâ, gieû raùch maø coù lieân quan ñeán quaù trình caét tröôøng hôïp ñoát chaùy, thieát bò saáy duøng hôi nöôùc vaø chaët, nhai vuïn laøm naùt, troän, naáu, nghieàn giaáy boû. caùc thieát bò maùy moùc duøng naêng löôïng. Caùc saûn phaåm phuïc vuï ngaønh xaây döïng nhö caùc taám lôïp do vieäc thaám ñaãm haéc ín, laø nguyeân nhaân gaây ra buïi vaø khí ñoäc haïi. In taïi caùc nhaø xuaát baûn In chính laø taïo ra chöõ baèng khuoân chöõ, thuaät in ñaù, in Hôi oâ xít chì thoaùt ra töø caùc khuoân chì, tuy nhieân, keõm hoaëc duøng maøn hình, ñoùng saùch, in khaéc, photo nguoàn naøy cuõng deã kieåm soaùt. Hôi dung moâi höõu cô aûnh, in maï vv Lieân quan ñeán caùc khuoân chì trong maùy hoøa tan boác leân töø quaù trình in, ñaëc bieät laø vôùi 37
34. saép chöõ, moät tính chaát ñaùng löu yù laø trong möïc coù chöùa phöông phaùp in quay. raát nhieàu dung moâi hoøa tan. Thieát bò Saûn xuaát vaø laép raùp caùc maùy moùc, ñoà ñieän, thieát bò hoùa Hôi ñoäc thoaùt ra töø caùc maùy moùc nhö khoùi, buïi, hôi hoïc duøng trong nha khoa, phoøng thí nghieäm, nghieân (töông töï nhö phaàn cô khí cheá taïo) thì luoân luoân cöùu, kyõ ngheä photo, chuïp aûnh, taïo ra ñoàng hoà. Taïo ra kieåm soaùt ñöôïc. Trong caùc quaù trình maï thieát bò ta caùc khuoân ñuùc, caùc saûn phaåm khaùc cuûa caùc hôïp kim phaûi luoân luoân duøng caùc thieát bò coù coâng ngheä cao, cöùng. Nguyeân lieäu laø ñoàng thau, theùp Sau ñoù laø quaù ñaây chính laø nguyeân nhaân gaây ra hôi acid. trình laép raùp, maï, hoaøn thaønh. Thöïc phaåm vaø caùc saûn Bao goàm caùc vieäc nhö gieát thòt, cheá bieán, hun khoùi ñeå Thöôøng xuyeân boác muøi hoâi. Ñaëc bieät laø khi taùi cheá phaåm töông töï laøm nguyeân lieäu. Saûn xuaát ra caùc saûn phaåm thöïc phaåm vaø töø caùc thöïc phaåm trong gia ñình, nhieàu khi chuùng nhö bô söõa, ñoà hoäp, möùt, traùi caây rau quaû, thöïc phaåm bò oâi thiu, thoái naùt. Muøi hoâi cuõng coù theå phaùt sinh bieån, luùa gaïo, baùnh vaø caùc loaïi röôïu. Töø ñoäng vaät coù ngay taïi baûn thaân saûn phaåm chöùc trong kho, caùc coâng theå saûn xuaát ra caùc loaïi môõ, daàu, môõ nhôøn vv vieäc khaùc nhö rang caø pheâ, buïi sinh ra töø quaù trình xay thoùc. Caùc ngaønh coâng Thuoác laù, suùng oáng vaø vuõ khí, da vaø caùc saûn phaåm töø Taát caû caùc loaïi oâ nhieãm phaùt sinh töø quaù trình cheá nghieäp khaùc quaù trình thuoäc da, xaây döïng nhaø cöûa, saûn xuaát ñoà kim bieán ñaõ ñöôïc moâ taû ôû treân. hoaøn vv Nguồn “Standard Industrial Classification Manual” 38
35. 2.3. CHAÁT OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ 2.3.1. Khaùi nieäm veà chaát oâ nhieãm Nhö ñaõ trình baøy ôû treân: baát kyø moät chaát naøo ñöôïc thaûi vaøo khoâng khí vôùi noàng ñoä ñuû ñeå aûnh höôûng tôùi söùc khoûe con ngöôøi, gaây aûnh höôûng xaáu tôùi söï phaùt trieån, sinh tröôûng cuûa ñoäng, thöïc vaät, phaù huûy vaät lieäu, laøm giaûm caûnh quan moâi tröôøng ñeàu laø caùc chaát oâ nhieãm. Ví duï caùc loaïi buïi, hôi khí ñoäc, muøi hoâi caùc chaát oâ nhieãm thaûi ra töø caùc nguoàn oâ nhieãm thöôøng raát ña daïng, chuùng toàn taïi ôû nhieàu daïng khaùc nhau (daïng haït, khí, hôi dung moâi ), vôùi caùc noàng ñoä khaùc nhau tuøy theo caùc quaù trình coâng ngheä, vieäc söû duïng nguyeân vaät lieäu, hoùa chaát, tình traïng maùy moùc thieát bò vaø tay ngheà cuûa coâng nhaân Coù theå phaân loaïi caùc chaát oâ nhieãm theo caùc caùch sau ñaây. 2.3.2. Phaân loaïi chaát oâ nhieãm a) Döïa vaøo nguoàn goác söû duïng nguyeân vaät lieäu Theo caùch phaân loaïi naøy caùc