Bài giảng Từ vựng và ngữ nghĩa Tiếng Việt - Bùi Văn Thanh
60 trang
60
Free
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng Từ vựng và ngữ nghĩa Tiếng Việt - Bùi Văn Thanh", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên
Tài liệu đính kèm:
- bai_giang_tu_vung_va_ngu_nghia_tieng_viet_bui_van_thanh.pdf
Nội dung text: Bài giảng Từ vựng và ngữ nghĩa Tiếng Việt - Bùi Văn Thanh
- TR NGăĐ IăH C PH MăVĔNăĐ NG KHOAăS ăPH MăXẩăH I Bài giảng học ph n T ăV NGăVẨăNG ăNGHƾA TI NGăVI T Ch ngătrìnhăcaoăđẳngăngƠnhăS ăph măNg ăvĕn Gi ngăviên:ăBỐIăVĔNăTHANH Tổăb ămôn:ăVĕnă- S ă- Xưăh iăh c QU NGăNGẩI,ăTHÁNGă12/2013
- Ch ngă1. KHÁIăQUÁTăV ăT ăV NG H C ( 2 ti t) 1.1. T ăv ngăh călƠăgì? 1.1.1. V ătríăc aăt ăv ngătrongăh ăth ngăngônăng - Cóănhi uălo iăđ năv ăkhácănhauăv ăch cănĕngătrongăngônăng : ng ăơmă– âm v ,ăhìnhăv ,ăt ,ăcúăpháp. Đ năv ăc păđ ăd iăđ cădùngălƠmăy uăt ăc uăt oănênăc pă trênănóătr căti p. - Đ năv ăc aăc păđ ăhìnhăv ă(cácăhìnhăv )ăcóăch cănĕngăđiểnăhìnhălƠăt oănênă đ năv ăc aăc păđ ăt . - Trongăngônăng ăcònăcóănh ngăđ năv ăkhácătuyăcóăcùngăch cănĕngănh ăt ă nh ngăkhôngăhoƠnătoƠnăgi ngăt ăv ăc uăt o vƠăng ănghƿa,ăđ căg iălƠăcácăđ năv ă t ngăđ ngăv iăt .ăThuậtăng ăđơn vị từ vựng dùng đểăch ăt ăvƠ cácăđ năv ăt ngă đ ngăv iăt . - Tậpăh păcácăt ăvƠăđ năv ăt ngăđ ngăv iăt ă(ng ăc ăđ nh)ăg iălƠătừ vựng (lexicon; lexical) c aăm tăngônăng . - T ăv ngălƠăch tăli uăc năthi tăđểăc uăt oăngônăng .ăTrongăđóăt ălƠăđ năv ăc ă b nănh tăc aăt ăv ng. - T ă lƠă m tă trongă haiă đ nă v ă c ă b nă c aă ngônă ng ă cóă ch că nĕngă t oă cơu.ă Ti ngăVi tălƠăm tăngônăng ăđ nălập,ăcácăt ăkhôngăbi năđổiăhìnhătháiănênăvaiătròăc aă t ăv ngăr tăquanătr ngătrongăvi căt oălậpăvƠălƿnhăh iăỦănghƿaăc aăcácăngônăb nătrongă giaoăti p.ă 1.1.2. Đ nhănghƿaăt ăv ngăh c - Từ vựng học (lexicology) là một chuyên ngành ngôn ngữ học nghiên cứu từ vựng của ngôn ngữ. + Từ vựng học đại cương lƠă m tă b ă phậnă c aă Ngônă ng ă h că đ iă c ngă cóă nhi măv ăxơyăd ngănh ngălíăthuy t,ănh ngăkháiăni măc ăb năvƠănh ngăph ngăpháp nghiênăc u t ăv ngăchungăchoăm iăngônăng . + Từ vựng học cụ thể cóănhi măv ănghiênăc uăt ăv ngăc aăt ngăngônă ng ă riêngăr . 2
- Cóăhaiăh ngănghiênăc u: T ăv ngăh căl chăs ăvƠăT ăv ngăh căđ ngăđ iă(T ă v ngăh cămiêuăt ă). + Từ vựng học lịch sử nghiênăc uăngu năg căvƠăs ăbi năđổiăcácăt ătrongădòngă th i giană(bi năđổiăv ăng ănghƿa, quan h ngu năg căv ăv năvƠăv ănghƿaăgi aăcácă y uăt ăt ăv ng ). + Từ vựng học miêu tả nghiên c uăt ăv ngăc aăm tăngônăng ătrongăm t tr ngă thái,ăch ăy uălƠătr ngătháiăhi năđ i. 1.2. Ph ngăphápănghiênăc u Ph ngă phápă nghiênă c uă t ă v ngă h că ch ă y uă lƠă ph ngă pháp hệ thống động (phương pháp hệ thống chức năng).ăPh ngăphápănƠyăd aătrênănh ngăquană ni mătổngăquátăv ăngônăng : - Từ vựng của một ngôn ngữ là một hệ thống có tổ chức, gi aăcácăđ năv ăh pă thƠnhăt ăv ngăcóănh ngătổăch cănh tăđ nh.ăVìăvậy, đểăxácăđ nhăđ căđặcăđiểmăc aă m tăđ năv ănƠoăđóăph iătìmăraăm iăquan h ăgi aăđ năv đóăv iăcácăđ năv khác (tìm raăs ăgi ngăvƠăkhácănhauă– quan h ăđ ngănh tăvƠăđ iălập). - Trong từ vựng có các hệ thống nhỏ theo cấp độ (t ng bậc). Khiănghiênăc uă m t đ năv t ăv ngănƠoăđóăph iăđặtănóătrongăh ăth ngăconăc aănóă(đểăxácăđ nhăđ că vaiătròăc aănóătrongăc păđ ,ăđ căc uăt oăt ăđ năv nƠoăc aăc păđ ăd iăvƠădùngăđểă t oăraăđ năv nƠoăc aăc păđ ătrên). Nh ăvậy,ăvậnăd ngăph ngăphápăh ăth ngăđ ngăyêuăc u: +ă Chúă Ủă đ n quană h ăh ă th ngă gi aă cácă đ nă v ,ă gi aă cácă h ă th ngă b ă phậnă trongălòngăcácăc păđ ăvƠătrongătoƠnăb ăngônăng . + Phátăhi năraăcácăquyătắc c uăt oăchiăph iăs ăchuyểnăhoáăcácăđ năv ,ăcácăh ă th ngăb ăphậnătrongălòngăcácăc păđ .ăăăăăă T ăđó,ăhiểuăs ăhƠnhăch căc aăngônăng ,ălíăgi iăchínhănh ngăquanăh ăh ăth ngă c aăngônăng . 1.3. Quanăh ăgi aăt ăv ngăh căvƠăcácăchuyênăngƠnhăngônăng ăh cămiêuă t khác Vi tăng ăh căcóăcácăphơnăngƠnh:ăNg ăơmăh căti ngăVi t,ăT ăv ngăh căti ngă Vi t,ăNg ăphápăh căti ngăVi tă (theoăquanăđiểmătruy năth ngă vƠăquanăđiểmăch că 3
- nĕngăhi năđ i),ăVĕnăb n,ăNg ăd ngăh c,ăPhongăcáchăh c.ăĐơyălƠănh ngăphơnăngƠnhă t ngăđ iăđ călậpănh ngăkhông táchăbi tănhauăhoƠnătoƠnămƠăvẫnăcóăliênăquanăv iă nhau. T ălƠăđ năv c ăb n,ălƠăđ năv c tălõiăđểăt oănênănh ngăđ năv l năh nănh ă c măt ,ăcơu,ăvĕnăb n. Từ là đơn vị khảo sát, nghiên cứu của cả 4 phân ngành: - Ng ăơmăh cănghiênăc u mặtăơmăthanhăc aăt ; - T ăv ngăh cănghiênăc u mặtăỦănghƿaăc aăt ; - Ng ăpháp h cănghiênăc u mặtăk tăh pă- c uăt oăc aăt ;ă - Phong cách h cănghiênăc u ngh ăthuậtăs ăd ngăt .ă Đặc bi tăv năđ ăc uăt oăt ănh ălƠăm t ph năgiaoăgi aă2ăphơnăngƠnh:ăT ăv ngă và Ng ăpháp.ăTh căraăcácăphơnăngƠnhănhi uăkhiăph iăs ăd ngăk tăqu ănghiênăc u c aănhau,ăb iăl : - Các đ năv t ăv ngăchi măm tăs ăl ngăc căl nătrongăh ăth ngăngônăng ăti ngă Vi tăvƠăcóăch cănĕngăc ăb nălƠăt oănênăcácăđ năv ăcácăc păđ ătrênă(cơu, vĕnăb n) đểăph căv ăchoăch cănĕngăgiaoăti p.ăVìăvậyăt tăc ănh ngătriăth căv ăcácăđ năv và các quan h ăgi aăcácăđ năv trongăt tăc ăcácăc păđ ăc aăngônăng ăđ uăquanăh ăv iăt ă v ngăh c.ăMặtăkhác,ăT ăv ngăh căkhiăxácăđ nhăranhăgi iăt ,ăphơnătíchănghƿaăc aăt ,ă cácăbi năthể,ăbi năd ngăc aăt ăcũngăph iăd aăvƠoăcácăd uăhi uăvƠăquyătắcăng ăpháp,ă ng ăơm,ăng ăc nhă(nguyên tắcăk tăh păt ,ăch cănĕngăvƠătrậtăt ăng ăpháp,ăhi năt ngă chuyểnăđổiăt ălo i,ăơmăv ăh c ). - Vi cănghiênăc u cácăchuyênăngƠnhăc aăNgônăng ăh căc năvậnăd ngălinhăho tă quanăđiểmătíchăh păv iăm c đích chungălƠăh ngăt iăvi căphátăhi năraăcácăquyătắcă vƠălíăgi iăvi căs ăd ngăcácăđ năv ngônăng ătrongăgiaoăti păxưăh i.ă 4
- Ch ngă2. Đ NăV ăT ăV NGă VẨăT ăV NGăTI NGăVI T (6 ti t) 2.1.ăT ăti ngăVi t 2.1.1. Đ nhănghƿa: - Từ (words): LƠăm tăđ năv ăđưăđ căchúăỦăt ălơuătrongăngônăng ăh c.ăT ă th iătr căCN,ăAristoteăđưăquanăni măt ălƠăm tăthƠnhăt ăc aăl iănóiămƠăt ăthơnăcóăỦă nghƿaă nh tă đ nhă nh ngă khôngă thểă chiaă thƠnhă nh ngă Ủă nghƿaă nh ă h nă (d aă vƠoă Ủă nghƿa,ăc uăt oăhoƠnăch nh).ă Choăđ nănay,ăcóătrênă300 đ nhănghƿaăkhácănhauăv ăt . M tăs ăđ nhănghƿa: - Từ là đơn vị nhỏ nhất có nghĩa của ngôn ngữ được vận dụng độc lập, tái hiện tự do trong l i nói để xây dựng nên câu. (Cơ sở ngôn ngữ học và Tiếng Việt- Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, NXB Giáo dục). - Từ của tiếng Việt là một chỉnh thể nhỏ nhất có ý nghĩa dùng để cấu tạo câu nói, nó có hình thức của một âm tiết, một “chữ” viết r i. (Nguyễn Thiện Giáp- Từ vụng học tiếng Việt, NXB Giáo dục). -Từ là đơn vị cơ bản của ngôn ngữ, có thể tách khỏi các đơn vị khác của l i nói để sử dụng một cách độc lập và là một khối hoàn chỉnh về ngữ âm, ý nghĩa và chức năng ngữ pháp. ( Nguyễn Kim Thản, ẩghiên cứu ẩgữ pháp tiếng Việt, NXB Khoa học xã hội). -Từ của tiếng Việt là một hay một số âm tiết cố định, bất biến về hình thức ngữ âm, nằm trong một kiểu cấu tạo nhất định, mang những kiểu đặc điểm ngữ pháp nhất định, ứng với những nghĩa nhất định, lớn nhất trong tiếng Việt và nhỏ nhất để cấu tạo câu. (Đỗ Hữu Châu, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục). Chúngătaăt măth iăch pănhậnăđ nhănghƿaăc aăĐỗăH uăChơu theo giáo trình đangăs ăd ng. 2.1.2. Đặcăđiểmăc aăt ăti ngăVi t Đ nhănghƿaăc aăĐỗăH uăChơuănêuăraăcácăđặcăđiểmăc ăb năc aăt ăti ngăVi t: 5
- - Đặcăđiểmăv ăhìnhăth căng ăơm:ăĐ nhănghƿaănêuăbậtătính b tăbi năv ăhìnhă th căng ăơmăc aăt .ă Soăv iăcácăngônăng ă n,ăÂuầ,ăhìnhăth căơmăthanhăc aăt ă ti ngăVi tăc ăđ nh,ăb tăbi nă ăm iăv ătrí,ăquanăh ăvƠăch cănĕngătrongăcơu. - Đặcăđiểmăv ăkiểuăc uăt oăc aăt :ăLƠăm tăđặcăđiểmăc năchúăỦăđểănhậnădi nă t .ăKiểuăc uăt oăc aăt ăcóăthamăgiaăvƠoăvi căxácăđ nhăt ăv ăng ănghƿaăvƠăng ăpháp. - Đặcăđiểmăng ăpháp:ăĐặcăđiểmănƠyăv aăchiăph iăđặcătr ngăng ănghƿaăv aă chiăph iăkh ănĕngăt oăcơuăc aăt .ăDoătínhăc ăđ nh,ăb tăbi n,ăđặcăđiểmăng ăphápăc aă t ăkhôngăbiểuăhi nă ăn iăb ăt ămƠăbiểuăhi năch ăy uă ăngoƠiăt ,ătrongăt ngăquană gi aăt ăđóăv iăcácăt ăkhácătrongăcơu. CácănhƠăngônăng ăh căđưăc ăgắngăhìnhăth căhóaăcácăt ngăquanăgi aăt ăvƠă cácăt ăkhácătrongăcơuăđểăxácăđ nhăch cănĕngăng ăpháp,ăbaoăg m:ă +ăKh ănĕngăk tăh p:ăcácăt ălo iăkhácănhauăcóăkh ănĕngăđiăcùngăcácăph ăt ă riêngă(t ăch ng). +ăKh ănĕngălƠmăthƠnhăph năcơu:ăkh ănĕngălƠmăthƠnhăph năchínhătrongăcơu,ă kh ănĕngălƠmăv ăng ătr căti pầ +ăKh ănĕngăchiăph iăcácăthƠnhăph năph ătrongăc măt ,ăcơu. - Đặcăđiểmăv ăng ănghƿa:ăĐơyălƠ đặcătr ngăquanătr ngăbậcănh tăđểăkhẳngă đ nhăt ăcáchăt ăc aăm tăhìnhăth căng ăơmănƠoăđ y. - ĐặcăđiểmălƠăđ năv nh ănh tăđểăt oăcơu:ăT ălƠăđ năv ănh nh tăcóăch că nĕngăt oăcơu,ălƠăđ năv ăđ călậpăđểăt oăcơu.ăĐơyălƠăđặcăđiểmăphơnăbi tăt ăv iăcácăđ nă v ătuyăcũngăcóănghƿaănh ngăkhôngăthểăđ călậpăt oăcơu. Ví dụ: phơnăbi tăthảo và cỏ. - Đặcăđiểmă“sẵnăcó”ăc aăt :ăt ălƠăđ năv ăsẵnăcóăđ iăv iăxưăh iăvƠăđ iăv iăt ngă thƠnhăviênătrongăxưăh i.ăĐơyălƠăđặcăđiểmăphơnăbi tăt ăv iăcácăđ năv ăthu căc păđ ă cúăphápă(c măt ,ăcơuầ).ăNóiăđ nătínhăsẵnăcóăc aăt ăcũngălƠănóiăđ nătínhăxưăh i,ăbắtă bu c c aăt ,ăđ năch cănĕngăl uătr ăc aăt . Cũngăvìătínhăsẵnăcóănênăt ăm iălƠăđ năv ăl nănh tătrongăh ăth ngăngônăng .ă Khôngăcóăđ năv ăngônăng ănƠoăsẵnăcóămƠăl iăl năh năt ă(ng ăc ăđ nhălƠăđ năv ă t ngăđ ngăv iăt ). 2.2.ăCấuăt oăt 2.2.1.ăPh ngăth căt oăt 6
- Đ nhănghƿa: Ph ngăth căc uăt oăt ălƠ cáchăth cătổăch căcácăđ năv ăc uăt oă t ăđểăchoăcácăt ăc aăm tăngônăng ănƠoăđ y. Ti ngăVi tăcóănh ngăph ngăth căt oăt : - Ph ngăth căchuyểnănghƿa; - Ph ngăth căghép; - Ph ngăth căláy. 2.2.1.1.ăPh ngăth căchuyểnănghƿaăt Theoăph ngăth cănƠy,ăm t t ăbi năđổiănghƿaăc aănóăthƠnhăm tăt ăkhácă(v ă ng ăơmăgi ngănhauănh ngăkhácănhauăv ănghƿa). Ví dụ: con ốc – đinh ốc, con cò – cò súng C năphơnăbi tăt đ căt oăraăbằngăph ngăth căchuyểnănghƿaăv iăhi năt ngă nhi uănghƿaăc aăt . 2.2.1.2.ăPh ngăth căghépăvƠăph ngăth căláy G iăchungălƠăph ngăth căph căhoáăt ăt : k tăh pă2ăhayănhi uăt ăt ăđểăt oă thƠnhăt . - Phương thức ghép: Dùngă2ăhoặcăh nă2ăt ăt ăriêngăr ăghépăl iăv iănhauătheoă nh ngăquyătắcănh tăđ nhăđểăchoă1 t ăghép: máy + bay = máy bay (máy cày, máy đào, máy xúc, máy giặt, máy may; nhà cửa, chăn màn, ăn học, ăn nằm ). - Phương thức láy: Tácăđ ngăvƠoăm tăt ăt ăc ăs ălƠmăs năsinhăraăm tăt ăt ăth ă sinh,ăgi aă2ăt ăt ănƠyăcóăquanăh ăng ăơmănh tăđ nhă(lặpăl iătoƠnăb ăhoặcă1ăb ăphậnă nƠoăđóăc aăt ăt ăc ăs ătrongă1ăs ăl nănƠoăđóătheoăquyătắcăchoăphép). Tổăh păđ năv ă g căvƠăđ năv ăth ăsinhălƠăm tăt ăláy. Ví dụ: đỏ → đắn, đỏ + đắn = đỏ đắn. Điểmăkhácănhauăc ăb năgi aăhaiăph ngăth cănƠy: Ph ngăth căghépătácăđ ngăvƠoănh ngăđ năv ăc uăt oăt ăsẵnăcó,ăriêngăr ,ăđ că lậpăv iănhauătrongăkhiăph ngăth căláyătácăđ ngăvƠoăm tăđ năv ăt oăt ălƠmăs năsinhă raăm tăđ năv ăm iăcóăquanăh ăth ăsinhăv iăđ năv ăg că(đ năv ăth ăsinhătr căđóăch aă có). NgoƠiăcácăph ngăth cătrên,ătrongăcácăngônăng ăcònăcóăcácăph ngăth căt oă t :ăpháiăsinh,ărútăg nầ 2.2.2.ăĐ năv ăt oăt ăti ngăVi t 7
- 2.2.2.1.ăHìnhăv ăvƠăđ năv ăt oăt - Đ năv ăc uăt oăt :ăLà nh ng y uăt ănh ănh tătr căti păk tăh p v iănhauăt oă nênăcácăt . - Ngônăng h căth ăgi iăg iăđ năv c uăt oăt là hìnhăv (morpheme): Là đ nă v cóănghƿaănh ănh tăcóăthểălƠmăthƠnhăt ăhayăb ăphậnăc aăt ă(đ cădùngălặp điălặpă l iăv iăcùng m t nghƿaăhoặcăcùngăch cănĕng). - Vi tăng ăh c cóă2ăquanăni măkhácănhauăv ăđ năv c uăt oăt ăti ngăVi t: + Là tiếng (đ ngănh tăv iăơmăti t), l yăđi uăki n ng ăơmălƠăơmăti t đểăxemă xétă(CaoăXuơnăH o,ăNguy năThi năGiáp,ăTr ngăĐôngăSan). + Là từ tố: LƠăhìnhăth căng ăơmănh ănh t,ă cóănghƿa (đ a raăđi uăki năv ă nghƿa)ăcóăthểăđiăvƠoăcácăph ngăth căt oăt ăti ngăVi tăđểăchoăraăt .ăVD:ăcácăt ăt ă cóăgiáătr ăkhuăbi tănghƿa:ă d aă hấu,ăg n ghẽ,ă g nă gàng, l nhă lẽo,ăăl nhă lùng, đẹpă đẽ (ĐỗăH uăChơu g iăt ăt thay choăhìnhăv ). 2.2.2.2.ăĐặcăđiểmăc aăt ăt ăti ngăVi t - Đặcăđiểmăc a t ăt ăti ngăVi t: Ph iălƠăm t ơmăti tăcóănghƿaăhoặcănằmă trongănh ngăđ năv có nghƿaăcóăkh ănĕngăđiăvƠoăcácăph ngăth căt oăt đểăc uăt oă nênăt ăc aăti ngăVi t (n uănằmătrongăm t tổăh păđaăơmăti tămƠ t tăc ăcácăơmăti tă đ uăkhông cóănghƿaăthìătoƠnăb ătổăh păđaăơmăti tăđóălƠăm t t ăt ă).Ví dụ: tắc kè, ễnh ương, ra đi ô, ăng ten - Phơnălo iăt ăt : + T ăt ăc ăs ă(t ăt ănguyênăc p):ăcóănghƿaăth că(có thểăcó nh ngăt ăt ăc ăs ă m tănghƿa). Ví dụ: xanh lè, d aăhấu,ăc ărả, đ ngăsá,ăb pănúc, ch ăbúa, gà qué, tre pheo + T ăt ăth ăsinh: đ căs n sinhăraădoăt ăt ăc ăs ătheoăph ngăth căláy.ăVí dụ: nhẹănhàng,ănhẹănhõm,ăăg năgàng,ăs chăsẽ, đẹpăđẽ,ăăg năghẽ, khoẻăkhoắn,ăđ ă đắn ĐỗăH uăChơu d aătheoăcáchăphơnălo iăơmăti tăti ngăVi t c aăGSăPhanăNg că (trong Mẹo giải nghĩa từ Hán Việt, NXB ĐƠăNẵng,ă1991) để phơnălo i: - A: nh ngăơmăti t (ăt ăt )ăt ădo,ălƠăt ăđ călập. 8
- - B: ơmăti tă(t ăt )ăkhông t ădoăvƠăkhông đ nănh t,ăkhông ph iălƠăt ăđ călập,ă dùngăđểăc uăt oăt .ăVí dụ: thiên, sơn, thuỷ, hải, lâm, tử - C: ơmăti t (t ăt )ăkhông t ădo,ăđ nănh tăvƠăkhông láyăơmă(ăơmăti t phiên âm vƠăcácăt ăch aănóăđ uălƠăt ăphiênăơm.ăVí dụ: a-xít, ăng-ten ; tắc kè, bồ hóng, bồ kết ;ăơmăti t g căVi tăđưă m ănghƿaă - gà qué, chó má,ăch ăbúa, tre pheo, c ărả, xanh ngắt, xanh rì, ). - D: T ăt ăkhông t ădo,ăđ nănh t,ăláyăơm. Ví dụ: nhẹănhàng,ăđẹpăđẽ, (Đơn nhất: ch ăxu tăhi nătrongăm t t ăsongăti t,ăkhông xu tăhi năv iăcùngă m t nghƿaă ăb tăc ătổăh pănƠo khác. Không đơn nhất: Cóăthểăxu tăhi nă ănhi uăt ă đaăti tăkhác (thiên tử, thiên tai, thiên đình, thiên mệnh, thiên thu, thiên biến vạn hoá, thiên di, biến thiên, lâm nghiệp, lâm sản, lâm tặc, giang sơn, thâm sơn cùng cốc, sơn thuỷ hữu tình, sơn cùng thuỷ tận ). K tăh păcácăđặcătínhăđưătrìnhăbƠyă ătrên,ăcácăt ăt ăđ năơmăti ngăVi tăs ăđ că phơnălo iănh ăsau: B ngă2.1.ăB ngăphơnălo iăt ăt ăđ năơmăti ngăVi t T ăt ăth ăsinh:ăt ăt ăláy D T ăt ăđ năơmăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă T ăt ăđ călậpăA T ăt ăc ăs T ăt ăkhôngăđ călậpăBăăăăăăăăăăăăăăăăăăăă T ăt ăkhôngăđ călậpăC Ví dụ: T ăt :ăă * Từ tố thứ sinh (t ăt ăláyăD):ănhẹ nhàng, đẹp đẽ * Từ tố cơ s : - T ăt ăđ călậpăA: nhà, xe, đi, ăn - T ăt ăkhông đ călậpăB: tử, thiên, sơn, hữu, thuỷ - T ăt ăkhông đ călậpăC: +ăT ăt ăphiênăơm; + T ăt ăđưăm tă(m )ănghƿa. 2.2.3.ăPhơnălo iăcácăt ăti ngăVi tăxétătheoăkiểuăcấuăt o Cĕnăc ăvƠoăs ăl ngăcácăt ăt ă(hìnhăv )ăt oănênăt ,ăt ăăti ngăVi tăđ căchiaă thƠnhăt ăđ năvƠăt ăph c. 9
- T ăđ n: LƠăt ădoăm tăt ăt ăt oănên.ăCĕnăc ăvƠoăs ăl ngăơmăti t,ătaăcóăcácă t ăđ năđ năti tăvƠăt ăđ năđaăti t.ăVí dụ:ăt ăđ năđaăti tăthu năVi t:ătắc kè, bù nhìn, bồ hóngầ;ăt ăđ năđaăti tăg că năÂu:ăcà phê, xà phòng, mô tô, ô tô T ăph călƠăt ădoăhaiăhoặcăh năhaiăt ăt ăt oănên.ăĐóălƠănh ngăt ăghépăvƠăt ă láy. B ngă2.2. B ngăphơnălo iăt ti ngăVi tăxétăv ăkiểuăcấuăt o cóănghƿaăth că(ăn, , đi, nhà ) đ năti t T ăđ năăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăh ăhoáă(do, b i, nên ) đaăti tă(các âm ti tăđ uăkhông cóănghƿa)ă T ăTV (ten - nít, thằn lằn, tắc kè ) T ăghép T ăph c T ăláy 2.2.4.T ăghép 2.2.4.1. Đ nhănghƿa T ăghépălƠăm t t ăph căđ căt oăraăbằngăcáchăghépăcácăt ăt ăcóăquanăh ăv iă nhauăv ănghƿa. Trongăti ngăVi t, điểnăhìnhălƠănh ngăt ăghépă 2ăt ăt . 2.2.4.2. Cácăkiểuăt ăghépăxétăv ăc uăt oăvƠăng ănghƿa Ng i taăcóăthểăcĕnăc ăvƠoătínhăch t đ călậpăhayăkhôngăđ călập,ăđ nănh tă hayăkhôngăđ nănh tăđểăphơnălo iăcácăt ăghépăti ngăVi t.ăNh ngăch ăy uălƠăphơnălo iă theo quan h ănghƿaăgi aăcácăt ăt .ăTheoăcáchăphơnălo iănƠy,ăcóă3ălo iăt ăghép:ăt ă ghépăchínhăph ,ăt ăghépăđẳngălập,ăt ăghépăkhông xácăđ nhăđ căquanăh . a.Từ ghép chính phụ: Là nh ngăt ăghépăgi aă2ăt ăt ăcóăquanăh ăchínhă ph .(Quyă c t ăt ăchính:ăX;ăăt ăt ăph :ăY). Ví dụ: làm công, làm thuê, làm m n,ăălàm duyênầ X Y X Y X Y X Y lâm nghi p, lâm s n, lâm tặc ; phóng đ i,ăăăh thuỷ Y X Y X Y X X Y X Y - C ăch ăt oănghƿaăc aăt ăghépăchínhăph : 10
- + Cácăt ăt (X, Y) dùng đểăt oăt ăghépăkhôngăbắtăbu căph iăcùngătr ngă nghƿa. + T ăt ăph ă(Y)ăcóătácăd ngăbổăsungăỦănghƿaăchoăt ăt ăchính (X). + Nghƿaăc aăt ăghép ( X + Y) -> S hẹpăh nănghƿaăc aăt ăt ăchính (X). *ăCácălo iăt ăghépăchínhăph :ăăăă a1.Từ ghép chính phụ phân nghĩa: LƠănh ngăt ăghépăg măm t t ăt ăchínhămangăănghƿaătổngălo iăchungă- v ă s ăvật,ăho tăđ ng,ăthu cătínhă(t ăt ătổngălo i)ăvƠăm tăhoặcă1ăs ăt ăt ăph ăcóătácăd ng phơnăhoáănghƿaă(phơnăraăt ngăsắcătháiăc ăthểăc aănghƿaătổngălo iăđó)ă- làm thành tên g iăc aăm tălo iăs ăvật,ăho tăđ ng,ătínhăch t. Nh ngăt ăghépălo iănƠyălậpăthƠnhănh ngăh ăth ngănh ăđ ngănh tăv ăy uăt ă ch ălo iăl năXăc ăv ăng ăơmăvƠăng ănghƿa. Ví dụ: Vui ( mắt, tai, lòng, miệng, tính ); Thợ (mộc, cơ khí, rèn, nề, tiện, may ) Nhà (thơ, văn, sư, báo, buôn, nho ); Nhà (ăn, tắm, kho ) Làm ( thuê, mướn, công ); Làm (dáng, duyên, nũng, điệu, oai, già, phách ) Cĕnă c ă vƠoă tínhă ch t vƠă vaiă tròă c aă t ngă t ă ghépă trongă h ă th ngă đ iă v iă nghƿaăc aăX,ăcóăthểăchiaăthƠnh: -T ăghépăphơnănghƿaăbi tălo i; -T ăghépăphơnănghƿaăđặcăbi t;ă(SV nghiên cứu giáo trình). Đặcăđiểmăv ănghƿa c aăt ăghépăphơnănghƿaăbi tălo i: + Xét theo X: X có thểălƠă1ăt ăt ăcóănhi uănghƿa.ăMỗi nghĩa của X sẽ tạo ra một loại từ biệt loại có nét nghĩa chung Ví dụ: Làm v iănghƿa: - “s nă xu tă nông nghi pă theoă mùaă v ă hayă cơyă tr ng”: làm (mùa, chiêm, màu ); - “laoăđ ng ki mă s ngătheoăngh ănghi p,ăhình th cănƠoăđ y”: làm (ruộng, rẫy, nông, thợ, báo, thuê, công nhật, khoán ) 11
- - “đóng vai trò,ămangăt ăcáchălƠă ă”: làm (gương, chủ, ngư i, bạn, cha, mẹ, vợ, chồng, thầy, con ) - “t oăraăchoămìnhăm t cáiăgìăđóămìnhăch aăcóăhoặcăcóănh ngăch aăhoƠnătoƠnă v aăỦ”: làm (dáng, bộ, duyên, nũng, điệu, già, oai ) + Xét theo Y: CóăthểăchiaăthƠnhăt ngănhómătheoăs ăđ ngănh tăv ănghƿaăc aăY: Ví dụ: Thợ: - Yăch ăđ ngătác:ăăthợ (tiện, hàn, rèn, may, khoan ) - Yăch ăđ iăt ngătácăđ ng:ăthợ (cơ khí, đồng hồ ) - Yăch ănguyênăli u:ăăthợ (bạc, mộc ). a2. Từ ghép chính phụ biệt lập: LƠănh ngăt ăghépămƠănghƿaăc aămỗiăt ăkhông cóăquanăh ănằmătrongăsoăv iă nghƿaăc aăm tălo iăl nănƠoă(X không ph iălƠăm tălo iăl n). Cácăt ăghépănƠyăđ ngă riêngăr ăkhông nằmătrongăm t h ăth ngănƠoăc ,ăchúngălƠănh ngăs ăki năbi tălập. Ph năl năt ăghépălo iănƠyălƠăl iăchuyểnănghƿaătheoăphépă năd ăhoặcăhoánăd . Ví dụ: ruột tượng, ruột gà, thắt lưng, mắc áo, cầu vai, càng cua, đầu bò, bật lửa b.Từ ghép đẳng lập (h pănghƿa,ăliênăh p,ăsongăsong,ătổngăh p): LƠănh ngăt ăghépătrongăđóăcácătừ tố bình đẳng với nhau, khôngăcóăt ăt ănƠoă lƠăchính,ăt ăt ănƠoălƠăph ,ăcácăt ăt ăg pănghƿaăv iănhauăđểăchoănghƿaăm iăc aătoƠnăt ghép. (X, Y không cóăquanăh ăchínhăph ămƠăbìnhăđẳngăv iănhau). Cơ chế tạo nghĩa của từ ghép đẳng lập: - Cácăt ăt (X, Y) trongăt ăghépăhoặcăcùngătr ngănghƿaăhoặcăđ ngănghƿa,ă tráiănghƿa. - Nghƿaăc aăcácăt ăt ădungăh păv iănhauăđểăt oăraănghƿaăc aăt ăghép. - Nghƿaăc aăcácăt ăghépăsoăv iănghƿaăc aăcácăt ăt ăt oănênănóăr tăđaăd ngă (th ngăth yănh tălƠ nghĩa tổng hợp, khái quát). Các loại từ ghép đẳng lập: Cóănhi uăcáchăphơnălo i. Quanăđiểmăc aăĐỗăH uăChơu: Đ aăraănhi uătiêuăchíăđểălƠmăcĕnăc ăphơnălo i (từ tr. 54-56, giáo trình 5.1). - Căn cứ vào tính chất độc lập - không độc lập, có nghĩa và mất nghĩa, đơn nhất và không đơn nhất chia thành: 12
- + AA ( nhà cửa, ruộng đồng ); + AB (bạn hữu, th i đại, chiếm đoạt ); + BA (xuất ra, nhập vào ); + AC (bếp núc, chợ búa, tre pheo, gà qué ). - Căn cứ vào nguồn gốc từ loại và quan hệ ngữ nghĩa giữa 2 từ tố chia thành: T ăghépăg căDT,ăg căĐT,ăg căTTăv iăcácăquanăh ănghƿaăgi aăcácă t ăt :ăđ ngănghƿa,ătráiănghƿa,ăcùngătr ngănghƿa). +ăT ăghépăĐLăg cădanhăt : * Cácăt ăt ăđ ngănghƿa: bạn hữu, thị thành, phố xá, bếp núc, xe cộ, đư ng sá, tre pheo, gà qué, rào dậu, ao hồ, binh lính, lang sói, mồm miệng, hang động * G nă nghƿa,ă cùngă tr ngă nghƿa: nhà cửa, ruộng đồng, ruộng vư n, vư n ruộng, sông ngòi, sông biển, sông suối, khe suối, đồi núi, hầm hố, bàn ghế, sách v , bút mực, áo quần, váy áo, khăn áo, mũ nón, giày dép, gương lược, son phấn, chăn màn, giư ng chiếu, mèo chó, gà vịt, lợn gà, trâu bò, dê chó, trâu ngựa, đầu tóc, tóc tai, tay chân, mặt mũi, tai mắt, tâm can, đầu óc, gan ruột, chén bát, ấm chén, ly chén, mâm bát, bát đũa, mâm cỗ, xoong nồi, dao kéo, dao búa, dao rựa, cày cuốc, cày bừa, cuốc xẻng, cuốc thuổng, trăng sao, mưa gió, sấm chớp, bão lụt *Quanăh ăđ iă ng: ông bà, anh chị, vợ chồng, cha con, mẹ con, anh em, chị em, thầy trò , vua tôi, quan dân, đất tr i, mưa nắng +ăT ăghépăĐLăg căđ ngăt : *Cácăt ăt đ ngănghƿa:ăănhạo báng, chửi mắng, đánh đập, bóc lột, bó buộc, bênh vực, bài bác, bài trừ, trừ bỏ, trừ khử, tiêu diệt, huỷ diệt, huỷ bỏ, cuốc xới, đào bới, cưa xẻ, mổ xẻ, giải phẫu, tiêm chích, chọn lựa, tìm kiếm, đợi ch , ch đợi, trông coi, nhìn ngó, sửa đổi, thay đổi, ngăn chặn, sinh đẻ *Cácăt ăt cùngătr ngănghƿa,ăg nănghƿa: ăn uống, ăn học, ăn chơi, ăn , ăn nằm, hút chích, bơi lội, bơi lặn, cày bừa, cày cuốc, học tập, vui chơi, nhảy múa, ca múa, hát múa, bay liệng, cúng vái, cúng đơm, bày đặt, cắt đặt, xếp đặt, bầu cử, tuyển chọn, tuyển lựa, vay mượn, thuê mướn, chăn dắt, chê trách, chê cư i, chia cắt, nuôi dưỡng, vun trồng, 13
- *ăCácăt ăt ătráiănghƿa:ăăđi đứng, đi lại, đi về, sống chết, sinh tử, thu chi, xuất nhập, vào ra, lên xuống, mua bán, xin cho, khen chê, thư ng phạt + T ăghépăĐLăg cătínhăt : *Cácăt ăt ăđ ngănghƿa: chậm trễ, đen tối, u tối, nóng nực, yên ổn, bình yên, thuận lợi, thuận tiện, thanh vắng, thanh tịnh, thanh sạch, thanh liêm, kì diệu, kì lạ, mạnh bạo, to lớn, bé nhỏ *Cácăt ăt ăcùngătr ngănghƿa,ăg nănghƿa: trong sáng, trong sạch, thanh cao, kì vĩ, tốt đẹp, tốt lành, mạnh khoẻ, cư ng tráng, giàu sang, nghèo khổ, nghèo hèn, gian khổ, gian khó, gian nguy, nguy nan, hèn mọn, hèn yếu, ngu dốt, ngu đần, to béo, cao to, béo tốt, gầy yếu, ngọt bùi, cay đắng, chua cay, đắng cay, tạnh ráo * Các t ăt ătráiănghƿa:ăăto nhỏ, lớn bé, gầy béo, sướng khổ, mặn nhạt, trắng đen, phải trái, thị phi, đúng sai, cao thấp, lợi hại, nặng nhẹ, riêng chung, đực cái, trống mái, nam nữ, sáng tối, nông sâu, rộng hẹp, dài ngắn , vuông tròn - Căn cứ vào cơ chế nghĩa của các từ ghép đẳng lập, chia thành: + T ăghépăĐLăh pănghƿa:ăă3ălo i: *T ăghépătổngălo i: (Sădoănghƿaăc aăcácăt ăt ăg păl i,ăSăch ăm tălo iăl năh n,ă r ngăh n,ălo iădoăcácăt ăt ăbiểuăth ălƠălo iănh ,ăđ iădi n): ếch nhái, cam quýt, nội ngoại, anh em, phải trái, trắng đen *T ăghépăđẳngălậpăchuyênălo i: (SălƠănghƿaăc aăX: thuốc thang, gà qué, cá mú, chợ búa ) *T ăghépăph iănghƿa: (nghƿaăSălƠădoăs ăph iănghƿaăc aăcácăt ăt : xăng dầu, điện nước, gang thép, tốt đẹp, cất bốc, lắp ghép ). + T ăghépăđẳngăl păbi tăl p: khôngănằmătrongăh ăth ngăt ăghépăh pănghƿa, mỗiănghƿaăSălƠăm tăs ăki n,ăm tăho tăđ ngătínhăch t riêng, khôngătrùngăv iăỦănghƿaă c aă cácă hìnhă v ă riêngă bi t: nhà nước, non sông, phương hướng, giúp đỡ, bày tỏ, đóng góp, sửa đổi, thay đổi, xoá bỏ Trongănh ngăt ăghépăđẳngălậpăbi tălập,ăcóănh ngăt ăđưăchuyểnăhẳnănghƿaăsoă v iănghƿaăc aăcácăt ăt .ăĐaăs ăcácăt ăt ăchuyểnăsangănghƿaăph ,ăkhôngădùngănghƿaă chínhăn a,ăhoặcănghƿaăchínhăb ăm ănh t. Ví dụ: gương mẫu, mẫu mực, bóc lột, khép nép, c i m , chắp vá, ngọt nhạt, mặn nồng 14
- a3.Từ ghép không xác định được quan hệ: Đ iăb ăphậnăcácăt ăghépăkhôngă xácăđ nhăđ căquanăh ălƠănh ngăt ăghépădoăcácăt ăt ălƠăcácăt ăh ăt oănên. Ví dụ: huống hồ, hồ dễ, thay vì, mặc dù, tất nhiên, dĩ nhiên, ắt hẳn, dẫu sao, huống chi, b i vì, cho nên 2.2.5.ăT ăláy 2.2.5.1.Kháiăni m T ăláyălƠănh ngăt ăđ căc uăt oăbằngăcáchănhơnăđôiăti ngăg cătheoănh ngă quyătắcănh tăđ nhăsaoăchoăquanăh ăgi aăcácăti ngădùăđi pădùăđ iăhƠiăhoƠăv iănhauăv ă ng ăơmăcóăgiáătr ăbiểuătr ngăhoá. -T ăt ăláyăcóăcácăđặcăđiểmănh ăsau: +ăV ăhìnhăth căng ăơm:ăcũngălƠăm tăơmăti tănh ăt ăt ăc ăs ,ăcóăhìnhăth că ng ăơmăvƠănghƿaăgi ngătoƠnăb ăhayăb ăphậnăv iăt ăt ăc ăs . +ăV ăthanhăđi u:ăn uăt ăláyăcóăhaiăơmăti tăthì c ăhaiăơmăti tăcóăthanhăđi uăđiă v iă nhauă theoă nhómă thanhă (nhómă cao:ă h i,ă không,ă sắc;ă nhómă th p:ă huy n,ă ngư,ă nặng).ăVí dụ: mỡ màng, béo b , gọn gàng 2.2.5.2. Phơnălo iăcácăt ăláy (xétăv ămặtăc uăt o) a. Từ láy hoàn toàn: ToƠnăb ăơmăti tăđ căgi ănguyên,ăthanhăđi uăvƠăph ă ơmăcu iăcóăthểăthayăđổi theoăquyăluật. - LáyăhoƠnătoƠn,ăthanhăđi u,ăph ăơmăcu iăgi ănguyên:ăxanh → xanh xanh, gầy→ gầy gầy, đêm→ đêm đêm - LáyăhoƠnătoƠn,ăthanhăđi uăbiểnăđổiătheoănhómăthanh,ăph ăơmăcu iăbi năđổiă theoăquyătắc: + đẹp → đèm đẹp (p → m) + tốt → tôn tốt (t → n) + ác → ang ác (k,c → ng) + ách →anh ách (ch→nh) + dưng →dửng dưng (không → hỏi) + gọn → gòn gọn (nặng → huyền) b. Từ láy bộ phận: g mă2ălo i:ăláyăơmă(láyăph ăơmăđ u)ăvƠăláyăv nă(láyă ph năv n). 15