chaát oâ nhieãm ñöôïc chia ra caùc loaïi sau ñaây: - Chaát oâ nhieãm töø quaù trình ñoát: khí thieân nhieân, daàu, cuûi, traáu phuïc vuï cho caùc quaù trình cung caáp nhieät cho maùy phaùt ñieän, noài hôi, caùc quaù trình söôûi aám, saáy noùng hoaëc caùc quaù trình khaùc. - Caùc chaát oâ nhieãm sinh ra töø caùc quaù trình coâng ngheä khaùc nhau: do söû duïng caùc loaïi nguyeân lieäu coù sinh ra caùc chaát oâ nhieãm trong quaù trình saûn xuaát hoaëc saûn phaåm cuûa chuùng laø caùc chaát deã gaây oâ nhieãm moâi tröôøng. b) Döïa vaøo nguoàn goác phaùt sinh Coù theå chia chaát oâ nhieãm thaønh hai loaïi nhö sau: - Chaát oâ nhieãm sô caáp: laø caùc chaát oâ nhieãm ñöôïc thaûi tröïc tieáp töø nguoàn oâ nhieãm. Ví duï caùc chaát SOx , NOx , buïi thaûi ra töø caùc quaù trình ñoát nhieân lieäu. - Chaát oâ nhieãm thöù caáp: laø caùc chaát oâ nhieãm ñöôïc taïo thaønh töø caùc chaát oâ nhieãm sô caáp do caùc quaù trình bieán ñoåi hoùa hoïc trong khí quyeån. Ví duï: H2SO4 sinh ra töø quaù trình haáp thuï hôi nöôùc trong khí quyeån cuûa SOx laø chaát oâ nhieãm thöù caáp. Quaù trình laáy maãu vaø phaân tích khí thaûi taïi nguoàn cho pheùp xaùc ñònh chuûng loaïi vaø noàng ñoä cuûa chaát oâ nhieãm sô caáp. Coøn quaù trình laáy maãu vaø phaân tích caùc chaát oâ nhieãm trong khí quyeån cho pheùp xaùc ñònh chuûng loaïi vaø noàng ñoä cuûa chaát oâ nhieãm thöù caáp. Caùc chaát oâ nhieãm thöù caáp thöôøng coù tính ñoäc cao hôn caùc chaát oâ nhieãm sô 39
36. caáp, tuy nhieân, cuõng coù nhöõng chaát oâ nhieãm thöù caáp laïi coù taùc ñoäng toát cho moâi tröôøng. Ví duï saûn phaåm cuûa quaù trình phaûn öùng giöõa NH3 vôùi H2O vaø NO2 trong khí quyeån seõ taïo thaønh NH4NO3 laø moät chaát laøm “giaøu” cho ñaát. c) Phaân loaïi theo tính chaát vaät lyù Theo tính chaát vaät lyù coù theå phaân ra caùc loaïi chaát oâ nhieãm khoâng khí nhö sau: - Chaát oâ nhieãm khoâng khí ôû theå raén: ví duï caùc loaïi buïi. - Chaát oâ nhieãm khoâng khí ôû theå khí: ví duï caùc loaïi hôi khí ñoäc. - Chaát oâ nhieãm khoâng khí ôû theå loûng: ví duï caùc loaïi hôi dung moâi. 2.4. OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ DO BUÏI 2.4.1. OÂ nhieãm khoâng khí do buïi - Ñònh nghóa: Buïi laø moät taäp hôïp nhieàu haït, coù kích thöôùc nhoû beù, toàn taïi laâu trong khoâng khí döôùi daïng buïi bay, buïi laéng vaø caùc heä khí dung nhieàu pha goàm hôi, khoùi, muø. Buïi bay coù kích thöôùc töø 0,001 - 10μm bao goàm tro, muoäi, khoùi vaø nhöõng haït raén ñöôïc nghieàn nhoû, chuyeån ñoäng theo kieåu Brao hoaëc rôi xuoáng ñaát vôùi vaän toác khoâng ñoåi theo ñònh luaät Stok. Veà maët sinh hoïc, buïi naøy thöôøng gaây toån thöông naëng cho cô quan hoâ haáp, nhaát laø khi phoåi nhieãm buïi thaïch anh (Silicose) do hít thôû phaûi khoâng khí coù chöùa buïi bioxit silic laâu ngaøy. Buïi laéng coù kích thöôùc lôùn hôn 10μm , thöôøng rôi nhanh xuoáng ñaát theo ñònh luaät Niutôn vôùi toác ñoä taêng daàn. Veà maët sinh hoïc, buïi naøy thöôøng gaây toån haïi cho da, maét, gaây nhieãm truøng, gaây dò öùng 2.4.2. Phaân loaïi buïi - Theo nguoàn goác • Buïi höõu cô nhö buïi töï nhieân (buïi do ñoäng ñaát, nuùi löûa ); • Buïi thöïc vaät (buïi goã, boâng, buïi phaán hoa ); • Buïi ñoäng vaät (len, loâng, toùc ); • Buïi nhaân taïo (nhöïa hoùa hoïc, cao su, cement ); • Buïi kim loaïi (saét, ñoàng, chì ); • Buïi hoãn hôïp (do maøi, ñuùc ) - Theo kích thöôùc haït buïi 40