- - Láyăph ăơmăđ u:ădịu dàng, dễ dãi, nhẹ nhàng, tập tễnh - Láyăph n v n:ălúng túng, lỏng chỏng, bối rối, bịn rịn Cácăt ăláyăơm và láyăv năcóăthểăchiaănh ăh nătheoăkhuônăv năc aăt ăt ăláy,ă hoặcătheoănhómăph ăơmăđ uăc aăt ăt ăláy.ă Ví dụ: + Theoăkhuônăv năc aăt ăt ăláy:ă/-ang/: dịu dàng, dễ dàng, nhịp nhàng; /- ai/: dễ dãi, rộng rãi, mỉa mai , /-ích/: rục rịch, phục phịch, nhúc nhích . +ăTheoăph ăơmăđ u:ă/l-b/, láy vần: lầu bầu, lềnh bềnh, lúng búng ; /ch-v/, láy vần: ch n v n, chênh vênh, chơi vơi 2.2.5.3. Đặcăđiểmănghƿaăc aăt ăláy -ẩghĩa tổng hợp, khái quát: Lặpăđi lặpăl iăcùngăm t tr ngăthái,ăho tăđ ng,ă tínhăch t (ngày ngày, tháng tháng, ngư i ngư i);ănghƿaăkháiăquát (chim chóc, máy móc, mùa màng). Cácăt ăláyăcóănghƿaătổngăh p,ăkháiă quátăn uăt ăt ăláyăcóăv nă - i c,v n -ung thìăcóăthêmăsắcătháiăm aămai,ăchêăbai,ăđánh giáăth pă(sách siếc, lớp liếc, trư ng triệc, học hiệc, tiệc tùng, báo bung ). - ẩghĩa sắc thái hoá: LƠălƠmăthayă đổiănghƿaăc aăt ăt ăc ăs ăbằngăcáchă thêmăchoănóănh ngăsắcătháiăkhácănhau. NghƿaăsắcătháiăhoáăcóăthểălƠăcácă năt ngă c mătínhăthínhăgiác, xúcăgiác,ăv ăgiác,ăkh uăgiác,ăth ăgiác,ăvậnăđ ngăvƠăcácănghƿaă đánhăgiáăx u,ăt t,ăm nh,ăy u,ănặng,ănhẹămƠăt ăláyămangăl iăchoănghƿaăc aăt ăt ăc ă s . Ví dụ: nhỏ ( nhắn, nhoi, nhặt, nhen, nhẻ, nhẹ), lạnh (lùng, lẽo), xấu (xa, xí), d (dàng, dãi), vuông (vức, vắn), tròn (trịa, trặn, trĩnh), nhẹ (nhàng, nhõm) - Quan niệm có các khuôn v n láy mang nghĩa: Nghƿaătổngăh p,ăkháiăquát,ănghƿaăsắcătháiăhóaălƠănghƿaăchungăc aăcácăt ă láy.ăNgoƠiăra,ăcácăkhuônăv năláyăkhácănhauăcũngăbiểuăth ănh ngăsắcătháiă Ủănghƿaă khác nhau: -iếc, - ấp, -úc, -ung, -ăn,ầ(Đơyă lƠă v nă đ c nă đ că ti pă t că nghiên c u). Kết luận chung: Doăt ăláyălƠăs ăhoƠăph iăng ăơmăcóăgiáătr ăbiểuătr ngăhoáă nênănóălƠăph ngăti năngônăng cóătácăd ngăg iăt ăvƠăbiểuăc mărấtăl n.ăGiáătr ă yă đ căch ngăth căquaănh ngăth ănghi măv ăs ăc măth ăc aăng iăb năng .ăChínhă giáătr ănƠyălƠănhơnăt ă nhăh ngănhi uăđ năph măviăs ăd ngăc aăt ăláyăđặcăbi tălƠ 16
- trong phong cách ngôn ng ăsinhăho tăvƠăngônăng ăngh ăthu tănhấtălƠătrongăth ă ca. 2.3.5.4.ăM tăs ăv năđ ăv ănhậnădi năt ăláy: (SV nghiên cứu tài liệu tham khảo [3], tr.67-72). 2.3.ăNg ăc ăđ nh ẩgữ cố định lƠăđ năv ăcúăphápă(c măt ,ăcơu)ăđưăquenădùng,ălặpăđiălặpăl iăv iă m tăhìnhăth căvƠăỦănghƿaănh tăđ nh,ălà đ năv t ngăđ ngăv iăt v ătínhăch tăsẵnă có,ăbắtăbu c vƠăkh ănĕngăt oăcơu. 2.3.1.ăĐặcăđiểmăc aăng ăc ăđ nh - CóătínhăthƠnhăng :ăDoăc ăđ nhăhóa,ădoătínhăchặtăch ămƠăng ăc ăđ nhăítăhayă nhi uăđ uăcóătínhăthƠnhăng .ă(TínhăthƠnhăng :ănghƿaăchungăc aătổăh păkhôngăthểă gi iăthích đ căbằngănghƿaăc a t ngăb ăphận t oăthƠnh). - Có nhi uăng ăc ăđ nhăcó hìnhăth căc uăt o là câu. Ví dụ: chuột chạy cùng sào, chuột sa chĩnh gạo, chim sa cá lặn, chó ngáp phải ruồi - Có ch cănĕngăt ngăđ ngănh ăt :ăCóăthể thay th ăt ,ăk tăh păv iăt ăđểăt oă câu. Ví dụ: + Nếu không hợp lực với nhau mà làm ăn thì sẽ gặp khó khăn.(Cóăthểăthayă t ăhợp lực bằngăng ăc ăđ nhăchung lưng đấu cật). - M tăs ăng ăc ăđ nhăcóăthểăcóăbi năđổiălinhăho tătrongăl iănóiăc ăthểă(rút g n,ăm ăr ngăthƠnhăph n). Ví dụ: +ăRútăg n: chết nhăn răng → nhăn răng, tốt mã giẻ cùi → tốt mã. +ăM ăr ng:ăhọc như cuốc kêu → học như cuốc kêu ra rả mùa hạ, ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng → ăn cơm nhà mà lại đi thổi tù và hàng tổng 2.3.2. Phơnălo iăng ăc ăđ nh 2.3.2.1.ăPhơnălo iătheoăk tăc u - Kết cấu là cụm từ: +ăCóăt ătrungătơm (dai như đỉa đói, bạc như vôi, thẳng ruột ngựa ) + Không có t ătrungătơmă(dầu sôi lửa bỏng, dây mơ rễ má ) - Kết cấu là câu: 17
- +ăCơuăđ n: Chó ngáp phải ruồi, chuột chạy cùng sào, chuột sa chĩnh gạo, mèo mù vớ cá rán, cá nằm trên thớt, ếch ngồi đáy giếng + Câu ghép: đâm bị thóc chọc bị gạo, mâm cao cỗ đầy, mặt xanh nanh vàng, chim sa cá lặn 2.3.2.2. Phơnălo iătheoăch cănĕng - ẩgữ cố định miêu tả: t ngăđ ngăv iăcácăt ăđ nh danh.ăChúngăgi ngănh ă cácăt ămiêuăt ăthôngăth ng,ăcóătácăd ngăg iătênăs ăvật,ăho tăđ ng,ătínhăch t,ătr ngă tháiăđ ngăth iăthểăhi nătháiăđ ,ătìnhăc măc aăng iănói.ăVí dụ: +ăTìnhăth :ăchuột sa chĩnh gạo, chuột sa lọ mỡ +ăHƠnhăđ ng:ăchạy long tóc gáy, chạy bán xới +ăHìnhădáng,ătínhăch t:ăxanh như tàu lá, mắt ốc nhồi -Các ng ăc ăđ nhămiêuăt ăph năl năđ uăcóăcó tínhăthƠnhăng nên đ căg iălƠ thành ngữ. CácăthƠnhăng ăth ngălƠănh ngăvậtăth c,ăvi căth c,ănh ngăb cătranhă sinhăho tănh ăđ căkháiăquátămangăỦănghƿaăchung,ăphổăbi năđôngăth iăcóăỦănghƿaă sắcătháiăhóaătr ngăthái,ăs ăvật,ătinhăch t. - Quán ngữ: LƠăcácăng ăc ăđ nhăph năl năkhôngăcóăt ătrungătơm,ăkhôngăcóă k tăc uăcơu.ăChúngăch ălƠănh ngăcôngăth cănóiălặpăđiălặpăl iăv iănh ngăt ăng ăt ngă đ iăổnăđ nh,ăkhôngăcóătácăd ngăđ nhădanh,ăsắcătháiăhóaăs ăvật,ăho tăđ ng,ătínhăch tă mƠăch ăy uăđểăđ aăđ y,ăliênăk t,ăchuyểnăỦ,ăth căhi năcácăhƠnhăđ ngănóiầ +ăĐ aăđ y:ătheo quan điểm của tôi, ai cũng biết rằng + Chuyểnăti p: một mặt thì, mặt khác là, nói cách khác, một là, hai là +ăBƠyăt ătháiăđ ăl chăs ,ăkhiêmăt nătrongăgiaoăti p:ăxin đõ l i bác, không dám ạ, anh cho tôi xin, xin bỏ quá cho, xin bỏ ngoài tai 2.3.3. Giáătr ăng ănghƿaăc aăng ăc ăđ nh - Đ iăchi uăng ăc ăđ nhăv iăt : + Ng ăc ăđ nhăcó cấu trúc ngữ nghĩa tương đương với ngữ nghĩa của một cụm từ tự do. NóălƠăm tălo iăph ngăti năngônăng mƠăb tăc ăngônăng nƠoăcũngă cóănhằmăkhắcăph căm tăph nănƠoătínhăcóăh năc aăcácăt ,ătínhăkhông hàm súc, không côăđ ngăc aăcácăph ngăti năl iănóiătrongăs ăbiểuăvậtăvƠăbiểuăthái.ă 18
- + Cóănh ngăng ăc ăđ nhăđ ngănghƿaăv i m t t ăđưăcóăsẵnătrongăt ăv ngă(các ng ăcóăt ătrungătơm nằmăngayătrongăng )ăvƠănh ngăng ăkhôngăđ ngănghƿaăv iăm tă t ănƠoăđưăcóătrongăt ăv ng. - Đặcăđiểmăv ămặtăng ănghƿaăc aăng ăc ăđ nh: + Tính biểuătr ng; + Tínhădơnăt c; + Tínhăhìnhăt ngăvƠătínhăc ăthể (sắcătháiăhóa); + Tínhăbiểuăthái. ầưu ý: Phơnăbi tăthƠnhăng ăvƠăt căng : - Giống nhau: + V ăc uătrúcăđ uălƠăc măt ăc ăđ nhăcóătínhăb năv ngăv ăk tă c uă(cóăs ăổnăđ nhăv ăthành ph năt ăv ng). + V ăng ănghƿaăđ uăcóătính ch t hoƠnăch nhăvƠăbóngăb y. - Khác nhau: + Thành ng cóăch cănĕngăđ nhădanhănh ăt ă(t ngăđ ngăv iă m t khái ni mă- dùngăđểăđ nhădanhăs ăvật,ăhi năt ng,ăquáătrình , thành ngữ không phải là loại hình văn bản. + T căng ălƠ đ năv ăbiểuăth ăc nhăhu ngă(s ăvi căvƠădi năbi nă c aăs ăvi cătrongăm tăb iăc nh)ă- tương đương như câu, tục ngữ là một loại hình văn bản. LƠăm tăthôngăđi păngh ăthuậtăthểăhi năd iăd ngăm tăcơu,ăm t phát ngôn. + Khácăv iăm iăcơuănóiăthôngăth ngă ăt ăcáchăc a nóălƠăm tă ngônăb năngh ăthuật.ă + Là m t ngônă b nă ngh ă thuậtă nh ngă khácă v iă m iă ngônă b nă ngh ăthuậtăkhácă ăchỗăhìnhăth căc aănóălƠăm tăcơu. T căng ălƠămột chỉnh thể có cấu trúc đa diện (c uătrúcăngônăng ăvƠăc uătrúcăvĕnăh c - lƠăm t thôngăđi păngh ăthuậtă d iăd ngăm t câu ). CÂUăH IăVẨăBẨIăT P 1. Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă11ă(Tài liệu tham khảo [3], tr.67- 72). 2. Th căhƠnh v chăranhăgi iăt ,ăxácăđ nhăt ăghépăchínhăph ,ăt ăghépăđẳngă lập,ăt ăláyătrong đo năvĕn: 19
- Mị bàng hoàng tỉnh. Buổi sáng âm sâm trong cái nhà gỗ rộng. Vách bên cũng im ắng. Không nghe tiếng lửa réo trong lò nấu lợn. Không một tiếng động. Không biết bên buồng quanh đấy các chị vợ anh vợ chú của A Sử có còn nhà. Không biết tất cả những ngư i đàn bà khốn khổ rơi vào nhà quan đã được đi chơi hay là họ cũng đang phải trói như Mị. Mị không thể biết. Đ i ngư i đàn bà lấy chồng nhà giàu Hồng Ngài thì một đ i con ngư i chỉ biết đi theo đuôi con ngựa của chồng. Mị chợt nhớ lại câu chuyện ngư i ta vẫn kể đ i trước nhà thống lí Pá Tra có ngư i trói vợ trong nhà ba ngày rồi đi chơi. Khi về nhìn đến thì vợ chết rồi. Nhớ thế Mị sợ quá, Mị cựa quậy xem mình còn sống hay chết. (Tô Hoài). 20
- Ch ngă3. NGHƾA C AăT ă(6ăti t) 3.1. Đ nhănghƿa Nóiăm tăcáchăh t s cătổngăquát,ănghƿaăc aăt ălƠătoƠnăb ăn iădungătinhăth nă mƠăm tăt ăg iăraăkhiăchúngătaăti păxúcăv iăt ăđó.ăNghƿaăc aăt ăđ căhìnhăthƠnhăt ă3 nhơnăt : - S ăvậtă(hi năt ng ); - Hiểuăbi tăv ăs ăvật,ăhi năt ng; -T ă(ng ăơm). Nghƿaăc aăt ălƠănh ngăliênăh ăđ căxácălậpătrongănhậnăth căc aăchúngă taăgi aăt ăvƠănh ngăcáiămƠăt ălƠmătínăhi uăcho.ăẩghĩa của từ là khái niệm về sự vật hiện tượng trong thực tế khách quan được phản ánh vào trong ngôn ngữ, được ngôn ngữ hoá. 3.2. Nghƿaăc aăcácăt ăđ nhădanhă(cácăt ăth c) Cácăt ăđ nhădanhălƠăcácăt ăcóăch cănĕngăđ aăs ăvật,ăs ăki nătrongăhi năth că ngoƠiăngônăng ăvƠoăngônăng ,ăbi năchúngăthƠnhăcácăđ năv ănghƿaăc aăngônăng ă (danhăt ,ăđ ngăt ,ătínhăt ,ăs ăt ).ăChúngăchi măs ăl ngăl nănh tătrongăngônăng ,ăcóă kh ănĕngăbiểuăth ăs ăvậtătheoăl iămiêuăt ăhayăđ nhădanh. - Nghƿaăc aăcácăt ăđ nhădanhăkhôngăch ădoăs ăvậtăngoƠiăngônăng ă và các hiểuăbi tăv ăs ăvậtăđóăđ căt ăbiểuăth ămƠăcó.ăNghƿaăc aăt ăđ nhădanhăcònădoăquană h ăgi aăt ăv iăcácăt ătrongăngônăng ăquy tăđ nh. - Nghƿaăc aăcácăt ăđ nhădanhălƠăm tăthểăth ngănh tăg mă4ăthƠnhăph n:ănghƿaă biểuăvật,ănghƿaăbiểuăni m,ănghƿaăbiểuătháiă(3ănétănghƿaănƠyăg iăchungălƠănghƿaăt ă v ng),ănghƿaăng ăpháp. 3.2.1. Nghƿaăbiểuăv tă(nghƿaăsởăch ă) Nóiăđ nănghƿaăbiểuăvậtăc aăt ălƠănóiăđ năm iăquanăh ăc aăt ăv iăđ iăt ngă mƠăt ăbiểuăth . Ý nghĩa biểu vật của từ là ý nghĩa rút ra từ mối quan hệ giữa sự vật (th căt ăngoƠiăngônăng ) và từ (t ătr uăt ng). Sự vật: - s ăvậtăvậtălí hay tinhăth nă(DT); - thu cătínhă(TT);ă 21
- - quáătrình,ăho tăđ ngă(ĐT);ă - thu că tínhă c aă qúaă trìnhă ho tă đ ng,ă thu că tínhă c aă thu că tínhă (tr ngăt ). T tăc ăcácăth c t ăđ uăcóănghƿaăbiểuăvật.ăVí dụ: Các từ: sủa →chó; gáy → gà, chim; tư duy →conăng i;ăxanh ngắt, xanh um → mƠuăt ănhiên;ăxanh xao, xanh rớt→mƠuădaăng i Cácăt ătrênăkhácănhauăv ăs ăvậtămangătínhăch tăhoặcăs ăvậtăđ căg iătênă→ă các t ătrênăkhácănhauăv Ủănghƿaăbiểu vật. Đ nhănghƿa: ẩghĩa biểu vật là loại sự vật được từ gọi tên, biểu thị, quy định phạm vi sự vật mà từ đó được dùng. ẩghĩa biểu vật là phạm trù của ngôn ngữ, là kết quả của sự ngôn ngữ hoá các sự vật ngoài ngôn ngữ. - Cóătr ngăh păm tăt ănh ngăcóănhi uăỦănghƿaăbiểuăvậtăkhácănhau. Ví dụ: mũi (ngư i, động vật; dao, súng; tàu, thuyền; mũi đất ). - Cácăng ăc ăđ nhăcũngăcóăỦănghƿaăbiểuăvật. - C nă phơnă bi tă nghƿaă biểuă vậtă c aă t ă v iă s ă vật,ă hi nă t ngă kháchă quană trongăcu căs ng.ăKhôngănênănghƿărằngăs ăvậtăngoƠiăngônăng ăđiăthẳngăvƠoăt ăv ngă thƠnhănghƿaăbiểuăvật.ă(SV tìm hiểu tài liệu tham khảo [3], tr.94-95). 3.2.2. Nghƿaăbiểuăni mă(nghƿaăsởăbiểu) Đ nhănghƿa:ăẩghĩa biểu niệm của từ là những hiểu biết về nghĩa biểu vật (không phải là hiểu biết về chính sự vật ngoài đời). C năl uăỦăhiểuăbi tăv ăỦănghƿaăbiểuăvậtălƠăcácăkháiăni mănh ngăkhông phải nghĩa khái niệm trùng với biểu vật. Vìăkháiăni mălƠăs năph măc aăt ăduy,ă khái ni măkhiăthƠnhăỦănghƿaăbiểuăni măđưăthôngăquaălĕngăkínhăngônăng . ụănghƿaăbiểuăni mălƠăkháiăni măvƠăgiáătr ăc aăkháiăni măđưăđ căngônăng ă hoáăthôngăquaăh ăth ngăv năt ă→ n uănghƿaăbiểuăvậtălƠăs ăngônăng ăhóaăs ăvậtă ngoƠiăđ iăthìănghĩa biểu niệm là sự ngôn ngữ hoá khái niệm về sự vật. Nghƿaăbiểuă ni măc aăt ălƠănh ngăhiểuăbi tă mƠă t ăg iăraăv ăs ăvật,ăhi nă t ng,ăho tăđ ng,ătínhăch t đ căg iătênă→lƠăquanăh ăc aăt ăv iăkháiăni măhay biểuăt ngămƠăt ăbiểuăhi n.ăKháiăni măhayăbiểuăt ngăcóăquanăh ăv iăt . Th căraăs ăphơnăbi tăỦănghƿaăbiểuăvậtăvƠăỦănghƿaăbiểuăni m r tăkhóăvìătính 22
- đóngăkínăv ăng ănghƿaăc aăt .ăN uănh ăcóăthểăđ aăthẳngăs ăvật,ăhi năt ngăraăgi iă thíchăỦănghƿaăbiểuăvật c aăt ăthìăs ăphơnăbi tăs ăd ădƠngăh nănh ngăkhông ph iăbaoă gi ăcũngălƠmăđ c. Ví dụ 1: cá thu YNBV: con cá thu (v ăhình) - s ngă ăbiển YNBN: - s ngă ăt ngămặt - hình thoi - cổ,ăđuôiănh . Ví dụ 2: chân YNBV: chơnăng i,ăchơnăthúầ YNBN: -b ăphậnăc ăthểăng i,ăđ ngăvật - cóăch cănĕngănơngăđ ăc ăthểăkhiăđ ngăyênăhayăvậnă đ ngăd iăchỗ. - Cấuătrúcănghƿaăbiểuăni m c aăt : Nghƿaă biểuă ni mă lƠă m tă c uă trúcă doă cácă nétă nghƿaă h pă thƠnh. Các nét nghƿaănƠyă(thƠnhăt ăng ănghƿa,ănghƿaăt ,ănguyênăt ăng ănghƿa)ăv aăph năánh thu că tínhăc aăs ăvậtăngoƠiăngônăng ăv aădoăc uătrúcăngônăng ăđemăl i. Ví dụ: 1.Chồng: ngư i đàn ông/đã kết hôn/trong quan hệ với vợ. 2.Bàn: đồ dùng/có mặt phẳng được đặt cách nền một khoảng đủ lớn b i các chân/bằng nguyên liệu rắn/dùng để đặt sách v hay dụng cụ, thức ăn 3. Búa: dụng cụ/gồm một khối nguyên liệu rắn có trọng lượng đủ lớn/có cán hoặc không/dàng để tạo ra một lực bằng thao tác gõ, nện. Mỗiă c uă trúcă biểuă ni mă cóă thểă đ că phơnă hoáă thƠnhă nh ngă c uă trúcă biểuă ni mă ăcácăc păth păh n,ăcóăm căđ ăkháiăquátăth păh n. Trongăcácănétănghƿaăt oă thƠnhănghƿaăbiểuăni măc aăt ăcóănh ngănétănghƿaăchung,ăcóămặtătrongănhi uăt .ăTậpă h păcácănétănghƿaăkháiăquátănƠyăs ăthƠnhă"cáiăkhuôn" đểărótăvƠoăđóăcácănétănghƿaăc ă thểăh n,ăchoătaănghƿaăbiểuăni măc aăt ngăt ăm t.ă Ví dụ: Phơnătíchănétănghƿaăbiểuăni mă"tínhăch t"ăc aăătính từ 23