37. • Khi D > 10 μm : goïi laø buïi; • Khi D = 10 – 0,1 μm : goïi laø söông muø; • Khi D 10 μm Tieän Goã 48 20.0 20.0 8.0 Phay Kim loaïi 37 31.5 9.5 2.0 Maøi Ñaù 62 24.5 10.0 3.5 Baûng 2.3. Tyû leä laéng buïi cao lanh treân ñöôøng hoâ haáp 41
38. Kích thöôùc % laéng ñoïng % ñoïng ôû ñöôøng % ñoïng ôû trong (μm ) chung hoâ haáp pheá baøo 0.5 47.8 9.2 34.5 0.9 63.5 16.5 50.5 1.3 68.7 26.5 34.8 1.6 71.7 46.5 25.9 5.0 92.3 82.7 9.8 Tuøy theo möùc ñoä phaân taùn cuûa buïi, söï laéng ñoïng cuûa buïi khaùc nhau ôû caùc boä phaän cuûa cô quan hoâ haáp. Baûng 2.3 giôùi thieäu söï laéng ñoïng cuûa buïi cao lanh theo Paul, Hatch 1956. Soá lieäu trong baûng cho thaáy % buïi laéng ñoïng ôû ñöôøng hoâ haáp treân taêng theo kích thöôùc haït buïi, coøn buïi ñoïng laïi ôû pheá baøo thöôøng laø nhöõng haït buïi döôùi 2 μm. Tính nhieãm ñieän cuûa haït buïi Nhôø kính hieån vi, ngöôøi ta xaùc ñònh ñöôïc ñieän tích cuûa haït buïi. Buïi ñaët trong moät ñieän tröôøng 3000 Volt seõ bò huùt vôùi toác ñoä khaùc nhau tuøy theo kích thöôùc cuûa haït buïi. Do ñoù, khi thieát keá heä thoáng xöû lyù buïi baèng tónh ñieän caàn löu yù ñeán kích thöôùc haït buïi. Baûng 2.4. Toác ñoä huùt buïi cuûa ñieän theá 3000 Volt Ñöôøng kính (μm) Toác ñoä (cm/s) 100 885 10.0 88.5 1.00 8.85 0.10 0.88 Tính chaùy noå Buïi caøng nhoû dieän tích tieáp xuùc vôùi oxy caøng lôùn thì tính hoùa hoïc caøng maïnh vaø caøng deã boác chaùy, deã gaây noå. Vì theá nghieâm caám vieäc duøng löûa, tia löûa ñieän, ñeøn khoâng coù baûo veä taïi nhöõng nôi saûn xuaát sinh ra nhieàu buïi deã chaùy, noå. Tính laéng buïi do nhieät Neáu cho khoùi chuyeån ñoäng töø moät oáng coù nhieät ñoä cao sang moät oáng coù nhieät ñoä thaáp hôn raát nhieàu seõ coù hieän töôïng phaàn lôùn khoùi laéng ñoïng treân beà maët oáng laïnh 42
39. hôn. Hieän töôïng naøy laø do söï traàm laéng cuûa caùc haït do söï giaûm toác ñoä chuyeån ñoäng cuûa phaân töû khí theo nhieät ñoä. 2.5. OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ DO HÔI KHÍ ÑOÄC Theo moät trong caùc caùch phaân loaïi nguoàn oâ nhieãm ôû treân chuùng ta coù theå noùi coù hai loaïi nguoàn gaây oâ nhieãm moâi tröôøng, ñoù laø nguoàn töï nhieân vaø nguoàn nhaân taïo. - Nguoàn töï nhieân Nguoàn naøy do caùc hieän töôïng thieân nhieân nhö nuùi löûa, ñoäng ñaát sinh ra caùc loaïi khí cuøng nham thaïch töø loøng ñaát phun ra. Caùc quaù trình phân huỷ cuûa caùc loaøi ñoäng vaät, thöïc vaät cuõng coù theå gaây oâ nhieãm moâi tröôøng nhö taïo ra caùc muøi hoâi, moät soá caùc chaát khí, chuùng coù theå taùc duïng vôùi caùc chaát khí trong thieân nhieân hình thaønh caùc khí sulfat, nitrat, caùc loaïi muoái axit cacbonic. - Nguoàn nhaân taïo Nguoàn oâ nhieãm naøy raát ña daïng, phöùc taïp vaø coù theå chia ra nhieàu loaïi nguoàn khaùc nhau, ñoù laø oâ nhieãm do giao thoâng vaän taûi, oâ nhieãm do caùc quaù trình ñoát nhieân lieäu, khí thaûi töø caùc quaù trình saûn xuaát coâng nghieäp, nông nghiệp, dịch vụ thương mại và kể cả từ chiến tranh. 2.5.1. OÂ nhieãm do caùc quaù trình ñoát Quaù trình ñoát do caùc hoaït ñoäng cuûa con ngöôøi, tröôùc heát phaûi keå ñeán caùc quaù trình ñoát nhieân lieäu trong caùc quaù trình coâng ngheä phuïc vuï cho caùc noài hôi, maùy phaùt ñieän, caùc quaù trình saáy caùc loaïi noâng saûn, rau quaû, goã ; sau ñoù coù theå keå ñeán quaù trình ñoát phaù röøng, laøm raãy, caùc quaù trình naáu aên Tuy nhieân, caùc quaù trình naøy thöôøng gaây ít aûnh höôûng hôn quaù trình ñoát nhieân lieäu phuïc vuï cho coâng nghieäp. Nhieân lieäu ôû ñaây coù theå laø caùc loaïi xaêng, daàu (DO, FO, mazut ), caùc loaïi than ñaù, cuûi, traáu, muøn