- Tính chất: tính chất vật lí, tính chất sinh lí, tính chất tâm lí Tính chất vật lí: hình khối, vị trí, tư thế, cấu tạo Hình khối: đ ăđo (1 chi u: dài, ngắn, cao, thấp, nông, sâu ; nhi uăchi u: rộng, hẹp); hìnhă d ngă (c aă đ ng: thẳng, cong, queo; của hình: vuông, tròn, méoầ;ăc aăkh i: thon, dẹt, loe ). 3.2.3. Nghƿaăbiểuătháiă LƠănétănghƿaăbiểuăth ătìnhăc m,ătháiăđ ,ăs đánhăgiáăc aăng iănóiătrongă ho tăđ ngăgiaoăti păv iăchínhămìnhăvƠăv iăng i nghe,ăv iăs ăvậtăđ iăt ngăđang nóiăt i. Ví dụ: ngoan cố (khĕngăkhĕngăgi ăđ năcùng,ăkhôngăch uăt ăb ăỦănghƿ,ăhƠnhă đ ngăsaiătráiăc a mình,ădùăb ăph năđ i,ăch ngăđ iăm nhăm )ăvƠăngoan cư ng (kiên quy tăvƠăb năb ăchi năđ uăđ năcùng).ăNgoan cố cóănghƿaăx uăcònăngoan cư ng có nghƿaăt t. Cóăt ădùngă ănghƿaănƠyăthìămangăsắcătháiătrungăhòa,ădùngă ănghƿaăkhácăthìă cóănghƿaăbiểuătháiăx u.ăVí dụ: mò + Mò con cá trong chậu. (trung hòa), + Tối rồi mà còn mò đi đâu? (x u). 3.2.4. Nghƿaăliênăh i Baoăg măcácăỦănghƿaăch aăđiăvƠoăc uătrúc,ăch aălậpăthƠnhăh ăth ng,ălƠăriêngă c aăt ngăt ăđ ngăth iăcóăthểăkhácănhauă ămỗiăng i,ămỗiănhómăng iăs ăd ngăngônă ng ătrongănh ngăth iăgianăkhácănhau. ụănghƿaăliênăh iăth ngăgắnăv iăt ngăngônăc nhănh tăđ nh,ăv iăkinhănghi mă c aămỗiăng iăkhiăti păxúcăv iăcácăs ăvậtăđ căt ăg iătênănênănóăcóăthểămangăliênă t ngăc aăc ăm tăl păng iăhayăc aăt ngăcáănhơnăm t. Ví dụ: - mƠuăsắc; Đ : - mƠuănh ămƠuăc aămáu,ăc aăson; - màu của lá c chiến đấu (YNLHăc aăng i VN). - mƠuăsắc; Đ ăh n: - mƠuăc aăsonăhay máu; - mƠuăc aăđ ngăvậtăs ăsinh; 24
- - bé nhỏ, yếu đuối, đáng thương (YNLH). - mƠuăsắc; Đ ăhơy: - mƠuăc aăsonăhayămáu; - mƠuăc aămá; - đầy sức sống, ưa nhìn (YNLH). Đ ăn c: - mƠuăc aămắt (đ ăđ c)ăăăăă- hung tợn, nguy hiểm, điên giận (YNLH). 3.3. Nghƿaăc aăcácăt ăphiăđ nhădanhă(cácăt ăh )ă -T ăphiăđ nhădanhălƠăcácăt ăcóăch cănĕngăgiúpăchúngătaănhậnăbi tăđ că m tănghƿaănƠoăđóăđangăđ căđ ăcậpăđ nătrongăl iănóiăch ăkhôngăph iătênăg iăc aă chínhăcáiănghƿaăđangăđ căđ ăcậpăđ năđó. Ví dụ: Trong “sách của thư viện”, t ă “của” giúpă chúngă taă nhậnă bi tă quanăh ăs ăthu căgi aă“sách” và “thư viện” nh ngănóăkhôngăph iălƠătênăg iăc aă quanăh ănƠyă(quanăh ăs ăthu c). - Cácăt ăphiăđ nhădanhăth ngăđ căg iălƠăh ăt ,ăbaoăg măph ăt ,ăquană h ăt ,ătìnhătháiăt . -Vìăkhôngăcóăch cănĕngăđ nhădanhăchúng không cóănghƿa t ăv ng,ăch ăcóă nghƿaăng pháp. 3.4.ăHi năt ngănhi uănghƿa 3.4.1. Hi năt ngănhi uănghƿa là gì? LƠăhi năt ngănh ng t ăcóănhi uănghƿaătrongăđóăcóăm t nghƿaăg căvƠănh ngă nghƿaăcònăl iălƠăpháiăsinhăt ănghƿaăg căhoặcălƠăcóăliênăquanăđ nănghƿaăg că ăm tănétă nghƿaănƠoăđó.ă - nghƿaă1(nghƿaăg c) Ví dụ: t ăAăăăăă- nghƿa 2 - nghƿa 3 - ầ - nghƿa n 1.gi ătrongătayăgi aăcácăngónă(nghĩa gốc). cầm: 2. đ aătayănhậnăl yămƠădùngă(C măti nămƠătiêu) 25
- 3.ănắmăđểăđi uăkhiểnă(c măquơn) 4.ăg iăc aăc iăchoăng i khácăgi ălƠmătină(c măđ ) 5.ănhậnăđ nhăv ăkháchăquan mà con ng i choălƠăchắcăchắnă(v ă nƠyăc măchắcăđ cămùa) 6.ăl u,ăgi : 6.1.ăgi ăl iăm tăchỗăkhông choăt ădoăho tăđ ngă(c mătù,ăgi ă l iăkhông choăv )ă 6.2.ăgi ăkhông choăm t ch tăch yăraăngoƠiăc ăthểă(c mămáu) 6.3.ănénătìnhăc mă(không c mălòngăđ c). Hi năt ngănhi uănghƿaălƠăquyăluậtăti tăki măc aăngônăng :ăn iădungădi n đ t thìănhi uănh ngăch ădùngăm tăhìnhăth căvậtăch tă(m t v ăng ăơm). 3.4.2. Tínhăh ăth ngăc aăhi năt ngănhi uănghƿa Cácănghƿaăkhácănhauăc aăt ănhi uănghƿaăkhôngăhoƠnătoƠnălƠăhi năt ngăngẫuă nhiên.ăGi aăcácănghƿaă yăcóăm tăquyăluậtănƠoăđó,ădùăkhôngătuy tăđ i.ăQuyăluậtăđóă thểăhi nătrongăquanăh ăgi aăcácănghƿa trongăhi năt ngănhi uănghƿa.ăQuanăh ănƠyă thểăhi nă ă2ăph ngădi n: - Trongălòngăm tăt ănhi uănghƿaă(tínhăh ăth ngătrongăn iăb ăt ); - Gi aăcácăt ănhi uănghƿaăv iănhauătrongătoƠnăt ăv ng. Tínhăh ăth ngăv ănghƿaăc aăt ăthểăhi nă ă2ămặt: - Gi aăcácănghƿaăkhácănhauătrongăm tăt ăcóăs ăth ngănh tănƠoăđó; - Tínhăh ăth ngăc aăhi năt ngănhi uănghƿaăbênăngoƠiăt ăthểăhi nă ăchỗăcácă t ăcùngănhóm,ăcùngăm tătr ngănghƿaăth ngăchuyểnănghƿaătheoăm tăh ngăgi ngă nhau. (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 100-102) 3.4.3. Phơnălo iăcácănghƿaăkhácănhauătrongă1ăt Tùyă theoă nh ngă tiêuă chíă khácă nhau,ă cóă thểă cóă nhũngă cáchă phơnă lo iă khácă nhauăcácănghƿaăbiểuăvậtăc aăcùngăm tăt . - Phơnălo iătheoăquáătrình chuyểnăbi nă(theoăl chăs ăbi năđổiănghƿa):ănghƿaă g că(nghƿaăt ănguyên),ănghƿaăchuyểnă(nghƿaăpháiăsinh). -Phơnălo iătheoănguyênătắcăđ ngăđ i,ăt călƠăcĕnăc ăvƠoăcácănghƿaăhi nădùngă 26
- (cáchăphơnălo iăphổăbi nănh t):ănghƿaăchính,ănghƿaăph ă(cũngăg iălƠănghƿaăchuyển).ă NgoƠiăraăcònăcóănghƿaăvĕnăch ng,ănghƿaăthuậtăng ,ănghƿaăph ngăng . (SV xem ví dụ trong giáo trình – Tài liệu tham khảo [3], tr. 102-103). 3.5. Ph ngăth căchuyểnănghƿa Trongăth căt ăs ăd ngăngônăng cóăhi năt ngănh : - sóng (sóngăbiển)ăă→ sóng lúa - chân (chơnăng i)ă→ chân đồi, chân tr i, chân mây - mặt (mặtăng i)ăă→ mặt đất, mặt trăng, mặt tr i Đ nhănghƿa:ăKhiăv ăng ăơmă(cáiăbiểuăđ t)ăch aăb ăthayăđổiămƠăn iădungăkháiă ni mă(cáiăđ căbiểuăđ t) đưăch ăm tăs ăvậtăkhácăthì cóăs ăchuyểnănghƿa. Haiăph ngăth căchuyểnănghƿaăphổăbi nătrongăt tăc ăcácăngônăng ătrênăth ă gi iălƠă năd ăvƠăhoánăd . 3.5.1.ă năd vƠăhoánăd - năd :ă ầà một hình thức chuyển nghĩa lấy tên gọi của sự vật này gọi tên một sự vật khác dựa trên sự liên tưởng tương đồng về mặt ý nghĩa. +ăTrongătr ngăh pă năd ,ăhaiăs ăvậtăcóăs ăchuyểnătênăg iăkhôngăcóăm iă liênăh ăkháchăquan. Ví dụ: ruột: b ăphậnăn iăt ngăc aăng iă→ruột bút; lòng sông; ngọn núi (s ă gi ngănhauăv ăv ătrí). + Trongă năd ,ăm iăliênăt ngăt ngăđ ngălƠmăc ăs ăchoăs ăchuyểnănghƿaă cóăthểălƠănh ngăt ngăđ ngăv ăhìnhăthể,ăv ăb năch tăhoặcăv ăch cănĕng,ătácăđ ngă c aăs ăvật. - Hoánăd : ầà hình thức chuyển nghĩa tên gọi sự vật này sang sự vật khác dựa trên sự g n gũi trong thực tế khách quan, sự đi đôi của các sự vật trong thực tế. Ng c l iăv iă năd ,ă ăhoánăd ,ăm iăliênăh ăđiăđôiăgi aăcácăs ăvậtălƠăcóăthật,ă khôngăph ăthu căvƠoănhậnăth căch ăquanăc aăconăng i. Ví dụ:ăl yătênăg iăc aăb ăphậnăg iăchoătoƠnăthể:ăchân→ăcóăchân trongăđ iă bóng, tay →tay c ăxu tăsắc,ămiệng →nhƠăcóăb yătám miệng ĕnầ - Cácăc ăch năd : 27
- + Tùyătheoăcácăs ăvậtătrongă năd ălƠăs ăvậtăc ăthểă(c mănhậnăđ căbằngăgiácă quan)ăhayăs ăvậtătr uăt ngămƠă năd ăchiaăthƠnhăẩn dụ cụ thể - cụ thể và ẩn dụ cụ thể - trừu tượng. Ví dụ: C ăthểă- c ăthể: chân→ chân núi, chân t ng, chân rĕng; mũi→ mũi thuy n, mũi đ t, mũi dao, nhạt → l iăphaătrò nhạt, êm → ti ngăhát êm tai. C ă thểă - tr uă t ng:ă trọng lượng c aă t ă t ng,ă nắm n iă dungă tácă ph m,ălậpătr ngăvững vàng,ăki năth căchắp váầ +ăPhơnăbi tăc ăch năd ătheoănétănghƿaăchungăd aăvƠoăđóămƠăxu tăhi nă nă d :ă năd ăhìnhăth c,ă năd ăcáchăth c,ă năd ăch cănĕng,ă năd ăk tăqu . * n dụ hình thức: D aătrênăm iăliênăh ă tương đồng về hình thức c aăcácă s ăvật.ăVí dụ: quả ổiă- quả tim; lá (gan,ăphổi);ămũi (dao); răng (l c) * n dụ vị trí: D aătrênăm iăliênăh ă tương đồng về vị trí c aăcácăs ăvật.ăVí dụ: ngọn núi, đầu làng, gốc c aăv năđ ầ * n dụ cách thức: D aătrênăsự giống nhau về cách thức thực hiện gi aăhaiă ho tăđ ng,ăhi năt ng.ăVí dụ: cắt h ăkh u,ănắm t ăt ng,ăbám đuôi kẻătìnhănghiầ * n dụ chức năng: lƠănh ngă năd ăt ănh ngăs ăvậtăcùng chức năng. Ví dụ: +ăăc aă- m ăraă→ cửa sông, cửa biển,ăăcửa r ng. + tay - nắmăgi ă→tay bí. * n dụ kết quả: Lo iă năd ănƠyăn yăsinhăd aătrênăs ăgi ngănhauăv ăk tă qu ătácăđ ngăc aăs ăvậtăđ iăv iăconăng i. Ví dụ: nh ngătínhăt ănh ăgiá lạnh, mơn m n, hiền hoà, vằng vặc vốn có ý nghĩa cụ thể vƠăth ngăcóăkh ănĕngăk tăh păv iăcácădanhăt ănh : băng tuyết, cây lá, con ngư i, vầng trăng → đ că năd ăhoá,ăđ c dùngăv iăý nghĩa trừu tượng và có kh ănĕngăk tăh păv iăcácăt ănh : tơmăh năgiá lạnh,ăătuổiăxuơn mơn m n, dòng sông hiền hoà,ăăt măg ngăvằng vặc.ăNgayăc ănh ngăđ ngăt ăcũngăcóăthểăđ că năd ăhoáă theo cách này: cu căs ngălênh đênh,ătơmăh năbay bổng, lòng cĕmăthùăsôi sục,ăăth iă gian trả l i,ăăăl chăs ăsang trang Trongă năd ăk tăqu ăcó năd ăc măgiác ( năd ăchuyểnăđổiăc măgiác): LƠălo iă năd ăbổăsungăt călƠăs ăkết hợp của hai hay nhiều từ chỉ những cảm giác sinh ra từ những trung khu cảm giác khác nhau. 28
- C ăs ătơmălíăh căc aănóălƠăs ătácăđ ngălẫnănhauăgi aăcácăgiác quan,ăs ăh pă nh tăc aăchúng.ă Ví dụ: nói ngọt (thínhăgiácă+ăv ăgiác);ăănghe bùi tai (thínhăgiácă+ăv ăgiác); một tiếng sắc nhọn (thính giác + xúc giác); mùi đăng đắng (kh uăgiácă+ăv ăgiác) nă d ă chuyểnă đổiă c mă giácă trongă vĕnă xuôiă ngh ă thuậtă tr ă thƠnhă m tă ph ngăti nătuăt ăcóătácăd ngăt oăraănh ngăhìnhă nhăngh ăthuật,ăg iălênăc măgiácăl ă lùng,ăthúăv :ăHi năth căhi nălênăđ yăđ ăc ăhìnhăkh i,ăc ămƠuăsắc,ăơmăthanhăvƠăs ă vật,ăkháiăni mătr u t ngătr ăthƠnhăc ăthểăd ngănh ăcóăthểăng iăth yăđ c,ăs mó đ c,ăn măđ c: gi ngăchua loét, pha trò nhạt nhẽo, ch ătríchăcay độc - Cácăc ăch hoánăd : + Hoán dụ trong cơ chế “tiếp giáp”: Ví dụ: cổ áo, tay áo, thân áo, lưng qu n,ăđũng qu n,ăống qu n + Hoán dụ trong cơ chế “tiếp tạo”: * Từ nguyên liệu đến sản phẩm: cái thau, cái kính, bàn đá/gỗ/xi măng, nhựa *Giữa hoạt động và sản phẩm do hoạt động tạo ra: m tăbó,ăăm tăgói,ăăăm tă nắm *Giữa động tác và công cụ lao động: bào (đ ngătác)ă→ cái bào, cưa, đục, cuốc *Hoán dụ trong cơ chế hàm chứa: lƠă hìnhă th că phổă bi nă nh t.ă Có các tr ngăh păchuyểnăđổiătênăg iăgi a: - Tiếng kêu và con vật: mèo,ătuăhú,ăbìmăb p - Bộ phận và toàn thể: miệng ĕnă- con ng i; gốc cau, gốc mít - cây cau, cây mít. Đầu xanh có tội tình gì, Má hồng đến quá nửa thì chưa thôi. (Truyện Kiều). - Vật chứa và vật bị chứa (trongătuăt ăg iălƠăcải dung): ĕnă3 bát c m;ăcả làng đổăraăxem;ăc ăhội trư ng đ ngădậyăvỗătay.ă Vì sao trái đất nặng ân tình Nhắc mãi tên Ngư i – Hồ Chí Minh? (Theo chân Bác). - Động tác chính trong toàn bộ động tác: cắt tóc, đóng bƠnăgh 29
- * ầưu ý: Phân biệt n dụ và hoán dụ: - Giống nhau: Đ uălƠănh ngăph ngăth căphổăquátătrongăvi căhiểuăl iăỦă nghƿaăc aăcácăt ăcũngănh ătrongăvi căchuyểnătênăg iăt ăm tăbiểuăvậtănƠyăsangăm tă biểuăvậtăkhác. - Khác nhau: Trongă năd ăvi căchuyểnătênăg iăđ căth căhi nătrênă sự giống nhau (hi năth căhayăt ngăt ng)ăc aăhaiăkháchăthể.ăHoán d ăđ căth căhi nă trênăc ăs g n nhau c a haiăkháchăthể. * Phân biệt chuyển nghĩa từ vựng và chuyển nghĩa tu từ: - năd ăvƠăhoánăd ălƠănh ngăhìnhăth căchuyểnănghƿaăt ăv ngăvƠăcũngălƠăhai bi năphápătuăt ăquanătr ng.ăKhiăm iăđ căsángăt oăchúngăph năl nălƠănh ngăhìnhă th cătu từ biểu cảm. Nh ngătr ngă h pă lặpăl iăv iăcácăt năs ăcaoă m tăd nătínhăbiểuă c mă mƠă thƠnhănghƿaăm iăc aăt thành n dụ, hoán dụ từ vựng học. n dụ, hoán dụ từ vựng học là những chuyển nghĩa đã cố định, còn n dụ, hoán dụ tu từ học là những chuyển nghĩa lâm th i, có tính nghệ thuật. 3.5.2.ăTácăđ ngăc aăng ănghƿaăgi aăcácăt ătrongăvĕnăc nh Khôngăph iăt tăc ăcácăhi năt ngăchuyểnăbi năỦănghƿaăđ uăcóăthể gi iăthíchă bằngăhaiăph ngăth că năd ăvƠăhoánăd . B iă vìă t ă v ngă lƠă m tă h ă th ngă b ă chiă ph iă b iă nh ngă quyă luậtă chungă vƠă riêng,ăchoănênăỦănghƿaăc aăt ăcóăthểăchuyểnăbi nădoătácăđ ngăc aăcácăquyăluậtăđó. -Hi năt ngăđ ngănghƿaăhóa ; -Hi năt ngăchuyểnănghƿaădoăs “c mănhi m” nghƿaăc aăng ăc nh. (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 113-114). 3.6.ăM tăs ăđặcăđiểmăv ănghƿaăc aăt ă 3.6.1.ăTr uăt ngăvƠăc ăthể -T ăcóănghƿaătr uăt ngăkhiănghƿaăc aănóăbiểuăth ănh ngăs ăvậtă(ho tăđ ng,ă tínhăch t,ătr ngăthái )ăkhôngăthểănhậnăbi tăđ căbằngăcácăgiácăquanăh ngăngo i. Ví dụ: tư duy, tư tư ng, quan điểm, kí ức -T ăcóănghƿaăc ăthểăkhiănghƿaăc aănóăbiểuăth ănh ngăs ăvậtă(ho tăđ ng,ătínhă ch t,ătr ngăthái )ăcóăthểănhậnăbi tăđ căbằngăcácăgiácăquanăh ngăngo i.ă Ví dụ: 30