cöa Tuøy theo löôïng nhieân lieäu, thaønh phaàn, tính chaát nhieân lieäu vaø thieát bò ñoát, khi ñoát seõ sinh ra caùc hôi khí ñoäc coù thaønh phaàn, tính chaát vaø noàng ñoä khaùc nhau. Nhìn chung, vôùi caùc loaïi nhieân lieäu treân, thaønh phaàn cuûa khí thaûi thöôøng chöùa caùc loaïi nhö: buïi, SOx, NOx, CO, aldehit. Ngoaøi caùc yeáu toá treân coøn phaûi keå ñeán tình traïng thieát bò, trình ñoä vaän haønh cuûa coâng nhaân cuõng aûnh höôûng raát lôùn ñeán thaønh phaàn, noàng ñoä vaø tính chaát cuûa khí thaûi. Caên cöù vaøo thaønh phaàn nhieân lieäu, khoái löôïng nhieân lieäu tieâu thuï, tình traïng thieát bò chuùng ta coù theå xaùc ñònh ñöôïc thaønh phaàn, tính chaát vaø khoái löôïng chaát oâ nhieãm sinh ra trong khoùi thaûi khi ñoát chuùng. 2.5.2. OÂ nhieãm do giao thoâng vaän taûi 43
40. Caùc loaïi hoaït ñoäng giao thoâng vaän taûi cuûa caùc loaïi xe coä, taøu hoûa, maùy bay, taøu thuûy cuõng gaây aûnh höôûng raát lôùn ñeán oâ nhieãm moâi tröôøng. Thoâng thöôøng caùc loaïi phöông tieän naøy cuõng söû duïng caùc loaïi nhieân lieäu nhö xaêng, ñaëc bieät laø daàu FO, DO, mazut. Moät vaøi hieän taïi coøn söû duïng than ñaù. Thaønh phaàn vaø tính chaát cuûa caùc chaát cuûa caùc chaát gaây oâ nhieãm trong khoùi thaûi cuûa caùc phöông tieän cuõng gioáng nhö trong caùc quaù trình ñoát caùc loaïi nhieân lieäu töông töï nhö treân. Ngoaøi ra tieáng oàn cuõng laø moät vaán ñeà laøm ñau ñaàu caùc nhaø quaûn lyù vaø giaùm saùt moâi tröôøng. Löôïng khí thaûi sinh ra tuyø thuoäc vaøo tính naêng kyõ thuaät cuûa caùc phöông tieän. Ngoaøi ra noù coøn phuï thuoäc vaøo cheá ñoä vaän haønh, thí duï luùc khôûi ñoäng, chaïy nhanh, chaïy chaäm, khi phanh (thaéng). Baûng 2.5. Thaønh phaàn khí ñoäc haïi trong khoùi thaûi cuûa ñoäng cô oâ toâ Cheá ñoä laøm vieäc cuûa ñoäng cô Thaønh phaàn khí Chaïy chaäm Taêng toác ñoä OÅn ñònh Giaûm toác ñoä ñoäc haïi (%) Etxaêng Diezen Etxaêng Diezen Etxaêng Diezen Etxang Diezen Khí CO 7,0 Veát 2,5 0,1 1,8 Veát 2,0 Veát Hydrocarbon 0,5 0,04 0,2 0,02 0,1 0,01 1,0 0,03 NOx (ppm) 30 60 1050 850 650 250 20 30 Aldehyde 30 10 20 20 10 10 300 30 2.5.3. OÂ nhieãm do hoaït ñoäng saûn xuaát trong coâng nghieäp Saûn xuaát coâng nghieäp sinh ra caùc chaát oâ nhieãm raát ña daïng vôùi khoái löôïng lôùn. Ngoaøi caùc chaát oâ nhieãm do caùc quaù trình ñoát nhieân lieäu nhö keå treân ñöôïc thaûi qua oáng khoùi, moãi ngaønh coâng nghieäp coøn sinh ra nhöõng chaát oâ nhieãm ñaëc tröng, khoâng theå coù nguyeân taéc xaùc ñònh chung. Döôùi ñaây toùm taét caùc chaát oâ nhieãm chæ thò cho moät soá ngaønh coâng nghieäp chính nhö sau: - Coâng nghieäp gang theùp: buïi quaëng, oxyt saét, laø caùc taïp chaát raát nhoû do thoåi khoâng khí qua kim loaïi noùng chaûy, caùc hôïp chaát flo taïo thaønh töø chaát gaây chaùy CaF2, khí thaûi chöùa buïi, caùc khí thaûi töø quaù trình ñoát loø nung. - Coâng nghieäp cheá bieán daàu moû: hydrocarbon, caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh coù muøi hoâi (mercaptan), SOx, H2SO4, H2S, NO vaø NO2. 44
41. - Caùc nhaø maùy phaân boùn supper phoát phaùt: chuû yeáu laø HF, SiF4, H2SiF6 töø nguyeân lieäu, H2SO4, H3PO4, phoát phaùt. - Caùc nhaø maùy tô nhaân taïo: chuû yeáu laø caùc chaát coù muøi hoâi nhö caùc hôïp chaát chöùa löu huyønh CS2, H2S. - Caùc nhaø maùy cement: chuû yeáu laø buïi - Loø gaïch: chuû yeáu laø caùc hôïp chaát flo töø ñaát seùt. - Caùc nhaø maùy hoùa chaát khaùc: HCl, Cl2, NOx, NH3, hydrocarbon thôm, thuoác tröø saâu - Caùc nhaø maùy saûn xuaát tole traùng keõm, xi maï caùc loaïi: chuû yeáu laø HCl, caùc hôi khí ñoäc cuûa caùc dung dòch maï - Caùc nhaø maùy saûn xuaát giaáy: chuû yeáu laø buïi vaø caùc chaát taåy traéng nhö Cl2, SO2 Moät caùch khaùc cuõng coù theå xaùc ñònh caùc chaát oâ nhieãm daïng khí döïa treân tính chaát hoùa hoïc cuûa chuùng, ñoù laø khí voâ cô vaø khí höõu cô. 2.5.4. OÂ nhieãm do caùc hoaït ñoäng cuûa saûn xuaát noâng nghieäp Trong saûn xuaát noâng nghieäp, vaán ñeà oâ nhieãm khoâng khí caàn quan taâm ñoù laø vieäc phun thuoác tröø saâu vaø söû duïng caùc loaïi phaân boùn cho luùa vaø caây troàng. Nhieàu loaïi thuoác tröø saâu vaø phaân boùn hoaù hoïc toàn taïi raát laâu trong moâi tröôøng ñaát, nöôùc; chuùng raát khoù phaân huyû neân taùc duïng raát laâu daøi. Ñaëc bieät caùc loaïi thuoác tröø saâu do noâng daân söû duïng do khoâng duøng ñuùng lieàu löôïng hoaëc khi boùn cho caây troàng tính töø luùc boùn phaân hoaëc phun thuoác tôùi luùc thu hoaïch khaù gaàn neân löôïng thuoác tröø saâu toàn taïi trong rau xanh raát lôùn. 2.5.5. OÂ nhieãm khoâng khí do caùc chaát khí voâ cô Khí voâ cô coù nguoàn goác xuaát phaùt töø ñoäng vaät vaø thöïc vaät. Tröø caùc hôïp chaát thoâng thöôøng cuûa cacbon nhö cacbon monoxit (CO) vaø cacbon dioxit (CO2). Coøn laïi caùc khí voâ cô laø caùc khí khoâng coù chöùa cacbon trong thaønh phaàn cuûa chuùng. Khí voâ cô haàu heát laø: * Hôïp chaát sulfur: sulfur dioxit ( SO2, SO3) vaø H2S haàu heát laø chaát oâ nhieãm caáp 1 laø keát quaû töø caùc quaù trình ñoát chaùy than ñaù, daàu, nhieân lieäu diesel vaø töø caùc quaù trình loïc daàu, saûn xuaát hoùa chaát, kim loaïi vaø cheá bieán khoaùng chaát. Hydro sulfid (H2S) laø loaïi chieám ña soá trong caùc chaát oâ nhieãm daïng sulfur. Caùc hôïp chaát sulfur cuõng coù theå coi laø chaát oâ nhieãm caáp 2 sinh ra töø caùc daãn xuaát cuûa löu huyønh. * Hôïp chaát nitro: Nitro oxit (NO2, NO) laø nhöõng chaát oâ nhieãm caáp 1 sinh ra töø quaù trình khai thaùc daàu moû, saûn xuaát coâng nghieäp, töø caùc ñoäng cô ñoát trong. Amoniac 45
42. laø saûn phaåm cuûa quaù trình ñoát chaùy nhieân lieäu vaø caùc saûn phaåm khaùc, cuõng ñöôïc coi laø chaát oâ nhieãm caáp 1. NO2, NO coù theå taùc duïng vôùi caùc loaïi khí khaùc döôùi taùc duïng cuûa phaûn öùng quang hoùa, taïo ra moät chaát khaùc laø chaát oâ nhieãm caáp 2. Ví duï: ozon (O3) sinh ra do taùc duïng cuûa phaûn öùng quang hoùa cuûa NO vôùi oxy phaân töû. * Hôïp chaát cuûa clo: Ña soá nhöõng chaát oâ nhieãm laø hôïp chaát cuûa clo chuû yeáu naèm veà hai daïng: khí Cl2 vaø khí clorua hydro (HCl) ñöôïc coi nhö laø chaát oâ nhieãm caáp 1. Chuùng phaùt sinh ra töø caùc quaù trình taåy maøu, loïc daàu vv Khí clorua hydro khi hôïp vôùi nöôùc taïo ra chaát oâ nhieãm caáp 2 ñoù laø acid clohydric. * Hôïp chaát cuûa flo (F): Hôïp chaát cuûa flo maø khoâng coù chöùa kim loaïi thì haàu heát laø nhöõng chaát oâ nhieãm caáp 1, nhö tetra florua silic (SiF4), khí florua hydro (HF). Nhöõng chaát naøy thöôøng ñöôïc sinh ra töø caùc nhaø maùy loïc daàu, nhaø maùy saûn xuaát phaân boùn, nhaø maùy saûn xuaát caùc saûn phaåm nhoâm, nhaø maùy theùp, nhaø maùy goám, nhaø maùy xaø phoøng. Khi caùc hôïp chaát cuûa flo hôïp vôùi nöôùc thì coù theå seõ sinh ra chaát oâ nhieãm caáp 2. * Hôïp chaát cuûa cacbon: Cacbon monoxit (CO) laø nhöõng chaát oâ nhieãm caáp 1, sinh ra töø quaù trình ñoát chaùy khoâng hoaøn toaøn cuûa than ñaù, khí vv Töø nhöõng khoùi trong vieäc nung noùng kim loaïi. Cacbon dioxit laø saûn phaåm coù cuøng nguoàn goác nhöng