- bàn, ghế, lạnh, mềm Tuyănhiên,ăcóănh ngătr ngăh păkhôngăthểăphơnăbi tăr chăròiăhaiăđặcăđiểmă này. Ví dụ: băn khoăn, bồi hồi, do dự 3.6.2.ăKháiăquátăvƠălo iăbi t Cĕnăc ăđểăphơnăbi tălƠănghƿaăbiểuăvậtăc aăt .ăĐểăbi tăđ căt ănƠoăcóănghƿaă kháiăquátăh năt ănƠoăph iăđặtăchúngăvƠoăm tătr ngăs ăvật.ăVí dụ: so sánh: cá, cá nước ngọt, cá rô, cá trê ph iăxácăđ nhăchúngăthu cătr ngăs ăvậtăcá. -Trongăm tătr ngăs ăvật,ănh ngăt ăcóănghƿaăkháiăquátăh nălƠănh ngăt ăcóă ph măviăbiểuăvậtăl năh n.ăT ăcóănghƿaălo iăbi tăh nălƠănh ngăt ăcóăph măviăbiểuăvậtă hẹpăh năsoăv iăt ăkháiăquátăh nănó.ă(SV xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 115-116). 3.6.3. T ngăthanhăvƠăt ngăhình -T ăt ngăthanhălƠăt ămôăph ngăơmăthanh,ăti ngăđ ngăc aăcácăđ ngăvật,ăcác vậtăthểănhơnăt o,ăcácăhi năt ngăthiênănhiên.ăVí dụ: mèo,ăbò,ătíătách,ă mă m,ărƠoă rƠoầ -T ăt ngăhìnhălƠăt ă cóăkh ănĕngăg iăraăcácăhìnhă nhăvậnă đ ngă hayă hìnhă dángă c aă s ă vật,ă hi nă t ng.ă Ví dụ:khúc khuỷu, phập phồng, ghệp ghềnh, phất phới 3.6.4.ăTínhăg iăhìnhăt ng T ăng ăcóătínhăg iăhìnhăt ngălƠăt ăng ămƠăkhiăđ călênăcóăthểăg iăraăcácă hìnhă nh,ăcácăbiểuăt ng,ăcácătr ngătháiăc ăthể,ăg iăraăcácăđặcătínhăc mătính thu că cácăgiácăquanăh ngăngo iănh ăcácăđặcătínhăv ăth ăgiác,ăxúcăgiác,ăkh uăgiác,ăv ăgiácă c aăs ăvậtăđ cănóiăđ n. - Mu năcóătínhăhìnhăt ng,ăt ăng ăph iăcóătínhălo iăbi tăvƠăc ăthể.ăM tăt ă ng ăcóănghƿaăcƠngăhẹp,ăcƠngălo iăbi tăthìăcƠngăd ăcóătínhăc ăthểăvƠădoăđóăd ăcóătínhă hìnhăt ng. Ví dụ: Xập xè én liệng lầu không Cỏ lan mặt đất, rêu phong dấu giày. (Truyện Kiều). Xập xè: g iăt ăvẻăxòeăra,ăgậpăl i liênăti p,ăđ uăđặnăc aăđôiăcánhă(gi ngăv iă xập xòe – h nhă nhăth ăgiác),ăv aăg iăraăm tăbiểuăt ngăơmăthanh:ăti ngălèăxèăc aă 31
- đôiăcánh.ăT tăc ălƠmăg iălênăs ăvắngălặngăc aăngôiănhƠăcũătrongătơmătr ngăch ăv ă c aăchƠngăKim. - Cácăbiểuăt ngădoăt ăg iăraăcóăthểălƠăbiểuăt ngăth ăgiác,ăkh uăgiác,ăv ă giác,ăxúcăgiác,ăơmăthanh,ăvậnăđ ng (xem ví dụ giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr.117). - Thôngăth ng,ănhi uăbiểuăt ngăthu căcácăgiácăquanăkhácănhauăđ căg iăraă ngayătrongănghƿaăc aăm tăt .ă Ví dụ: lác đác (th ăgiác,ăthínhăgiác), l m ch m (th ă giác,ăxúcăgiác)ầ 3.6.5.ăCácălo iăt ăng ăxétăv ătínhăchấtăg iăhìnhăt ng Nh ngăt ăng ăsauăđơyăcóăkh ănĕngăg iăhìnhăt ng: - Cácăt ăláyăsắcătháiăhóa:ăxấu xí, dùng dằng, bập bùng, lơ mơ, rên rỉ - Cácăt ăghépăbi tălo iăsắcătháiăhóa:ăđỏ loét, đỏ rực, xanh um, tròn xoe, thẳng đơ, cong tớn - Cácăt ăng ămƠăhìnhăth căng ăơmăcóăkh ănĕngăg iăhìnhăt ng:ătí, òa, xòa, um, lùm, om, vòm, khomầNh ngăt ănƠyăkhiăđ căláyăthìăhi uăqu ăg iăhìnhăt ngă cƠngăm nhăh n:ăti hí, lòa xòa, lùm lùm, lom khom 3.7.ăNghƿaăc aăt ătrongăngônăng ăvĕnăch ng (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 118-121). CÂUăH IăVẨăBẨIăT P Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă14ă(Giáo trình - tài liệu tham khảo [3], tr.122-126). 32
- Ch ngă4. TR NGăT ăV NGă- NG ăNGHƾA ( 5 ti t) 4.1.ăKháiăni mătr ngăt ăv ngăậ ng ănghƿa 4.1.1. Tr ngăt ăv ngă- ng ănghƿa (tr ngănghƿa) - "Tr ng"ălƠăm tătậpăh pă(cácăt ),ă"nghƿa"ălƠăquanăh ăng ănghƿaăgi aăcácăt ă trongătậpăh păt ă y. - Trường nghĩa là tập hợp các từ căn cứ vào một nét đồng nhất nào đó về ngữ nghĩa.ă Mỗiătr ngă nghƿaălƠă m t tiểuăh ăth ng nằmătrongăh ăth ngăl nălƠăt ă v ngăc aăm tăngônăng . 4.1.2. Cácălo iătr ngănghƿa - D aăvƠoă2ălo iăquanăh c ăb nătrongăh ăth ngăngôn ng là quanăh hình tuy nă(quanăh ngang) và quanăh tr cătuy nă(quanăh d c)ăng iătaăchiaătr ngă nghƿaăthƠnhă2ălo i: trường nghĩa ngang, trường nghĩa dọc (trong tr ngănghƿa d că phân ra trường biểu vật, trường biểu niệm). - Ph iăh pătr ngănghƿa ngang và tr ngănghƿa d căcóătrường nghĩa liên tưởng. 4.2. Tr ngănghƿaăd că(tr ngăbiểuăv tăvƠătr ngăbiểuăni m) 4.2.1.ăTr ngăbiểuăv tă(tr ngăs ăv t) Theoănh ngăph mătrùăs ăvậtătaăcóănh ngătr ngăbiểuăvật,ăg măt tăc ăcácă t ăcóăliênăquanăđ năm t t ătrung tâm c aătr ng.ă Trường nghĩa biểu vật là tập hợp những từ cùng biểu thị một phạm vi sự vật, hiện tượng trong thế giới khách quan. C ăs ăđểăxácălậpătr ngăbiểuăvậtălƠă sự đồng nhất nào đó trong ý nghĩa biểu vật c aăcácăt ,ăng .ăăă Ví dụ: *Tr ngăbiểuăvật v ă"hoa quả" lƠătậpăh păcácăt ăng ăch ăcácăloƠiă hoaăqu ,ănh ngăgìăc aăhoaăăqu ăvƠăv ăhoaăqu . - Hoa: + tên các loài hoa: lan, huệ, cúc, mai, đào, lay ơn + cácăm căđ ăth m: thơm thoang thoảng, thơm dịu, thơm ngát, thơm nức, thơm lừng, thơm ngào ngạt, thơm nồng - Quả: + Cácălo iăqu : ổi, mận, bư i, dứa, cam, chanh 33
- + Các m căđ ăchín: ương, chín bói, chín ép, chín, chín cây, chín rộ, chín nục, chín rục, chín nẫu + Cácăm căđ ăng t: ngòn ngọt, ngọt mát, ngọt lịm, ngọt lừ * Tr ngăbiểuăvậtăc aăt “lửa”: - D ngăt năt i: tia, ánh, ngọn, đám, quầng - Vậtăch a: đèn, đuốc, nến, bùi nhùi, bếp, lò, núi - Cáchăth c:ănhóm, châm, thổi, đốt, dập;bén, cháy, thiêu, đốt - M căđ : leo lét, leo heo, bập bùng, rừng rực, ngùn ngụt - Côngăd ng: hong, sư i, sấy, hơ, nướng, hầm, ninh ẩhận xét: - Tr ngănghƿaăbiểuăvật mang tính dân tộc, thể hiện tính đặc thù trong ngôn ngữ từng dân tộc (v ăs ăl ngăt ăng , đặcătr ng,ătính ch tăc aăt ăng ămangă đậmăd uă nădơnăt c). - Cóăt ăch ănằmătrongăm tătr ng: Cácăt : bồng, bế, tư duy, lập luận, phân tích, tổng hợp, phán đoán ăch ănằmătrongătr ngăt ăv ăconăng i.ăCácăt : hú, sủa, gáy, hót, mõm, nanh, vuốt (tr ngăđ ngăvật).ăCóăt ănằmătrongănhi uătr ng:ăCác t : xấu, tốt, to, nhỏ, lớn, bé - Vìăcóăhi năt ngănhi uănghƿaănênăcóănhi uăt ăkhiăxétă ănghƿaăbi uăvậtănƠyă thìăthu cătr ngăbiểuăvậtănƠy,ăkhiăxétă ănghƿaăbiểuăvậtăkiaăthìăthu cătr ngăbiểuăvậtă kia. Ví dụ: miệng, cổ, tay theoănghƿaăchínhăthu cătr ngăbiểuăvậtăv ăconăng i,ătheoă nghƿaăph ăthu căv ătr ngăđ ăvậtă(chén, li, chai, áo ). (SV xem thêm ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 127-129). 4.2.2. Tr ngăbiểuăni m (tr ngăng ănghƿa,ătr ngănghƿaăv ) Theoănh ngăph mătrùăkháiăni mătaăcóătr ngăbiểuăni m.ăLƠăs ătậpăh pă cácăt ăcóăkhuôn nét nghĩa chung. C ăs ăđểăxácălậpătr ngăbiểuăni mălƠăs ăđồng nhất về ý nghĩa biểu niệm c aăt . Ví dụ: -Tr ngăbiểuăni m "làm cho rời ra": +cắt, chặt, thái, cưa, đốn, chẻ, xé, ngắt, hái, mổ, bóc, lột, tước, xẻ, tách, trảy, lảy 34
- + giải tán, giải thể, phân hoá, phân loại, chia cắt - "ầàm cho liền lại": + nối, ghép, hàn, vá, can, đính, may, khâu, dán, gắn, nẹp + kết hợp, sáp nhập -Tr ngăbiểuăni m:ăvật thể nhân tạo/thay thế hoặc tăng cường thao tác lao động/c m tay: +ăD ngăc ăđểăchia,ăcắt:ădao, cưa, búa, rìu, liềm +ăD ngăc ăđểăxoi,ăđ c:ăđục, dùi, chàng, khoan +ăD ngăc ăđểăn n,ăgõ:ăbúa, vồ, dùi, dùi cui +ăD ngăc ăđểăđánhăbắt:ălưới, nơm, đó, câu +ăD ngăc ăđểămƠiăgiũa:ăgiũa, bào, đá mài, giấy ráp +ăD ngăc ăđểăkìm,ăgi :ăkìm, kẹp, néo, móc +ăD ngăc ăđểăchémăgi tă(vũăkhí):ădao, gươm, kiếm, nỏ, cung, tên, súng ẩhận xét: - Nh ngăt ăcóănhi uănghƿaăbiểuăni măcóăthểăxu tăhi nătrongănhi uătr ngă biểuăni măkhácănhau. - Cũngănh ătr ngăbiểuăvật,ăm tătr ngăbiểuăni măcóăthểăphơnăchiaăthƠnhă cácătr ngănh ăh nănằmătrongătr ngăl n. 4.2.3.ăTr ngănghƿaăvƠăngônăng ăvĕnăch ng 4.2.3.1.ăTr ngăbiểuăvậtăvƠăngônăng ăvĕnăch ng - Cácăt ătrongăm tătr ngăbiểuăvậtăth ngălôiăkéoănhauăchuyểnănghƿaătheoă m tăh ngănh tăđ nh. N uăcácăt ăchuyểnătheoă năd ăthìăth ngăx yăraăs ăchuyểnătr ngăbiểuăvật,ă cóănghƿaălƠăcácăt ăthu cătr ngăbiểuăvậtănƠyăkéoătheoănhauăchuyểnăsangătr ngăbiểuă vậtăkhác.ăVí dụ:ăKhiăt ă“lửa” chuyểnăsangătr ngă“tình cảm, trạng thái tâm lí” thì kéoătheoăcácăt :ăhừng, rực, bốc, nhen nhóm, đốt, tànầcùngăchuyểnăsangătr ngăđó. - Khiăcácăt ăchuyểnătr ngăthìăngoƠiăcáiănghƿaăriêngăc aăt ăng ,ănóămangă theoăc ănh ngă năt ng,ăc ănh ngăliênăt ngăc aătr ngăcũăsangătr ngăm i.ăT ăđó,ă cácăt ăchuyểnătr ngăcóătácăd ngăg iăhìnhăt ngăcaoăh n,ătácăđ ngăm nhăh năđ nă 35
- tríăt ngăt ng,ăc măxúcăc aăng iăđ c. 4.2.3.2. Tr ngăbiểuăni măvƠăngônăng ăvĕnăch ngăă - Cácăt ăng ătrongăm tăđo năvĕn,ăđo năth ăth ngăch aăđ ngăm tăs ăđ ngă nh tăv ănghƿaă(s ăth ngănh tăv ăm tănétănghƿaănƠoăđó),ăs ăphùăh păv iănhauăt oănênă s ăcộng hư ng ngữ nghĩa. - S ăc ngăh ngăng ănghƿaăkhôngăch ăx yăraăđ iăv iăcácăt ăng .ăNóăcóăthểă chiăph iăc ăc uătrúcăcúăpháp,ăc ăng ăơm,ăti tăt uầNóiăcáchăkhác,ănhƠăvĕnăth ngă ph iăh păt tăc ăcácăph ngăti năngônăng ăđểăt oăraăs ătoƠnăbíchăv ăhìnhăth căchoătácă ph măc aămình. (SV xem phần phân tích ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 134-137). 4.3. Tr ngănghƿaăngangăvƠătr ngăliênăt ởng 4.3.1. Tr ngănghƿaăngangă(tuy nătính) ầà tập hợp tất cả các từ ngữ có thể kết hợp với một từ cho trước thành một chuỗi chấp nhận được trong ngôn ngữ trên trục ngang. Tr ngănghƿaăngangăđ căhìnhăthƠnhănh ăs ătậpăh păt tăc ăcácăt ăcùngăxu tă hi năv i t ătrung tâm theoăquanăh ăhƠngăngang trongăc măt ,ătrongăcơu. Ví dụ: H căsinh, trò, con, cháu, bé ngoan(TT) ẩắm (ĐT) - chân, tay, áo, tóc; cán cu c,ăchuôiădao,ăđằngăđuôi; - bƠi,ătìnhăhình,ăki năth c,ăv năđ ,ăỦăki n,ăch ăquy n; - đ c,ăchắc,ăv ng,ăsơu,ăsơuăsắc,ăh iăh t ẩhận xét: -M tăt ănhi uănghƿaăcóăthểălậpăthƠnhănh ngătr ngănghƿaăngangăkhácănhauă v ătínhăch tătùyătheoănghƿaănƠoăđ căl yălƠmătrungătơm.ă - Kh ănĕngăk tăh păc aăt ăb ăchiăph iăb iăđặcăđiểmăng ănghƿaăc aăt . Vìăvậyă các tr ngănghƿaăngang gópăph nălàm sáng tỏ những quan hệ và cấu trúc ngữ nghĩa c aăcácăt ătrongăt ăv ng,ălàm sáng tỏ những đặc điểm hoạt động c aăt .ăăăă - Cácăt ăxu tăhi nătrongătr ngănghƿaăngang cóătácăd ngăhi năth căhoáăm tă hoặcăm tăs ănétănghƿaătrongăc uătrúcăng ănghƿaăc aăt ătrungătơm.ă 36
- Ví dụ: nh ngăt ăăsoạn bài, chấm bài, giảng bài, kiểm tra, phụ đạo ăt ngă ngăv iănétănghƿaă"đảm nhiệm chức năng xã hội" trongăc uătrúcăng ănghƿaăc aăt "thầy giáo". Trongăngônăng ăvĕnăch ngăcóănh ngătr ngănghƿaăngangăv tăngoƠiăchu nă m c.ă Đơyă lƠă nh ngă sángă t oă c aă cácă nhƠă vĕn,ă nhƠă th ă trongă cáchă dùngă t ă ng .ă Nh ngăk tăh păb tăth ngănƠyăcó thểăđ căch pănhậnăr ngărưi,ătr ăthƠnhănh ngăk tă h păbìnhăth ng.ă Ví dụ: - suối tóc, b vai, rèm mi, giọt đàn - tóc mây, hạt nắng (điăvƠoătr ngănghƿaăngangăbìnhăth ng). 4.3.2. Tr ngănghƿaăliênăt ởng Khiătaănhắcăt iăm tăt ănƠoăđóă(t ăkíchăthích), t ă yăg iăraăchoătaăhƠngălo tăt ă khác.ăToƠnăb ănh ngăt ădoăm tătừ kích thích gợi ra theo quy luật liên tư ng tập hợp lại thành trư ng liên tư ng. Ví dụ: t ăbò (dt,ătrongăti ngăPháp): bò cái, bòăm ng,ăbê,ăs ng,ăgặmăc ,ă nhaiătr uầ;ăs cƠyăb a,ăcái cƠy,ăcáiăáchầ;ăs ăch uăđ ng,ănhẫnăn i,ăs ăchậmăch p,ă nặngăn ,ătínhăth ăđ ng + T ăbò (dt,ătrongăti ngăVi t): bê,ăbòăđ c,ăbòăcái,ăgặmăc ,ănhaiăl i,ăcƠyăb a,ă cáiăách,ănguăd t,ăđ năđ n,ălúaăr m,ăm căđ ng - Đặcătínhăc aătr ngăliênăt ởng: +ăCácăt ănằmătrongătr ngăliênăt ngătr căh tălƠănh ngăt ăđ ngănh tăv ăng ă nghƿaăv iăt ăđó.ăNgoƠiăraăcònăg mănh ngăt ăkhácătuyăkhôngăđ ngănh tăv ănghƿaă nh ngăth ngăđiăkèmăv iăt ătrungătơmăhayănh ngăt ăđ ngănh tăv ănghƿaăv iănó. + Tr ngăliênăt ngămangătínhădơnăt c. Ví dụ:ăT ăbò trongăti ngăVi tăg iăra:ă rơm, mục đồng, đần độn, ngu dốtầmƠăt ăbò (boeuf) trongăti ngăPhápăkhôngăcó.ăT ă thảo nguyên trongăti ngăNgaăcóăthểăg iăra:ăxe ngựa, tuyết, trăng, đư ng mònầmƠă t ăđồng cỏ trongăti ngăVi tăkhôngăcó.ăCácăt ăch ămƠuăsắcăs ăg iăraănh ngăliênăt ngă khácănhauăđ iăv iăcácădơnăt c. + Cóătínhăth iăđ i: Trongăcùngăm t qu căgiaănh ngă ămỗiăth iăđ i,ădoăs ă khác nhau v ăđi uăki năl chăs ,ăxưăh iăchoănênătơmălí,ăn păsuy nghƿ c aăconăng iă cũngăkhácănhauă→ thểăhi nătrongăcácăt ăng ăthu căcácătr ngăliênăt ng.ăVí dụ: t ă 37
- cánh đồng ngƠyăx aăkhôngăthểăg iăraăcácăt :ăhợp tác, đội sản xuất, phân hóa học, máy càyầvìăngƠyăx aăch aăcóănh ngăth ă y. Vĕnă h că c aă t ngă th iă đ iă lƠă nhơnă t ă quană tr ngă lƠmă hìnhă thƠnhă nh ngă tr ngăliênăt ngăc aăcác t ,ănh tălƠăcácăt ăcóăphongăcáchăvĕnăh c. - Mang tính cá nhân: Ngôn ng ă lƠă c aă chungă nh ngă t nă t iă trongă t ngă cáă nhơn,ămangăd uă năcáănhơn.ăDoăhoàn c nh giai c p,ăl aătuổi,ătrìnhăđ ,ăkinhănghi mă c aăt ngăng iăkhông gi ngănhau nênămỗiăng iăcóăthểăliênăt ngăđ nănh ngăt ă ng ăkhácănhauătrongănh ngătr ngăliênăt ngăcóăcùngăt ătrungătơm.ăLiênăt ngăcònă gắnăv iăkỉ niệm riêng của từng ngư i. -Tr ngăliênăt ởngăvƠăngônăng ăvĕnăch ng: Trongăngônăng ăvĕnăch ng,ătr ngăliênăt ngăcóăhi uăl căl nătrongăvi că gi i thíchăs ădùngăt ,ăgi iăthíchănh ngăhi năt ngăsáoăng ,ănh ngăt ăng ăgắnăv iă mỗiăth iăđ iăvĕnăh c,ăgắnăv iăphongăcáchăc aămỗiănhƠăvĕnầ Tr ngăliênăt ngăcóătácăd ngăliênăk tăt ăng ,ămangăl iăs căg iăt ,ălƠmărungă đ ngătơmăh năng iăđ căb iănh ngăliênăt ngămƠăchúngăt oăra. CÂUăH IăVẨăBẨIăT P Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă11ă(Giáo trình - tài liệu tham khảo [3], tr.147-149). 38