tính chaát cuûa chuùng laø chaát khoâng thöôøng xuyeân gaây oâ nhieãm. Tuy nhieân, CO vaø CO2 laø nhöõng yeáu toá raát quan troïng cuûa caùc chaát oâ nhieãm caáp 2 laø hôïp chaát cuûa cacbon. * Chaát oâxy hoùa: Ozon vaø nitro oxit laø caùc chaát chieám ña soá trong caùc quaù trình oâxy hoùa trong khí quyeån. Ozon laø daïng töï nhieân trong khí quyeån taïo thaønh do vieäc chuyeån ñoåi ñieän töû (electron). Nhöng baûn thaân ozon khoâng phaûi laø moät chaát oâ nhieãm, tröø khi dioxit nitô nhaân ñoâi vôùi taùc duïng cuûa caùc tia cöïc tím trong khí quyeån seõ laøm phaùt sinh ra nhieàu ozon hôn. Caùc khí höõu cô, hôïp chaát höõu cô chòu taùc duïng oxy hoùa cuûa ozon taïo ra chaát oâ nhieãm caáp 2. Ví duï: Nitô oxit (NO) laø khí taïo ra NO2 töø taùc duïng oxy hoùa ñöôïc mieâu taû nhö laø chaát oâ nhieãm caáp 1. 2.5.6. OÂ nhieãm khoâng khí do caùc chaát khí höõu cô Khí höõu cô laø nhöõng khí maø sinh ra chuû yeáu töø caùc chaát höõu cô, thaønh phaàn hoùa hoïc cuûa chuùng chuû yeáu laø cacbon vaø hyñro, ñoâi khi cuõng coù caùc yeáu toá khaùc. Caùc hôïp chaát höõu cô thöôøng coù tính baån khaù cao, loaïi naøy chuùng thöôøng coù daïng caáu taïo cacbon - cacbon, cacbon - hydro. Caùc loaïi khí treân coù theå keå ra nhö sau: * Hydrocacbon: laø loaïi khí maø trong thaønh phaàn phaân töû chæ coù chöùa cacbon vaø hydro. Chuùng coù theå coi laø chaát oâ nhieãm caáp 1, coù nguoàn goác chuû yeáu töø quaù trình 46
43. khai thaùc daàu moû, quaù trình ñoát chaùy khoâng hoaøn toaøn cuûa caùc loaïi nhieân lieäu khí, daàu diesel, tuoác bin khí, xaêng maùy bay * Daãn xuaát cuûa hydro cacbon: Laø nhöõng chaát maø ñöôïc coi nhö laø chaát oâ nhieãm caáp 1, döôùi taùc duïng cuûa caùc phaûn öùng quang hoùa chuùng taïo thaønh caùc chaát oâ nhieãm caáp 2. Chuùng coù theå ñöôïc coi laø chaát bò oâ xi hoùa (daãn xuaát hydrocacbon hôïp vôùi oxy), nhö laø aldehyt vaø acrolein. Nhìn veà toång quan caùc daãn xuaát cuûa hydrocacbon coù theå goàm caùc khí halogen hydrocacbon (hydrocacbon no). Chuùng cuõng coù theå laø nhöõng daãn xuaát töø hoãn hôïp vôùi flo, clo, brom, ioát nhö laø CCl4 (Tetra clorua cacbon) sinh ra trong quaù trình taåy röûa, laøm saïch, laøm khoâ vaø duøng hoaø tan. 2.5.7. Caùch xaùc ñònh taûi löôïng chaát oâ nhieãm trong saûn xuaát coâng nghieäp Nhö ñaõ trình baøy ôû treân, saûn xuaát coâng nghieäp sinh ra caùc chaát oâ nhieãm raát ña daïng, chuùng goàm nhieàu chaát oâ nhieãm vôùi caùc thaønh phaàn, tính chaát khaùc nhau tuøy theo coâng ngheä saûn xuaát, caùc hoùa chaát söû duïng, thieát bò maùy moùc vaø trình ñoä tay ngheà cuûa coâng nhaân. Coù theå xaùc ñònh thaønh phaàn vaø löôïng chaát oâ nhieãm trong saûn xuaát coâng nghieäp baèng caùch sau. a) Caên cöù vaøo caùc phaûn öùng hoùa hoïc Döïa vaøo coâng suaát saûn phaåm, ñònh möùc tieâu hao nhieân lieäu, thaønh phaàn cuûa nhieân lieäu, thoâng qua vieäc xaùc ñònh caùc phaûn öùng hoùa hoïc sinh ra trong quaù trình coâng ngheä saûn xuaát ñeå tính ra thaønh phaàn vaø löôïng chaát oâ nhieãm trong quaù trình saûn xuaát ñoù. Ví duï: Nhaø maùy hoùa chaát tieâu thuï 1 naêm 395.000 taán daàu FO vôùi thaønh phaàn cuûa löu huyønh laø 2,9% khoái löôïng. Haõy tính löôïng SO2 sinh ra trong 1 naêm cuûa nhaø maùy treân. Giaûi Tính löôïng löu huyønh ñoát trong 1 naêm: 2,9% khoái löôïng = 29 kg löu huyønh/1 taán nguyeân lieäu Vaäy löôïng löu huyønh tieâu thuï trong1 naêm laø : 29 kg/taán x 395.000 taán/naêm = 11.455 taán löu huyønh/naêm. Khi ñoát löu huyønh, phaûn öùng hoùa hoïc xaûy ra nhö sau: O2 + SO2 = SO2 Theo phaûn öùng hoùa hoïc treân, cöù 32 kg löu huyønh khi ñoát seõ sinh ra 64 kg SO2. Nhö vaäy khi ñoát 11.455 taán löu huyønh/naêm seõ sinh ra: 22.910 taán SO2/naêm. 47