- Ch ngă5. QUANăH ăNG ăNGHƾA GI AăCÁCăT TRONGăTR NGă NGHƾAă(4ăti t) 5.1. Quanăh ăcấpălo iă(quanăh ăbaoăgồmă- nằmătrong)ă 5.1.1. Đ nhănghƿa: Là quanăh ng ănghƿaăgi aăcácăt ăcóănghĩa rộng - hẹp khác nhau cùng thuộc một trư ng biểu vật (gi aăcácăt ăph iăcóănétănghƿaăđ ngă nh tăđ uătiênăch ăcùngăm tălo i).ă -T ăcóănghƿaăch ălo iăl năbaoăg mănghƿaăc aăcácăt ăch ănh ngălo iănh ătrongă lo iăl năđó.ăNg căl i,ăcácăt ăch ălo iănh ănằmătrongănghƿaăc aăcácăt ăch ălo iăl n. Ví dụ:ăNghƿaăc aăxe (lo iăl n)ăbaoăg mănghƿaăc aăxe đạp, xe máy, xe ô tô, xe lửa (lo iănh )ầvƠăng căl i. - Lo iăquanăh ănƠyăcóăc ă ăđ ngăt ,ătínhăt ănh ngăbiểuăhi nărõănh tă ădanhă t . - Cácăt ăcóăquanăh c pălo iăv ănguyênătắcăchiaăthƠnhăt ngăc p: trênăc pă- d iăc pă- đ ngăc p.ăCóăquanăh ătrênăc p,ăd iăc pă- k ăti păvƠătrênăc pă– d iăc pă gián cách. B ngă5.1.ăS ăđồăquanăh ăcấpălo i Cấpă1:ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăĐ ngăvật Cấpă2:ăăăăăăăăăăăăăăăăăăăăchim thú cá côn trùng Cấpă3: cáămậpăăăăăcáăchépăăăăăcáărôăăăăăăcáăvoi 5.1.2.ăĐặcăđiểmăc aăquanăh ăcấpălo i - Quanăh ăc pălo iămangătínhăt ngăđ i. - S ăphơnălo iăc pălo iătrongăngônăng ăkhôngăđ ngănh tăv iăs ăphơnălo iă trongăkhoaăh c.ăĐóălƠăs ăphơnălo iămangătínhădơnăgian,ăkinhănghi măch ănghƿa,ăgắnă v iăvĕnăhóaăriêngăc aămỗiădơnăt c.ă(Xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 154-156). - D yăcácăt ăng ăcóăquanăh ăc pălo iăv iănhauălƠăm tăcáchăluy năchoăh că sinhăt ăduyăphơnălo i,ăcóăỦăth căv ăs ăphơnălo iăkhoaăh c. 5.2. Quanăh ătoƠnăb ă- b ăph nă 39
- - Là quanăh gi aăm tăt ăch ătổngăthểăv iănh ngăt ăkhácăch b ăphậnăc aăcáiă tổngăthểăkia. Ví dụ: Cơ thể ng iălƠăm tătoƠnăb ,ădoăcácăb ăphận:ăđầu, mình, chân, tay, mắt mũiầt oăthƠnh. Gi aăcácăt ăcóăquanăh ătoƠnăb ă- b ăphậnăcũngăcóătrậtăt ăphơnăbậc,ăcóănh ngă t ăbậcă1,ăbậcă2,ăbậcă3ầ - Cóăs ăphơnăbi tăgi aăb ăphậnăb tăkh ăliăvƠăb ăphậnăkh ăliăc aătoƠnăb .ăB ă phậnăb tăkh ăliălƠăb ăphậnăc uăthƠnhătoƠnăb ăm tăcáchăt ănhiên,ăthi uăchúngăthiătoƠnă b ătr ănênăkhôngăhoƠnăch nh,ăcóăkhuy tătật.ăVí dụ: chân, tay, mắt, mũiầđ iăv iăcơ thể ng i.ă B ă phận kh ă liă lƠă b ă phậnă th ngă cóă mặtă trongă toƠnă b ă nh ngă thi uă chúngăthìătoƠnăb ăkhôngăvìăth ămƠătr ăthƠnhăcóăkhuy tătật.ăVí dụ: nhà,ăb ăphậnăb tă kh ăli:ămái, nền, phòng, cửaầ;ăb ăphậnăkh ăli:ăgạch lát, cầu thang, ống khói - Cácăt ch ăb ăphậnăb tăkh ăliăkhiăđiăkèmăch ăng ăth ngăcóăđ nhăng .ăVí dụ: ít khi nói “tôi có hai tay” mƠăph iănóiă“tôi có đôi tay vụng về”, không nói “nhà có mái” mƠăph iănóiă“nhà mái ngói”, “nhà mái bằng” 5.3. Quanăh ăđồngănghƿa 5.3.1. Đ năv ăt ăv ng (t ) đồngănghƿa V năđ ănƠyăch a cóăs ăth ngănh tătrongăgi iă nghiênăc u (cóănh ngăquan ni m r ng/hẹpăkhácănhauădoăcáchăquanăni m vƠădoăthuậtăng ). - T ăđ ngănghƿaălƠănh ngăt ăt ngăđ ngă(g nănhau)ăv ănghƿa,ă khácănhauăv ă âm thanhăvƠăcóăphơnăbi tăv iănhau v ăm t vƠiăsắcătháiăng ănghƿaăhoặcăsắcătháiăv ă phongăcáchănƠoăđóăhoặcăc ăhaiă(VũăĐ căNghi u). - ĐóălƠănhi uăt ăkhácănhauăcùngăch ăm t s ăvật,ăhi năt ngănh ngămangăsắcă thái khác nhau (Nguy năVĕnăTu).ă - Cácăđ năv t ăv ngătrongăm tătr ngănghƿaăcóănh ngănétănghƿaăđ ngănh t,ă ch ăy uălƠănétănghƿaăbiểuăni măthìăcóăquanăh ăđ ngănghƿaăv iănhauă(ĐỗăH uăChơu). GiáoătrìnhăCĐSPătheoăquanăđiểmăc aăĐỗăH uăChơu. ẩhững điều lưu ý: - Quanăh ăđ ngănghƿaăgi aăcácăđ năv ăt ăv ngăch ăxu tăhi năkhi: 40
- + Cácănétănghƿaăđ uătrongănghƿaăbiểuăni măc aăcácăt ăđ ngănh tăv iănhau.ă Nh ngănétănghƿaăđ ngănh tănƠyăph iăk ăti pănhau,ătheoăcùngăm tăcáchăsắpăx pănh ă nhau. + Trongănghƿaăbiểuăni măc aăcácăđ năv ăt ăv ngăkhôngăxu tăhi nănétănghƿaă tráiăng c,ălo iătr ănhau. +ăĐ ngănghƿaălà quanăh có tính tương đối: Gi aăcácăt ăđ ngănghƿaăcóămức độ đồng nghĩa cao thấpăkhácănhau,ătuỳăthu că ăs ăl ngănétănghƿaăchung,ănétănghƿaă đ ngănh t.ăM căđ ăđ ngănghƿaăcaoănh tăkhiăcácăt ăcóăt tăc ăcácănétănghƿaătrùngănhauă (đ ngă nh tă v ă s ă vật,ă đ ngă nh t v ă biểuă ni m,ă không có sắcă tháiă tuă t ă h că khácă nhau). (Xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 159-160). + Đ ngă nghƿaă lƠă quană h gi aă cácă t ă cùng nghĩa từ loại: (hổ, hùm, cọp; mồm, miệng; ăn, xơi, chén, đớp ). + M tă t ă nhi u nghƿa cóă thểă thamă giaă vƠoă nhi uă nhómă đ ngă nghƿaă khácă nhau. 5.3.2. Phơnălo iăcácăđ năv đồngănghƿa Cĕnăc ăvƠoăm căđ ăđ ngănh tăv ăỦănghƿaăbiểuăni m,ăbiểuăvậtăvƠăbiểuăthái,ăcóă thểăchiaăcácădưyăt ăđ ngănghƿaăthƠnhă2ălo iănh ăsau: 5.3.2.1. Đ ngănghƿaăhoƠnătoƠn LƠăs ăđ ngănghƿaăgi aăcácăt ăng ăkhôngăkhácănhauăv ănghƿaăbiểuăvậtăhayă nghƿaăbiểuăni mămặcădùăchúngăcóăthểăkhácănhauăv ătínhăph ngăng . Ví dụ: máy bay – phi cơ – tàu bay; xe lửa – tàu lửa – tàu hỏa; lợn – heo; lạc – đậu phụng; mũ – nón 5.3.2.2. Đ ng nghƿaăkhácănhauăv ăsắcătháiănghƿa LƠănh ngăt ăđ ngănghƿaămƠănghƿaăcácăt ătrongăm tădưyăcóăs ăkhácănhauăítă nhi uăv ăsắcătháiănghƿa.ăC ăthểălƠăv ăsắcătháiăbiểuăvật,ăsắcătháiăbiểuăni m,ăsắcătháiă biểuătháiăhoặcăphongăcáchăch cănĕng. Ví dụ: Cácăt ăđ ngănghƿaăkhácănhauăv ăsắcătháiănghƿaăc aăt ă“chết”: từ trần, hai năm mươi, hi sinh, bỏ mạng, bỏ (bố mẹ). (Xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 162-164). - Cácăt ăđ ngănghƿaăth ngăkhácănhauăv ăcácăsắcătháiăỦănghƿa sau: 41
- + Sắc thái tình cảm: ăn, xơi, hốc, chén, tọng, đớp; chết, hi sinh, từ trần, tạ thế, quá cố, qua đ i, nghoẻo, toi mạng ; cho, biếu, hiến, tặng, thí; phụ nữ, đàn bà + Phạm vi to nhỏ khác nhau: lâu đài, nhà, lều ; tính chất, phẩm chất, phẩm hạnh + Tính chất cụ thể và tính chất khái quát: cây, cây cối; nhà, nhà cửa; áo, áo quần + Trình độ, mức độ khác nhau: ngại, e ngại, sợ, kinh sợ, kinh hoàng ; đẹp, mĩ lệ, kiều diễm. + Cách thức, phương pháp khác nhau: xoá, gạch, tẩy; xoa, bôi, trét, lấp 5.3.3.ăHi năt ngăđồngănghƿaătrongăti ngăVi t (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 164-171). 5.3.4.ăHi năt ngăđồngănghƿaăvƠăhi năt ngănhi uănghƿa (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 171). 5.3.5.ăT ăng ăđồngănghƿaăxétăv ămặtăcấuăt o (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 171-173). 5.3.6.ăHi năt ngăđồngănghƿaătrongăvĕnăb n (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 173-176). 5.3.7.ăVấnăđ ăgi ngănghƿaăt ăng ă(đ năv ăt v ng)ăđồngănghƿa - Gi ngănghƿaăcácăt ăđ ngănghƿaăth căch tălƠăch ăraăs ăkhácănhauăv ăsắcătháiă nghƿaăcácăt ăng ăđangăxemăxét. - TrongănhƠătr ng,ăvi căgi ngănghƿaăcácăt ăđ ngănghƿaăkhácănhauăv ăsắcă tháiănghƿaăgiúpăh căsinhăhiểuăđ căvĕnăb năvƠăcóăcĕnăc ăbìnhăluậnăv ăgiáătr ăngh ă thuậtăc aăcácăt ăng ăđ cădùngătrongăvĕnăb n. - Trong khi phơnătíchănghƿaăc aăcácăt ăđ ngănghƿaă khácănhauăv ăsắcătháiă nghƿaătrong nhóm,ăc năl uăỦ: + Phải chọn 1 từ đưa ra làm cơ sở để tập hợp các từ khác.ăĐơyălƠătừ trung tâm c aănhómăvƠălƠăcơ s để so sánh, phân tích và giải thích các từ khác. + Phân tích nghĩa của từng từ trong nhóm (ph iăphátăhi nănh ngătương đồng và dị biệt gi aăcácăt ă): 42
- * Tìm từ trung tâm của nhóm đồngănghƿa (lƠăt ăth ngădùngănh t,ă có mangănghƿaăchungănh tă→ tiêuăbiểuăchoăcáiăchungăc aăc ănhóm,ăd ăhiểuănh t.ă N uătrongănhómăcóăc ăt ăđ năti tăvƠăt ăđaăti tăthìătừ trung tâm th ngălƠ từ đơn tiết, th ngă lƠ từ thu n Việt, từ trung tâm thường có khả năng phái sinh lớn nhất, từ trung tâm thường là từ trực tiếp trái nghĩa với từ trung tâm của một nhóm từ đồng nghĩa khác. Ví dụ: - hiền, lành, hi nălƠnh,ă hi năhậu,ă hi năt ă - ác, d ,ăd ădằn,ă đ căác,ă hiểmăđ c, hungăt n,ăhung ác, hungăd - dài, dằngădặc,ă lê thê, dƠiăngoẵng ă - ngắn, c c,ă cũnăc n,ă ngắnăng n * L năl tăđối chiếu các từ trong nhóm với từ trung tâm và đối chiếu giữa các từ v iănhauăđểăphátăhi nănh ngătương đồng và dị biệt về nghĩa. S ăt ngă đ ngăs ăcóă ăt tăc ăm iăt ,ăs ădị biệt sẽ có ở từng từ và nhiều khi rất tinh tế khó nhậnăbi t. Ví dụ: Nhómăt ăđ ngănghƿa: bàn, bàn bạc, thảo luận, điều đình, dàn xếp, thương lượng, hiệp thương, đàm phán. Nghĩa chung: tranhăcưiăv iănhauăđểăđ nhăm tăvi căgì,ătìmăcáchăgi iăquy tă m t vi căgìătrongăgiaoăti păbìnhăth ng, trongăcu căh p,ătrênăbáoăchí,ăgi aăhai hoặcă nhi uăng i v iănhau.ă Bàn: thôngă d ngă nh t,ă dùng trongă nh ngă vi că thôngă th ngă (trong giao ti păbìnhăth ng) Bàn bạc: nh ăbƠnănh ngăph măviăs ăd ngăhẹpăh n. Thảo luận: BƠnă vi că m tăcáchăkƿăcƠngătrong giao ti păcóă tínhăch t nghi th că(trongăcu căh p,ăh iăth o,ăh cătậpătậpăthểă). Điều đình: bƠnăđểăgi iăquy tăm tăv năđ ăgìăxíchămíchăhay cònătranhăch p. Dàn xếp: th ngăl ngă(thuăx p)ăv iănhauăđểăch măd tăm tăv năđ gìăđóă (cònăxíchămích,ăxungăđ tă) hoặcăđểăđôiăbênăcùngăcóăl iă(dƠnăx păt ăs ătrậnăđ u ). Thương lượng: gi ngănh ădƠnăx pă- haiăbênăbƠnăb cănhằmăđiăđ năđ ngăỦ. Hiệp thương: ch ăy uădùngăđểănóiăv ăvi căchínhătr . Đàm phán: nóiăchuy năv iănhauăđểăcùngăgi i quy tăcácăv năđ ,ăth ngălƠ 43
- v năđ ăngo iăgiao, kinh doanh. 5.4.ăQuanăh ătráiănghƿa 5.4.1. Đ nhănghƿa - Từ trái nghĩa là những từ khác nhau về ngữ âm, đối lập về ý nghĩa, biểu hiện những hiện tượng tương phản về lôgic nhưng tương liên với nhau. - Tráiănghƿaăth ngăcóăm tăcặpă(không ph iăm tănhómănh ăđ ngănghƿa). Ví dụ: to/nhỏ, lớn /bé, dài/ngắn, phải/trái, đúng/sai, cao/hạ (giá cả), cao/thấp (độ dài theo chiều thẳng đứng từ một tầm nhìn nào đó), m /hạ (màn sân khấu), m /đóng (cửa), m /đậy (vung nồi), m /gấp (sách v ). ầưu ý: - TráiănghƿaălƠăhi năt ng ng căv iăđ ngănghƿaănh ngăcóăcơ s chung v iăhi năt ngăđ ngănghƿa. Trái nghĩa là hiện tượng phân hoá 2 cực của cùng một nét nghĩa lớn (nétănghƿa ph mătrù,ănétănghƿaăcóătínhăkháiă quát hoá cao). Khi nét nghƿaăl năđ căphơnăhoáăm tăcáchăc căđoanăthƠnhă2ăc că(l ngăc căhoá)ăthìătaăcóă cácăt ătráiănghƿa,ăcònăkhiăcácăt ăđ ngănh tăv iănhauă ăm t trongă2ăc căđóăthìătaăcóă cácăt ăđ ngănghƿa. Ví dụ: L ngăc căhoáăđộ cao ta có: cao/thấp. L ngăc căhoáă độ dài ta có: dài/ ngắn mỗiăc cătaăcóăthểăxácălậpăđ căm tăh ăth ngăđ ngănghƿa: Dài, dằng dặc, lê thê, dài ngoẵng Ngắn, cộc, ngắn ngủn, cũn cỡn - Một từ có thể gia nhập vào nhiều cặp trái nghĩa khác nhau: Ví dụ: cao/hạ (giáăc ),ăcao/thấp (đ ădƠiătheoăchi uăthẳngăđ ngăt ăm tăt mă nhìnănƠoăđó); m /hạ (mƠnăsơnăkh u),ă m /đóng (c a), m /đậy (vungăn i),ăm /gấp (sách v ) sống/ chết (sinh vật), sống/ chín (c m), sống/tôi(vôi), sống/thuộc (da). - T ă tráiă nghƿaă th ngă lƠă t ă nh ngă t ă ng ă ch ă đặcă điểm,ă tr ngă thái,ă ho tă đ ng,ăs ăl ng,ăt călƠăcácătínhăt ,ăđ ngăt ,ăs ăt .ăCácădanhăt ăv ănguyênătắcăkhôngă tráiănghƿaăv iănhauăvìădanhăt ăch ăcácăs ăvật,ăcácăvậtăthể,ămƠăs ăvậtăvƠăvậtăthểăthìăt ă 44
- b năthơnămình,ăchúngăch ăkhácănhauăch ăkhôngăt ngăph năv iănhau.ăVìăvậyăch ăcóă m tăs ădanhăt ătráiănghƿaăv iănhauădoăgắnăv iănh ngăỦănghƿaă năd ,ăbiểuătr ng. 5.4.2. Phơnălo i 5.4.2.1. Tráiănghƿaăđ iăngh ch hayătráiănghƿaăbổăsung Quanăh gi aăcácăcặpăt ăng ătráiănghƿaăt oăthƠnhă2 cực mâu thuẫn nhau, ph ăđ nhăc c nƠyăt tăph iăch pănhậnăc căkia. Ví dụ: chẵn/lẻ, đực/cái, nam/nữ, trống/mái, sống/chết, đi/đứng, ẩn/hiện Khôngăthểăthi tălậpăs ăsoăsánhăgi aăcácăt ătráiănghƿaălo iănƠy. 5.4.2.2. (Tráiănghƿa) tráiăng c Quanăh gi aănh ngăt ăng ătráiănghƿaăt oăthƠnhă2 cực có điểm trung gian, ph ăđ nhăc cănƠyăch aăhẳnăđưăt tăy uăph iăch pănhậnăc căkia. Ví dụ: nóng/lạnh, dài/ngắn, cao/thấp, giàu/nghèo, rộng/hẹp, đắt/rẻ, già/trẻ Cácăt ătráiăng căth ngădùngăđểăthi tălậpăs ăsoăsánhăt ngăđ iăvƠătuy tăđ i. 5.4.2.3.Tráiănghƿaăngh chăđ o Quanăh gi aănh ngăt ăng ătráiănghƿaăt oăthƠnhăhai cực giả định lẫn nhau. Ví dụ: giáo viên/học sinh, cha/con, bao gồm/nằm trong 5.4.2.4. Trái nghƿaăch ăcácăchi uăkhôngăgian,ăth iăgian Là quanăh gi aănh ngăt ăng ăch ăcác hướng đối lập nhau (c ăv ăkhôngăgian và th iăgian): Ví dụ: trước/sau, trái/phải, trên/dưới, đỉnh/đáy, cao/thấp, lên/xuống, tới/lui, trồi/sụt, hôm qua/ngày mai, quá khứ/tương lai, trẻ/già, bắt đầu/kết thúc 5.4.3.ăHi năt ngătráiănghƿaătrongăti ngăVi t (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 181-182). 5.4.4.ăHi năt ngătráiănghƿaăvƠăhi năt ngănhi uănghƿa (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr.182). 5.5. T ăng ăđồngăơmă LƠănh ngăt ătrùngănhauăv ăng ăơmănh ngăkhácănhau v ăỦănghƿa. Ví dụ: ca n c,ăca hát, ca tr c; t iăsao,ăb năsao, trĕngăsao Đ ngăơmălƠăm tăhi năt ngăt tăy uăc aăm iăngônăng vìăs ăl ngăơmăthanhă mƠăconăng iăphátăraădùngălƠmăv ăng ăơmăchoăt ăcũngăch ăcóăgi iăh nătrongăkhiăs ă 45