44. Khoái löôïng SO2 sinh ra trong 1 naêm cuûa nhaø maùy laø: 22.910 taán/naêm. b) Ño ñaïc tröïc tieáp Moät trong caùc caùch xaùc ñònh khaùc laø döïa vaøo vieäc ño ñaïc tröïc tieáp noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm trong khí thaûi keát hôïp vôùi vieäc tính toaùn löu löôïng khí thaûi töø ñoù tính ra taûi löôïng cuûa caùc chaát oâ nhieãm. Ví duï moät soá caùch tính sau: Theo B.B. Pameranseva (nhaø baùc hoïc Nga), khi aùp duïng cho daàu DO vaø FO coù theå tính nhö sau: Theå tích caùc chaát oâ nhieãm: 3 V(CO2) = 0,01866.C (m /kg nhieân lieäu) (2.9) V(SO2) = 0,007.S (-nt-) (2.10) V(NOx) = 0,008. N + 0,79.VB (-nt-) (2.11) 3 V(H2O) = 0,11.H + 0,0124.W + 0,0161.VB + 1,24.GB (m /kg) (2.12) trong ñoù: C, S, N, H, W laø thaønh phaàn caùc nguyeân toá coù trong nhieân lieäu; (%) 3 VB laø khoái löôïng khoâng khí ñeå ñoát chaùy 1 kg nhieân lieäu, (m /kg); GB laø khoái löôïng hôi nöôùc ñöôïc phun vaøo daàu ñeå ñoát; thöôøng laáy baèng 0,03-1 kg/kg nhieân lieäu. Toång theå tích khí thaûi laø: 3 V = V(SO2) + V(NO2) + V(H2O) + V(CO2) (m /Kg) (2.13) Khi xaùc ñònh ñöôïc toång theå tích cuûa saûn phaåm chaùy, nhaân vôùi noàng ñoä caùc chaát oâ nhieãm coù trong khí thaûi ta ñöôïc taûi löôïng cuûa caùc chaát oâ nhieãm. c) Tính toaùn theo heä soá oâ nhieãm * Döïa vaøo heä soá oâ nhieãm khoâng khí (emission factor): Theo EPA cho bieát heä soá oâ nhieãm khi ñoát daàu nhö sau: (Pouds/1.000 gallons daàu) Baûng 2.6. Heä soá oâ nhieãm trong quaù trình ñoát nhieân lieäu (daàu DO, FO) Daïng loø ñoát Chaát Nhaø maùy Coâng nghieäp oâ nhieãm Sinh hoaït ñieän Chaùy khoâng hoaøn toaøn Chaùy hoaøn toaøn Aldehyde 0,6 2 2 2 48
45. CO 0,04 2 2 2 Hydrocarbon 3,2 2 2 3 NO2 104 72 72 72 SO2 157.S 157.S 157.S 157.S SO3 2,40.S 2.S 2.S 2.S Buïi 10 23 15 8 Ghi chuù: 1 gallon = 3,785 lít; 1 poud = 450 gram S laø % khoái löôïng löu huyønh coù trong nhieân lieäu. Theo caùch tính cuûa taùc giaû Henry C. Perkins trong taøi lieäu Air pollution, trang 54 vaø 55, cho thaáy coù theå tính taûi löôïng chaát oâ nhieãm ñoái vôùi caùc nguoàn ñoát than ñaù, khí thieân nhieân vaø trong giao thoâng vaän taûi nhö sau. Baûng 2.7. Heä soá oâ nhieãm trong quaù trình ñoát than ñaù (lb/taán than ñaù) Chaát oâ nhieãm Nhaø maùy ñieän Coâng nghieäp Sinh hoaït vaø Thöông maïi Aldehydes (HCHO) 0,005 0,005 0,005 CO 0,5 3 50 CH4 0,2 1 10 NO2 20 20 8 SO2 38.S 38 S 38 S Baûng 2.8. Heä soá oâ nhieãm trong quaù trình ñoát khí thieân nhieân (pound/trieäu m3 khí thieân nhieân) Chaát oâ nhieãm Nhaø maùy Coâng nghieäp Sinh hoaït vaø caùc daïng loø ñieän loø hôi ñoát trong thöông maïi Aldehyde (HCHO) 1 2 N CO N* 0,4 0,4 Hydrocarbon (C) N N N NO2 390 214 116 SO2 0,4 0,4 0,4 Caùc chaát höõu cô khaùc 3 5 N Buïi 15 18 19 49
46. N*: khoái löôïng khoâng ñaùng keå Baûng 2.9. Heä soá oâ nhieãm cuûa xe oâ toâ Chaát oâ nhieãm Pounds/1.000 Pound/1.000 Pound/ngaøy mile gallon gas Aldehyde (HCHO) 0,3 4 0,007 CO 165 2.300 4,16 Hydrocarbon (C) 12,5 200 0,363 NO2 8,5 113 0,202 SO2 0,6 9 0,016 Axit höõu cô (acetic) 0,3 4 0,007 Buïi 0,8 12 0,022 Baûng 2.10. Heä soá oâ nhieãm cuûa caùc ñoäng cô diesel (Pound/1.000 gallon daàu diesel) Chaát oâ nhieãm Heä soá oâ nhieãm Aldehydes (HCHO) 10 CO 60 Hydrocarbons (C ) 136 NO2 222 SO2 40 Axit höõu cô (acetic) 31 Buïi 110 Cuõng theo EPA, 1973 Heä soá oâ nhieãm cuûa SO2 coøn coù theå tính nhanh theo caùc heä soá oâ nhieãm sau ñaây. Baûng 2.11. Heä soá oâ nhieãm cuûa SO2 ñoái vôùi moät soá nguoàn Loaïi nguoàn phaùt thaûi Heä soá oâ nhieãm Ghi chuù 1. Ñoát than ñaù * Than boät Antracite (kg/MT): 19S Cho ñaày loø (kg/MT) 19S Cho vaøo töøng ñôït (kg/MT) 18S 50