- vật,ăhi năt ngăc năbiểuăth ăthìănhi uăvôăcùng. Tuy nhiên, ăcácăngônăng ăkhácănhauă t ăđ ngăơmăcóănh ngăđặcăđiểmăriêng. - các ngôn ngữ biến hình các từ có thể đồng âm với nhau một hoặc vài dạng thức, không nhất thiết đồng âm tất cả mọi dạng thức. Ví dụ: (to) meet nguyênă d ngă đ ngă ơmă v iă meat (n) nh ngă d ngă th că quáă kh ă c aă nóă (met) thì không; (to) see đ ngăơmăv iăsea (n)ănh ngăsaw, seen thì không - Ti ngăVi tăkhông bi năhìnhănênănh ngăt ănƠoăđ ngăơmăv iănhauăthìăluôn đồng âm với nhau trong mọi bối cảnh sử dụng,ăng iătaăcóăthểăchiaălƠmă2ălo i: +ăĐ ngăơmăt ăv ngă(t tăc ăcácăt ăđ ngăơmăđ uăcùngăm t t ălo i; (ví dụ trên) +ăĐ ngăơmăt ăv ngă- ng phápă(cácăt ăđ ngăơmăthu căcácăt ălo iăkhácănhau. Ví dụ: rau cần - cần trục - cần - cần cù; cuộn chỉ - chỉ trỏ - chỉ có; la mắng - nốt la - con la, bay la 5.6.ăHi năt ngăg năơmăg nănghƿa LƠătr ngăh pănằmăgi aă2ăc căc aăt ăđ ngăơmăvƠăt ăđ ngănghƿa.ăT ăg năơm,ă g nănghƿaălƠănh ngăt ăcóăhìnhăth căng ăơmăg năgi ngănhauăvƠănghƿaăcũngăg năgi ngă nhauămặcădùăs ăgi ngănhauăv ănghƿaăch a đ ăđểăk tăluậnălƠăđ ngănghƿa.ă Ví dụ:ăcácăt ătrang trọng/ trân trọng/trịnh trọng; hóa trang/ trang điểm Phơnăbi tăgần âm, đồng nghĩa và gần âm, gần nghĩa: - G nă ơm,ă đ ngă nghƿa:ă dòm/nhòm, mực/mức, rảy/vảy, rám/nám, sực/nực, rớ/vớ - G năơm,ăg nănghƿa:ănhòm/nom, sạm/rám (nám), đầm/dầm/ngâm, sực/nức /rực CÂUăH IăVẨăBẨIăT P Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă19 (Giáo trình - tài liệu tham khảo [3], tr.189-192). 46
- Ch ngă6. CÁCăL PăT ăV NG (3 ti t) 6.1.ăCácăl păt ăphơnătheoăph măviăs ăd ng 6.1.1. Thu tăng ăkhoaăh căvƠăt ăv ngăngh ănghi p 6.1.1.1.ăThuậtăng ăkhoaăh c,ăkƿăthuật ầà những từ ngữ làm tên gọi cho các khái niệm, các đối tượng được xác định một cách chặt chẽ, chu n xác trong mỗi ngành, mỗi lĩnh vực khoa học chuyên môn. - Mỗiăm tămônăkhoaăh căđ uăcóăm t h ăth ngăthuậtăng ăc aămìnhănh ngăđóă không ph iălƠănh ngăt ăbi tălậpămƠălƠănh ngăb ăphậnăriêngătrongăt ăv ngăc aăm t ngônăng ăth ngănh t. - Soăv iăt ăng ăthôngăth ngăthìăthuậtăng ăkhoaăh căcóăngo iădiênăhẹpăh nă nh ngăn iăhƠmăsơuăh năvƠăđ căbiểuăth ăm tăcáchălôgic, chặtăch ăh n. - V ăng ănghƿa,ănghƿaăbiểuăvậtăc aăthuậtăng ătrùngăhoƠnătoƠnăv iăs ăvậtăcóă th căvƠănghƿaăbiểuăni măđ ngănh tăv iăcácăkháiăni măv ăs ăvậtătrongăngƠnhăkhoaă h căkƿăthuậtăt ngă ng.ăV ăhìnhăth c,ăthuậtăng ăvẫnătuơnătheoăph ngăth căc uăt oă t ăti ngăVi t.ăV ăt ăt ,ăcóăthểăm năcácăy uăt ăn căngoƠiăhoặcădùngăt ăt ăVi tăv iă nghƿaăkhácăv iănghƿaăthôngăth ng.ă Ví dụ: lão (lão hóa), mũ (số mũ), uốn (điểm uốn) - Đặcăđiểmăc aăthu tăng ăkhoaăh c: + Tính chính xác: chínhăxácăv ăn iădungăkháiăni mădoănóăbiểuăth .ăMu nă gi iăthíchăđúngăn iădungăthuậtăng ăph iăcóăs ăhiểuăbi tăt ngătậnăv ăkhoaăh căcóă thuậtăng ănƠy. + Tính hệ thống: Mỗiăthuậtăng ăkhoaăh căđ uănằmătrongăm t h ăth ngă nh tăđ nhăvƠăh ăth ngă yăph iăchặtăch : Ph iăđ măb oăv ăh ăth ngăn iădungătrongă toƠnăb ăh ăth ngăcácăkháiăni măc aăt ngăngƠnh.ăTínhăh ăth ngăv ăn iădungăs ădẫnă đ nătínhăh ăth ngăv ăhìnhăth căbiểuăhi n. Ví dụ: đại số, căn số, hằng số, biến số, tham số, hiệu số, thương số, tích số, tổng số, tử số, mẫu số ; âm vị, hình vị, từ vị, nghĩa vị, nguyên âm, phụ âm ; 47
- giới, ngành, lớp, bộ, họ, giống, loài; tế bào, mô, chất nguyên sinh, thể nhiễm sắc, thể tơ, gien, nhân + Xu hướng một nghĩa và không có sắc thái biểu cảm (th ngălƠăt ăHánă Vi tă- ngắnăg n,ăhƠmăsúc,ătránhăđ căm ăh ăv ănghƿa). + Tính quốc tế: * Qu căt ăhoáăv ămặtăn iădung lƠăm tăyêuăc u t tăy uăvìăđóălƠăbiểuăhi năc aăs ă th ngănh tăkhoaăh cătrênăconăđ ngănhậnăth căchơnălí. * Qu căt ăhoáăv ămặtăhìnhăth c: Các ngôn ng ădùngănh ngăthuậtăng ăgi ngăhoặc t ngăt ănhau,ăcùngăxu tăphátăt ăm t g căchung.ă Ví dụ: t ăvăn hoá d chăt ăcalture (Anh - Pháp), kultur (Đ c),ăc ă2ăt ătrênă đ uăcóăngu năg căt ăti ngăLaătinh: kultus (tr ngătr t)ădùngătrênă2ănétănghƿa: kultus animi (tr ngătr tăngoƠiăđ ng)ăvƠăkultus agri (tr ngătr tătơmăh n). 6.1.1.2.T ăv ngăngh ănghi p Từ vựng nghề nghiệp bao gồm những đơn vị từ vựng được dùng trong các hoạt động và sản xuất của các ngành tiểu thủ công nghiệp và các ngành văn hóa có tính dân tộc, truyền thống. - T ăngh ănghi pătậpătrungăch ăy uă ănh ngăngh ămƠăxưăh i ít quen: làm gi y,ăđ ăg m,ăs nămƠi,ăkimăhoƠn,ăkh m,ăth ălò,ăchƠiăl i,ăhátătu ng,ăc iăl ng,ăbƠiă chòi,ăchèo,ăch uăvĕn Ví dụ: ngh ăg m:ăgốm, sành, sứ, xương gốm, men ngọc, gốm hoa nâu, gốm hoa lam, bàn xoay - Từ nghề nghiệp là một thứ kĩ thuật dân gian: không cóătínhăh ăth ngăcao,ă không thậtăchínhăxác,ăítănhi uăcóătínhăbiểuăc m. 6.1.2. Bi tăng ,ăti ngălóng 6.1.2.1.ăBi tăng Bi tăng ă(cònăg iălƠăti ngăxưăh i) bao g măcácăđ năv ăt ăv ngăđ cădùng trongăm tătậpăthểăxưăh i. - Có cácăbi tăng ăc aăcácăgiaiăc păth ngătr ătrongăxưăh iăcũ,ăcácăgi iăxưăh iă nh ăcôngăch c,ăh căsinh,ănh ngăng iăbuônăbán, láiăxe,ăquơnăđ iầ 48
- Ví dụ:ăTri uăđìnhăphongăki n:ăth i (ĕn), trẫm, khanh (vua dùngăđểăx ngăhôă v iăquanăl i)ầT ngăl pătrungăl uăvƠăth ngăl u:ăcậu, mợ (b ,ămẹ)ầ - Gi aăbi tăng ăvƠăt ăv ngăngh ănghi păcóăs ănhậpănhằng,ăc năcóătiêuăchíă c ăthểăđểăphơnăbi t. (Xem giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 195-196). 6.1.2.2.ăTi ngălóng Ti ngălóngăbaoăg măcácăt ăng ămƠătậpăthểăxưăh iăsángăt oăra,ămu năquaăđóă mƠă“nóiăriêng”ăv iănhauăhoặcăđểăb căl ăc iăvẻăriêngăc aătậpăthểămình,ăkhôngăchoă ng iăngoƠiătậpăthểăbi t. Ví dụ: -Ti ngălóngăc aăh căsinh,ăsinhăviênăhi nănay:ăgậy (m tăđiểm),ăngỗng (hai điểm),ătrứng (điểmăkhông),ătrúng tủ (trúngăph năđưăh căkƿ)ầ -Ti ngălóngăc aăh ngăl uămanhăth iăPhápăthu c:ăbáy (s ătúi),ăso (s ),ăcớm (mậtăthám,ăcôngăan),ăbỉ (conăđƿ),ăvỏ (thằngăĕnăcắp)ầ (Xem thêm ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 196-197). 6.1.3. T ăv ngăđ aăph ng 6.1.3.1. S ăl căv ăti ngăđ aăph ngă ăVi tăNam Đ iăv iăti ngăVi t,ăti ngăđ aăph ngă(ph ngăng )ălƠănh ngăbiến thể địa lí c aănó. Trongălòngămỗiăti ngăđ aăph ngăl iăcóănh ngăthổ ngữ (nh ngăbi năthểăc aă đ aăph ngă ănh ngăvùngăđ tăhẹpăh n).ă Cácăđ aăph ngăVi tă Nam khác nhau chủ yếu về ngữ âm và về từ vựng, những sai dị v ăng ăpháp không đángăkể. Nênăphơnăbi tănh ngăsaiăd ăng ăơmăcóătínhăch tăđ uăđặnăvƠănh ngăsaiăd ă khôngăđ uăđặn. N u soăv iăh ăth ngăng ăơmăđ cămiêuăt ătrongăcácăcôngătrìnhănghiênăc u v ăti ngăVi tăvƠăđ căs ăd ngălƠmăcĕnăc ăchoăcácăch ăcáiăqu căng ăthìăkhôngăcóă m tăti ngăđ aăph ngănƠoăphátăơmăđúngăhoƠnătoƠnăc . Doăđó,ămỗiăng iădơnătrongă t ngă đ aă ph ngă c nă Ủă th că đ că nh ngă chỗă khôngă h pă chu nă vƠă c ă gắngă đi uă ch nhăcáchăphátăơmăc aămình1 choăh păchu n. 1 Tr căh tăđểăvi tăchoăđúngăchínhăt ,ăphùăh păv iăh ăth ngăng ăơmăchu n. 49
- 6.1.3.2.ăT ăv ngăđ aăph ng G mănh ngăt ăquenăs ăd ngătrongăm tăph ngăng ănh tăđ nh.ăTừ vựng địa phương là những đơn vị có nghĩa khác nhau ít hay nhiều kèm theo sự khác nhau về ngữ âm ít hay nhiều nhưng không nằm trong các sai dị ngữ âm. - C uăt oăt ăv ngăđ aăph ng: (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 199-200). - T ăv ngăđ aăph ngăxétăv ănghƿa: a.ăT ăch ănh ngăđặcăs năc aăđ aăph ng,ăkhông cóăt ăt ngăđ ngă ăcácă đ aăph ngăkhác.ăVí dụ: trái mắc coọc, sầu riêng, lòn bon, bánh xu xê b.ăT ăđ aăph ngăkhôngăcóăt ăt ngăđ ngăđểăch ănh ngăs ăvậtăhi năt ngă trongăđ iăs ngăbìnhăth ngăkhắpăn iăđ uăbi t,ăđ uăỦăth căđ cănh ngănh ngăteeinsgă đ aăph ngăkhácăkhôngăcóăt ăbiểuăth ,ăph iădùngăc măt ăhayăcơu.ăVí dụ: sạ = gieo thẳngă ăcácăru ngăn c;ărộng =ăth ăcáătrongăv iăđểăgi ăchoăs ng,ăh m = c măsúngă ă th ăsẵnăsƠngăbắn;ătầng trệt =ăt ngăd iăcùngătrongănhƠănhi uăt ngầ c.ăT ăđ aăph ngăcóănghƿaăhoƠnătoƠnăgi ngănhauănh ngăhìnhăth căng ăơmă khácă nhauă ă cácă đ aă ph ngă khácă nhau:ă heo (lợn), mè (vừng), bông điệp (hoa phượng), khạp (vại), chộ (Ng.T, thấy), ngái (Ng.T, xa) d.ăCácăt ăđ aăph ngăhìnhăth căng ăơmăgi ngănhauănh ngănghƿaăhoƠnătoƠnă khác nhau: mận (NB, roi), nón (mũ), té (ngã), sắn (c ăđậu) e.ăCácăt ăđ aăph ngăcóăhìnhăth căng ăơmăgi ngănhau,ănghƿaăcóăb ăphậnă gi ngănhau,ăcóăb ăphậnăkhácănhau:ăngon (NB,ăv aăcóănghƿaă“ngon”ăv aăcóănghƿaă “t t,ăti năl i,ăkhôngăgặpăv păváp,ăkhôngăhayăh ngăhóc”), phóng (ch yălaoăra),ăham, khoái (thích), tính (đ nh)ầ g.ăCácăt ăđ aăph ngăcóăhìnhăth căng ăơmăkhácănhauănh ngănghƿaăcóăb ă phậnăgi ngănhau,ăcóăb ăphậnăkhácănhau:ăom, BBănghƿaălƠă“vỗăbéo”,ănh ngă ăTh.Thă vƠăNgh.Tăcóăthểădùngăchoăng i.ăVí dụ: Thằng nớ được ông già om kĩ lắm. 6.2.ăCácăl păt ăv ngăchiaătheoăphongăcáchăch cănĕng 6.2.1. T ăv ngăđaăch cănĕngăvƠăh năch ăv ăch cănĕng - Từ vựng đa chức năng (l păt ăng ătrungăhoƠăv ăphongăcách) lƠănh ngăt ă ng ăcóăthểădùngătrongăm iăphongăcáchăkhácănhau. 50
- Đ iăb ăphậnăcácăt ăng ăti ngăVi tălƠăcácăt ăng ăđaăch cănĕng. Ví dụ: ăn, làm, đi, nặng nhẹ - Từ ngữ hạn chế về chức năng chuyênădùngătrongăm tăphongăcáchăch că nĕngănh tăđ nhă(nh ăthuậtăng ăkhoaăh c,ăt ăngh ănghi p,ăbi tăng ). - S ăphơnăbi tătrênăch ălƠăt ngăđ i. Doăs ăphátătriểnăc aătrìnhăđ ătoƠnădơn,ă cóăt ănh ngăt h năch ăv ăphongăcáchăch cănĕngăd năd năđ căm iăng iăs ăd ng,ă tr ăthƠnhăt ăng ăđaăch cănĕng. 6.2.2.T ăv ngăkh uăng LƠănh ngăt ăng th ngăch ăđ cădùngătrongăl iănóiămi ngă- phóngătúngăv ă mặtăchu nătắc. Ví dụ: chết một cái là, có đ i thu nào, cà chớn, ba trợn, sôi máu, nóng gáyầvƠăt tăc ăcácăth ăti ngălóng. 6.2.3.T ăv ngăvĕnăch ng Là nh ngă t ă ng ă chuyênă dùngă trongă cácă tácă ph mă vĕnă h c: có tính khái quátăcao,ăgiƠuătínhăhìnhăt ng,ăkh ănĕngăg iăt ,ăbiểuăc măr tăl n,ăítădùngătrongăvĕnă b năphiăngh ăthuật.ăVí dụ: hoàng hôn, bình minh, chiều tà, ban mai, đìu hiu, hiu hắt, lệ rơi, tóc xoã, man mác, mênh mông 6.2.4. T ăng ăcổăvƠăt ăng ăm i Từ ngữ cổ lƠănh ngăt ăbị đẩy ra ngoài hệ thống từ vựng hiện tại b i trong quáătrìnhăphátătriển,ăbi năđổiăđưăx yăraănh ngăxung đột về đồng nghĩa hoặc đồng âm và bị từ khác thay thế . Cácăt ăcổăđ uăcóăt ăt ngă ngăđ ngănghƿaăv iăchúngătrongă tr ngătháiăt ăv ngăhi năt i. Có hai nhóm: - Từ ngữ lịch sử: LƠănh ngăt ăb ăđ yăraăngoƠiăph măviăt ăv ngăchungăb iă các nguyên nhân lịch sử và xã hội.ăĐóălƠănh ngăt ăng ăbiểuăth ănh ngănhơnăvật,ă ch că v ,ă thi tă ch ,ă ho tă đ ngầtônă t iă trongă m tă th iă kìă đưă quaă c aă l chă s ,ă nayă khôngăcònăn a.ăNh ngăt ăng ănƠyăn uăcóăđ cădùngăthìăch ăđ cădùngătrongănh ngă th ăt chăhi nănayăvi tăv ănh ngăth iăkìăl chăs ăđó.ăVí dụ: hoàng đế, bệ hạ, hoàng tử, công chúa, thị nữ, tâu, phong - ẩhóm từ ngữ cổ thứ hai: Nh ngăt ăng ătuyăcũngăbiểuăth ănh ngăs ăvật,ă ho tăđ ng,ătínhăch tăhi năđangăt năt iănh ngănh ngăt ăng ătr căđơyăg iătênăchúngă đưăđ căthayăth ăbằngăcácăt ăng ăkhác.ăVíăd :ăâu (lo), khứng (chịu), cộc (biết), bui 51
- (chỉ), thìn (giữ gìn), mựa (đừng, chớ), tua (nên), phen (so bì) (th ăNômăNguy nă Trưi,ăLêăThánhăTônầ),ăchiêu hàng (khuyến mãi), thư quán (hiệu sách), S lục lộ (S Giao thông Công chính) (th iăPhápăthu c). M căđ ătiêuăbi năc aăcácăt ăng ă cổăkhông đ ngăđ u.ăMu nătìmăhiểuăchúngăph iălùiăl iănh ngătƠiăli uăđưăghiăchépă trongăquáăkh ăđểăkh oăsát.ăCóănh ngăt ăhoƠnătoƠnăbi năm t,ăcóănh ngăt ăđưăb ăđ yă kh iăv ătríăv năcóăc aăchúngănh ngăvẫnăcònăđểăl iăd uăv tătr ăthƠnhăthành tố cấu tạo trongăm tăvƠiăt ănƠoăđó: lo âu, e lệ, yêu dấu,ănểăvì, bé bỏng, giã từ,ăh iăhan, tre pheo, gà qué, chó má,ăch ăbúa,ăđ ngăsá, xe cộ,ăb pănúc,ăc ărả, núi non, cá mú,ăs u muộn, áo xống, mau lẹ ,ăcóănh ngăt ăđi uăch nhăl iănghƿa:ă giám đốc (ĐT,ăgiámă sát), xu hướng (ĐT,ăcóăxuăh ng,ăthiênăv ),ăsinh sản (s năxu t)ầ,ăđi uăch nhăl iătrậtă t ăt ăt ătrongăt ăph c:ăđịnh quyết (quyết định), hào cư ng (cư ng hào), phái đảng (đảng phái) Từ ngữ mới: Là nh ngăt ăng ăm iăphátăsinhătrongăquáătrìnhăbi năđổiătoƠnă di năđ iăs ngăkinhăt ,ăxưăh iăc aăn cătaă(đặcăbi tăt ă1986ăđ nănay,ăgắnăv iăchínhă sáchăđổiăm i,ăm ăc a).ăV ăđ iăthể,ăt ăv ngăti ngăVi tăcóănh ngănghƿaăm iăvƠănh ngă đ năv ăt ăv ngăm i. (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 204-207). 6.2.5. T ăv ngătoƠnădơnăvƠăvấnăđ ăchu năhoáăti ngăVi t - Từ vựng toàn dân là nh ngăt ăng ămƠăm iăng i,ăm iăn i,ăm iălúcătrongă c ngăđ ngăngônăng ăđ uăcóăthểăhiểuăvƠăs ăd ngăm tăcáchăr ngărưiă- lƠăv năt ăchungă choăt tăc ăm iăng iănóiăngônăng ăđó. - Đặc điểm: + Cóăkh iăl ngăt ăng ăl nănh t.ăLƠăl păt ăc ăb n,ăquanătr ngănh t,ă n năt ngăc aămỗiăngônăng . + LƠăc ăs ăđểăth ngănh tăngônăng ădơnăt c,ătrongăxưăh iăs ăd ngălƠmă côngăc ăgiaoăti păchungăvìănóăg iătênăchoăt tăc ănh ngăs ăvật,ăhi năt ng,ăthu că tính,ăquáătrìnhăthi tăy uănh tătrongăs ăt năt iăc aăđ iăs ngăconăng i. + Trongăt ngăquanăv iăt ăv ngăh năch ăv ămặtăxưăh iăvƠălưnhăthổ,ă t ăv ngătoƠnădơnăv aălƠmăchỗăd aăchoăchúngăv aăđ c chúngăbổăsungăcho. 52