47. Than chöùa Bitum (kg/MT) 19S Daønh loø cao vôùi coâng suaát nhieät löôïng 103 Btu/giôø) 2. Ñoát daàu Nhaø maùy ñieän (kg/m3) 19,6S Daàu caën (kg/m3) 19S Daàu chöng caát (kg/m3) heater) 17S 3. Daàu nheï (petroleum refining): Loø hôi 19,2S Söï chuyeån ñoåi SO2 vaø caùc quaù trình gia nhieät (Process thaønh SO3 laø 93 % 4. Nhaø maùy saûn xuaát H2SO4 (kg/MT cuûa 48 Löôïng sulfur töø H2SO4 nguyeân chaát) 13 – 19 % 5. Nhaø maùy luyeän keõm thoâ (kg/MT) 6. Nhaø maùy luyeän ñoàng thoâ (kg/MT) 550 7. Nhaø maùy luyeän chì thoâ (kg/MT) 625 Quaù trình keát tinh 275 Giaù trò trung bình Loø cao 22,5 Luyeän tinh 40 Xe gaén maùy: g/min 0,2 g/km 0,12 Löôïng sulfur khoaûng 0,4 % 9. Ñaàu maùy keùo 6,8 9 • kg/MT = kg SO2/10 kg nhieân lieäu • S laø phaàn traêm khoái löôïng löu huyønh • Btu/h = 0,2931 Watts. 2.6 OÂ NHIEÃM KHOÂNG KHÍ DO MUØI HOÂI Noùi ñeán oâ nhieãm khoâng khí ngoaøi buïi, caùc loaïi hôi khí ñoäc vaø tieáng oàn, khoâng theå khoâng keå ñeán caùc chaát gaây muøi hoâi thoái khoù chòu. Thöïc chaát caùc chaát gaây muøi hoâi ñeàu laø caùc loaïi hôi khí ñoäc. 51
48. Caùc chaát gaây muøi (keå caû muøi hoâi vaø muøi thôm) ñeàu phaùt sinh töø caùc quaù trình töï nhieân vaø haàu heát caùc hoaït ñoäng kinh teá xaõ hoäi. - Trong lónh vöïc hoaït ñoäng coâng nghieäp, tieåu thuû coâng nghieäp Caùc loaïi nhaø maùy saûn xuaát giaáy, deät nhuoäm, phaân boùn, thuoác tröø saâu, hoaù chaát (sôn, vernis, caùn cao su, cheá bieán muû cao su, cheá bieán thöïc phaåm ), cheá bieán löông thöïc, thöùc aên gia suùc, thöïc phaåm (nöôùc maém, baùnh keïo, haït ñieàu, thuoác laù, loø gieát moå, thuyû saûn) - Trong noâng nghieäp Chaên nuoâi gia suùc, gia caàm nhö heo boø, traâu, gaø - Giao thoâng vaän taûi Muøi xaêng daàu, caùc loaïi nguyeân vaät lieäu chuyeân chôû treân ñöôøng. - Dòch vuï thöông maïi Caùc kho chöùa haøng, chöùa nguyeân lieäu, thaønh phaåm, chôï buùa, caùc cöûa haøng baùn löông thöïc, thöïc phaåm, thuoác tröø saâu, nhaø haøng, khaùch saïn, beänh vieän, keânh raïch Ngoaøi ra cuõng caàn phaûi keå ñeán caùc sinh hoaït cuûa con ngöôøi nhö naáu aên, chaên nuoâi suùc vaät vaø caùc quaù trình phaân huyû töï nhieân cuûa caùc loaïi ñoäng, thöïc vaät. Caùc chaát gaây muøi xuaát hieän taïi haàu heát moïi nôi do tröïc tieáp thaûi ra töø nguoàn vaø quaù trình phaùt taùn chaát oâ nhieãm trong khí quyeån. Caùc chaát gaây muøi raát deã nhaän bieát do khöùu giaùc cuûa con ngöôøi, nhöng do thaønh phaàn ña daïng, phöùc taïp, phuï thuoäc vaøo töøng lónh vöïc hoaït ñoäng neân raát khoù chæ danh caùc chaát oâ nhieãm gaây ra muøi laø chaát naøo. Tuy nhieân, trong moät soá tröôøng hôïp, ngöôøi ta vaãn coù theå nhaän dieän ñöôïc caùc chaát gaây muøi hoâi nhö trong baûng 2.12. döôùi ñaây. Baûng 2.12. Caùc chaát oâ nhieãm gaây muøi hoâi trong moät soá lónh vöïc khaùc nhau Ngaønh coâng nghieäp Caùc chaát oâ nhieãm chæ thò gaây muøi Cao su, nhöïa Caùc hôïp chaát Nitro (amin, oxit nitô) SOx, chaát hoaù deûo, dung moâi, Hydrocarbon bò oâxy hoaù chöa hoaøn toaøn (aldehyde, keton, pheânol, röôïu ) Thuûy tinh SOx, NOx, CO, HF, HCl Naáu môõ töø caùc suùc vaät cheát Caùc hôïp chaáât sulfur höõu cô, disulfur, mercaptan, aldehyde, trometyl amin, quinolin, dimetyl pyrazin 52