- - Trongăti ngăVi t,ăcóănh ngăt ălƠăt ăv ngăđ aăph ngănh ngăđ căs ăd ngă r ngătrênănhi uăđ aăbƠnăvƠăđ căt tăc ăng iăVi tăNamăhiểu.ăKháănhi uăt ăc aăđ aă ph ngănƠyăđ cădùngătrongăti ngăđ aăph ngăkia,ămặcădùăchúngăkhôngăthu căt ă v ngătoàn dân. Nh ngăs ăki năng ăơm,ăt ăv ngănh ătrênăch ngăt ăti ngăVi tălƠăm tăti ngă th ngănh tăt ăhƠngănghìnănĕmăl chăs .ăDoăỦăth căvƠătìnhăc măđó,ăh uănh ăm iăng iă dơnăVi tăNamăđ uăchúăỦăh cătậpăvƠăs ăd ngănh ngăy uăt ătíchăc căc aăti ngăđ aă ph ng. Yêu c u: Mỗiă ng iă c nă cóă Ủă th că trongă vi că gi ă gìnă vƠă phátă huyă tínhă th ngănh tăc aăti ngănóiădơnăt căđểăgópăph năchu năhoáăv ăt ăv ngătrongăs ăd ng. CÂUăH IăVẨăBẨIăT P Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă8 (Giáo trình - tài liệu tham khảo [3], tr.211-213). 53
- Ch ngă7. H ăTH NGăT ăHÁNăVI TăVẨăT ăVAYăM N (4ăti t) 7.1.ăH ăth ngăHánăVi t 7.1.1.ăS ăl căv ăl chăs ăh ăth ngăHánăVi t -Từ Hán Việt là từ được viết theo chữ Hán nhưng lại phát âm theo cách phát âm Hán Việt. Hán Việt là cách phát âm riêng của người Việt về chữ Hán. ĐóălƠăcácăt ăcóăm tăơmăti tănh :ăquan, dân, học, tập, đức, lễầ,ăcácăt ăt ăcóăm tăơmă ti tănh :ăthảo (cỏ), mộc (cây), nguyệt (trăng), hải (biển)ầ CácănhƠănghiênăc u nh tătríăchoărằngăti ngăHánăvƠoăti ngăVi tătheoăhaiăgiai đo n tínhăt ăth ăk ăVIIăsauăCôngănguyênă(t călƠătr căvƠăsauăkhiănhƠăĐ ngăđôăh ă n căta). Haiăgiaiăđo nănƠyăkhácănhauăv ăh ăth ngăng ăơm: +ăT ăth ăk ăIă→ăth ăk ăVII:ăR tănhi uăy uăt ăHánăđ căphátăơmătheoăh ăth ngă ng ăơmăHánăcổăvƠoăti ngăVi tăhòaălẫn vƠoăcácăt ăg căVi tăM ngăsẵnăcó.ăĐóălƠăcácă t ănh ă(ơmăHánăVi tăđặtătrongăngoặcăđ n):ăbuồng (phòng), buồm (phàm), bè (phù), mùa (v ),ăbia (bi), chúa (ch )ầ +ăT ăsauăth ăk ăVII:ăNh ngăy uăt ăHánăVi tănhậpăvƠoăti ngăVi tăđ căphátă ơmătheoăh ăth ngăng ăơmăĐ ngăcĕnăb nănh ăng ăơmăHánăVi tăngƠyănay.ăĐơyălƠăh ă th ngăphátăơmăch ăHánăth iănhƠăĐ ngăvƠăch ăh ăth ngăphátăơmănƠyăm iăđ căg iă chínhă th că lƠă t ă Hánă Vi t.ă Nh ngă y uă t ă Hánă điă vƠoă ti ngă Vi tă tr că th ă k ă VIIă khôngăph iălƠăy uăt ăHánăVi t.ăCóăthểăxemăchúngălƠăcácăy uăt ăthu năVi tănh ăy uă t ăb năđ a. 7.1.2.ăS ăl ngăvƠăch cănĕngăc aăcácăy uăt ăHánăVi t - S ăl ng: Trongă[10],ăgiáoăs ăPhanăNg cădẫnă“HánăVi tăt ăđiển”ăc aăĐƠoă DuyăAnhăchoăbi t:ăcóăkho ngă5.000ăch ăHánăvƠă40.000ăt ăHánăVi tăđ căc uăt oă bằngă 5.000ă ch Hánă đó.ă Nĕmă 1990,ă Phană Ng că choă rằngă s ă t ă Hánă Vi tă lƠă trênă 70.000.ă Trongă s ă 5.000ă ch ă Hán,ă cóă kho ngă 3.500ă ch ă thôngă d ngă (y uă t ă Hánă Vi t),ătrongăs ăđóăcóă1.200ăơmăti tălo iăAă(ơmăti tăt ădoăvƠălƠăt ăđ călập,ăquenădùngă nh :ăcô, cậu, tùng, bách, tra, khảoầ); 500ăơmăti tăv aăAăv aăBă(ơmăti tăkhôngăt ă do,ăkhôngăđ nănh t),ănh :ă“trọng” v iănghƿaătônătr ngă(A),ăv iănghƿaănặngă(B).ăCònă l iăkho ngă3.500ăơmăti tă(trênătổngăs ă5.000)ăthu călo iăB.ăĐơyălƠăơmăti tăHánăVi t. 54
- Cácăơmăti tăAăđưălƠăt ăđ călập,ăph iăxemăchúngălƠăt ăthu năVi t.ăÂmăti tăCă (khôngăt ădo,ăđ nănh tăvƠăkhôngăláyăơm)ăkhôngăph iălƠăy uăt ăHánăVi t. - Ch cănĕng:ă +ăCácăy uăt ăHánăVi t là A (cácăt ăđ călập)ălƠădanhăt trongăti ngăVi t:ăđầu, não, tủy, quan, dân, lại, xã, huyện, tỉnh M tăs ăy uăt ăcóănghƿaăg căđiăvƠoăt ăti ngă Vi tăt oăthƠnhăcácăơmăti tălo iăA:ăthiện, ác, hiếu, thuận, nghiêm (nghiêm trang), tài (tƠiăgi i)ầ +ăCácăy uăt ăBăkhôngăph iălƠăt ăti ngăVi tăchúngălƠănh ngăt ăt ăđiểnăhìnhăđểă t oănênăcácăt ăHánăVi tănhi uăơmăti t: thiên, địa, thảo, mộc, sơn, thủy Nhìnăchung,ăph năl năcácăy uăt ăHánăVi tăđiăvƠoăti ngăVi tăđ uăcóăs ăbi nă đổiăv ănghƿaăsoăv iănghƿaăg c.ăCácăph ngăth căti pănhậnăt ăng ăHánăc aăng iă Vi t: +ă Vi tă hoáă ng ă ơm,ă gi ă nguyênă k tă c uă vƠă Ủă nghƿa:ă tâm, tài, nhân, nhân nghĩa, mệnh +ăĐ oăl iăv ătríăcácăti ngăchoăphùăh păv iătậpăquánăngônăng ăc aăng iăVi t:ă nhiệt náo → náo nhiệt, cáo tố → tố cáo + Đổiăy uăt :ăNhất lộ bình an, cửu tử nhất sinh, an phận thủ kỉ + Chuyểnăđổiănghƿa:ăm ăr ngănghƿa:ăthâm, trọng, hắc, phi, thính, bạch, lục, trà, trư ng ;thuăhẹpă nghƿa:ă dâm, phong trào ;đổiănghƿa:ă đáo để, tử tế, phương phi, khôi ngô, lang bạt kì hồ + Saoă ph ngă d chă nghƿaă sangă ti ngă Vi t: cửu trùng (chínă l n),ă cửu tuyền (chínăsu i),ăhồng nhan (máăh ng)ă + Dùngăghépăm tăt ăt ăHánăm tăt ăt ăVi tăđ ngănghƿa: xuất ra, nhập vào, sống động, bao gồm Giá trị biểu đạt của từ Hán Việt: Trongă nhi uă tr ngă h p,ă dùngă t ă Hánă Vi tă t oă nênă nh ng sắc thái phong cách đặcăbi tămƠăt ăthu năVi tăkhôngăthểăhi năđ c: +ăăT oăsắcătháiătaoănhư,ătránhăgơyăc măgiácăthôăt c,ăgi măb tă năt ngăghêăs ă tr căm tăs ăhi năt ng. 55
- + T oăsắcătháiătrangătr ng,ăthểăhi nătháiăđ ătônăkính,ăđặcăbi tăphùăh păv iăcácă tr ngăh păgiaoăti păl ănghi. + T oă sắc tháiă cổ,ă khiă táiă t oă cu că s ngă xưă h iă ngƠyă x a,ă đ aă ng iă đ c,ă ng iăngheătr ăv ăkhôngăkhíăc aăquáăkh . +ăăT ăHánăVi tăcóăc uăt oăngắnăg n,ănh ngăl iăítăỦănhi u, côăđúc,ăkháiăquát,ă vìăvậyătrongănhi uătr ngăh pădùngăt ăthu năVi tăsongăti tăđ ngănghƿaăkhông thểă baoăquátăh tăđ căỦănghƿaăvƠăch cănĕngăc aăt ăHánăVi tă(đư ng lớn, năm tháng, sông núi, núi sông, mới nhất, làng cũ, ruộng vư n, mọi mặt, cỏ cây, phải trái ). +ăăT ăHánăVi tăcóăk tăc uăchặtăch ă- tránhăđ căs ăm ăh ăv ănghƿa. 7.1.3. M tăs ăcĕnăc ăng ăơmăđểănh nădi năcácăy uăt ăHánăVi t (SV tự nghiên cứu giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 221-224). 7.2.ăT ăvayăm n 7.2.1. Khái quát Phân biệt từ thu n Việt và từ vay mượn: - Từ thu n Việt: LƠăc tălõiăc aăt ăv ngăti ngăVi t,ălƠmăchỗăd aăvƠăcóăvaiătròă đi uăkhiển,ăchiăph iăs ăho tăđ ng c aăm iăl păt ăkhác.V ămặtăngu nă g c,ăc ăs ă hìnhăthƠnhăc aăl păt ăthu năVi tălƠăcácăt ăg căNamăPh ng,ăbaoăg măc ăNamăÁ,ă Tày Thái, Môn - Khmer. - Từ vay mượn: Khôngăcóăt ăv ngăc aăm tăngônăng ănƠoăch ăhìnhăthƠnhăvƠă xơyăd ngăbằngăconăđ ngăt ănó.ăHi nănay,ăhi năt ngăvayăm năngônăng ăl iăcƠngă di năraănhanhăchóngătheoăxuăth ăh iănhập,ătoƠnăc uăhoáăc aăth ăgi i.ăCácăngônăng ă cóăthểăvayăm năcácăk tăc uăcúăpháp,ăcácăy uăt ăng ăơmănh ngăch ăy uălƠăcácăđ nă v t ăv ngă(t ăvƠăng ăc ăđ nh)ăđểălƠmăphongăphúăv năt ăv ngăc aăngônăng ădơnăt c. ăt ăv ngăti ngăVi t,ăl păt ăvayăm năch ăy uăt ă2ăngu n: g căHánăvƠăg că năÂu (ch ăy uălƠăg căPháp). V ătínhăch t,ăch ănênăxemălƠăvayăm n nh ngăđ năv ăt ăv ngăcó ngu năg că n căngoƠiănh ngăđưăbi n đổiăítănhi uă(Vi tăhoá)ăv ănghƿa,ăv ăhình th căc uăt o,ăđặcă bi tălƠăv ăhìnhăth căng ăơm. 7.2.2. Ph ngăth căvayăm n: Cóă3ăph ng th c:ăchuyểnăơm,ăsaoă ph ngăvƠăd chăỦ. 56
- 7.2.2.1.ăChuyểnăơm: - Đ iăv iăcácăt ăg că năÂu, khiăduănhậpăvƠoăti ngăVi t,ăs ăbi năđổiăv ănghƿaă khôngărõăr t,ăkhông n yăsinhănh ngănghƿaăm iănh ăvayăm năcácăt ăg căHán,ămƠă chủ yếu là về ngữ âm. Chuyển âm : đ că(nói)ătheoăcáchăđ că(nói)ăc aăng iăVi tă (phátăơmătheoăc ăc uăng ăơmăc aăơmăti tăti ngăVi t)ătheoănhi uăcách: + Phiênăơm:ădùngăch ăqu căng ăghiăl iăg nănh ătr năvẹnăhìnhăth căng ăơmă c aăt ăvayăm n.ăVí dụ: cassette → cát – xét, canteen → căng – tin, bilard →bi –a, essence → ét xăng, caravate → ca-ra-vát +ăPh ngăơm:ădùngăch ăqu căng ăghiăl i cáchăphátăơmătheoăkiểuăphátăơmăVi tă Nam,ă“ph ngătheo”ăg năđúngăv iăhìnhăth căng ăơmăc aăcácăt ăvayăm n.ă Ví dụ: bulon → bù loong, biscuit → bích quy, creme → cà rem - kem , cowboy → cao bồi, chef → xếp (Xem thêm ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr.233). 7.2.2.2.ăSaoăph ng: M năkháiăni măvƠăkiểuăc uăt oăt ăđểăt oă raăt Vi tă(hìnhăth căng ăơmălƠăhìnhăth căVi t). Ví dụ: garde boue (gi ,ăbùnă)ă→ cái chắn bùn garde chaine (gi ,ăxích)ă→ cái chắn xích supermarket (v tălên,ăch )ă→ siêu thị 7.2.2.3. D chăỦ: M nănghƿaăc aăcácăt ăti ngăn căngoƠiăr iă dùngă cácă y uă t ă Vi tă biểuă th ă (cóă quană điểmă không choă đơyă lƠă ph ngă th că vayă m n). (Xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 234). 7.2.3.ăNguồnăg căt ăvayăm n - Trongăti ngăVi tăcó cácăđ năv ăvayăm năt ăti ngăPh năquaătrungăgianălƠă ti ngăHán:ăPhật, Thích ca, Di lặc, niết bànầ,ănh ngăđ năv ăvayăm năt ăti ngăAnh quaăti ngăPháp:ămít tinh, bốc, ten nít, gôn - Đ iăb ăphậnăcácăđ năv ăvayăm năg căHánăvƠăg căPháp: +ăVayă m năt ăti ngă Hán:ănh ăđưănóiă ăm că7.1.ăCh ăxemălƠăđ năv ăvayă m nănh ngăt ăHánăVi tăđaăơmăti tăv năcóătrongăti ngăHán. Trongăs ăcácăt ăHánăVi tăvayăm n,ăcóănh ngăt ăg călƠăt ăHánăNhật:ătrư ng hợp, điều chế, bản doanh, phục tòng, phục vụ 57
- +ăVayăm năt ăti ngăPháp:ăSauăcácăđ năv ăvayăm năti ngăHánălƠăcácăđ nă v ăvayăm năt ăti ngăPhápă(kho ngă1680ăt ,ătrongăđóăthuậtăng ăkhoaăh căkƿăthuậtă chi mă70%,ăcácăt ădùngăg iătênăchi mă30%).ă(Xem ví dụ trong giáo trình – tài liệu tham khảo [3], tr. 237-238). T ăg căPhápăđưăđiăsơuăvƠoăsinhăho tăđ iăth ngăc aăng iăVi tăNam.ăCácă ph ngăth căvayăm nănh ăchuyểnăơm,ăsaoăph ng,ăd chăỦăđ uăgặpă ăcácăđ n v ăvayă m nă ti ngă Pháp.ă Cũngă ă t ă g că Pháp,ă chúngă taă gặpă nhi uă tr ngă h pă Vi tă hóaă nh t:ălen, dạ, ga, thìa, tách +ă Vayă m nă t ă ti ngă Anh:ă vayă m nă tr că ti pă vƠă giánă ti pă thôngă quaă t ă ti ngăPháp.ăVí dụ: trực tiếp: maketting, bâu linh, sô +ăVayă m năt ăti ngă Nga:ă nhăh ngăt ăCáchă m ngăthángăM iăvƠăquaă quană h ă ngo iă giaoă v iă các n că xưă h iă ch ă nghƿa.ă Ví dụ: bônsêvich, xô viết, kế hoạch năm năm, tập thể xã hội chủ nghĩa, vư n trẻ - Quan điểm sử dụng từ vay mượn: Khôngăt ăch iănh ngăy uăt ăvayăm nă mangă tínhă tíchă c că nh ngă cũngă tránhă vi că l mă d ng.ă C nă s ă d ngă t ă vayă m n đúngăng ăc nh. CÂUăH IăVẨăBẨIăT P Tr ăl iăcơuăh iăvƠălƠmăcácăbƠiătậpăt ă1ă→ă8ă(Giáo trình - tài liệu tham khảo [3], tr.241-242). 58
- TẨIăLI UăTHAMăKH O [1] Đỗă H uă Chơu (1999), Từ vựng – ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB GD, Hà N i. [2] Đỗă H uă Chơu (1986), Các bình diện của từ và từ tiếng Việt, NXB KHXH,ăHƠăN i. [3] ĐỗăH uăChơu (2006), Giáo trình Từ vựng học tiếng Việt, NXB GD, Hà N i. [4] Nguy năTƠiăC n (1975), Tiếng – từ ghép – đoản ngữ, NXB ĐH&THCN, HƠăN i. [5] Tr ngăChính (1997), Giải thích các từ gần âm, gần nghĩa dễ nhầm lẫn, NXBăGD,ăHƠăN i. [6] Nguy năĐ căDơn (1987), Logich – Ngữ nghĩa – Cú pháp,ăNXBăĐHQG,ă HƠăN i. [7] D ngă Kỳă ă Đ c,ă Vũă Quangă HƠo (1992), Từ điển đồng nghĩa và trái nghĩa tiếng Việt, NXBăĐH&THCN,ăHƠăN i. [8] Nguy năThi năGiáp (2002), Từ vựng học tiếng Việt,ăNXBăGD,ăHƠăN i. [9] HoƠngăVĕnăHƠnh (1991), Từ ngữ tiếng Việt trên đư ng hiểu biết và khám phá,ăNXBăKHXH,ăHƠăN i. [10] PhanăNg c (1991), Mẹo giải nghĩa từ Hán Việt ,ăNXBăĐƠăNẵng. [11] Bùi Minh Toán (1998), Từ trong hoạt động giao tiếp tiếng Việt, NXB GD, Hà N i. [12]ăVi năNgônăng ăh c (2000), Từ điển tiếng Việt, NXBăĐƠăNẵngă– Trung tâm T ăđiểnăh c. [13] Vi năngônăng ăh c (1995), Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt, NXB GD, HƠăN i. 59
- M CăL C Ch ngă1.ăKHÁIăQUÁTăV ăT ăV NGăH Căă(ă2ăti t) 2 1.1.ăT ăv ngăh călƠăgì? 2 1.2.ăPh ngăphápănghiênăc u 3 1.3.ăQuanăh ăgi aăt ăv ngăh căvƠăcácăchuyênăngƠnhăngônăng ăh cămiêuăt ă khác 3 Ch ngă2.ăăĐ NăV ăT ăV NGăăVẨăT ăV NGăTI NGăVI Tă(6ăti t) 5 2.1.ăT ăti ngăVi t 5 2.2.ăC uăt oăt 6 2.3.ăNg ăc ăđ nh 17 Ch ngă3. NGHƾA C AăT ă(6ăti t) 21 3.1.ăĐ nhănghƿa 21 3.2.ăNghƿaăc aăcácăt ăđ nhădanhă(cácăt ăth c) 21 3.3.ăNghƿaăc aăcácăt ăphiăđ nhădanhă(cácăt ăh ) 25 3.4.ăHi năt ngănhi uănghƿa 25 3.5.ăPh ngăth căchuyểnănghƿa 27 3.6.ăM tăs ăđặcăđiểmăv ănghƿaăc aăt 30 3.7.ăNghƿaăc aăt ătrongăngônăng ăvĕnăch ng 32 Ch ngă4.ăTR NGăT ăV NGă- NG ăNGHƾAă(ă5ăti t) 33 4.1.ăKháiăni mătr ngăt ăv ngă– ng ănghƿa 33 4.2.ăTr ngănghƿaăd că(tr ngăbiểuăvậtăvƠătr ngăbiểuăni m) 33 4.3. Tr ngănghƿaăngangăvƠătr ngăliênăt ng 36 Ch ngă5.ăQUANăH ăNG ăNGHƾA 39 GI AăCÁCăT ăTRONGăTR NGăăNGHƾAă(4ăti t) 39 5.1.ăQuanăh ăc pălo iă(quanăh ăbaoăg mă- nằmătrong) 39 5.2.ăQuanăh ătoƠnăb ă- b ăphận 39 5.3.ăQuanăh ăđ ngănghƿa 40 5.4.ăQuanăh ătráiănghƿa 44 5.5.ăT ăng ăđ ngăơm 45 5.6.ăHi năt ngăg năơmăg nănghƿa 46 Ch ngă6. CÁCăL PăT ăV NGăă(3ăti t) 47 6.1.ăCácăl păt ăphơnătheoăph măviăs ăd ng 47 6.2.ăCácăl păt ăv ngăchiaătheoăphongăcáchăch cănĕng 50 Ch ngă7.ăH ăTH NGăT ăHÁNăVI TăVẨăT ăVAYăM Nă(4ăti t) 54 7.1.ăH ăth ngăHánăVi t 54 7.2.ăT ăvayăm n 56 TẨIăLI UăTHAMăKH O 59 60
