An sinh xã hội ở Việt Nam lũy tiến đến mức nào?

Nội dung text: An sinh xã hội ở Việt Nam lũy tiến đến mức nào?

1. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? Martin Evans, Ian Gough, Susan Harkness, Andrew McKay, §µo Thanh HuyÒn vµ §ç Lª Thu Ngäc
2. Lêi tùa ChÝnh phñ ViÖt Nam hiÖn ®ang thiÕt kÕ l¹i c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi ®Ó phï hîp h¬n víi qu¸ tr×nh héi nhËp kinh tÕ quèc tÕ vµ sù v­¬n lªn nhanh chãng thµnh mét n­íc cã møc thu nhËp trung b×nh cña ®Êt n­íc. UNDP rÊt vinh dù ®­îc hç trî ChÝnh phñ trong nç lùc x©y dùng c¸c chÝnh s¸ch x· héi nh»m thóc ®Èy t¨ng tr­ëng, gi¶m nghÌo vµ an sinh thu nhËp cho tÊt c¶ ng­êi d©n ViÖt Nam. ViÖc thiÕt kÕ c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi rÊt phøc t¹p bëi v× chóng ta mong muèn c¸c ch­¬ng tr×nh nµy sÏ ®¹t ®­îc mét sè môc tiªu. Thø nhÊt, chóng ph¶i b¶o trî ®­îc ng­êi d©n khái nh÷ng rñi ro ®èi víi møc sèng cña hä do tuæi cao, bÖnh tËt, ph¶i nu«i d¹y con c¸i, thÊt nghiÖp vµ c¸c sù kiÖn kh¸c trong cuéc sèng. Thø hai, chóng ph¶i gióp gi¶m nghÌo vµ bÊt b×nh ®¼ng kinh tÕ. Thø ba, chóng còng ph¶i thóc ®Èy t¨ng tr­ëng vµ t¹o thuËn lîi cho qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi tõ nÒn kinh tÕ ®ãng sang nÒn kinh tÕ më. B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy cña UNDP xem xÐt c¸c chÝnh s¸ch an sinh x· héi hiÖn nay vµ ph©n tÝch mèi quan hÖ gi÷a an sinh x· héi, tiªu dïng vµ thu nhËp. B¸o c¸o nhËn thÊy r»ng khi chÝnh s¸ch an sinh x· héi ®­îc coi nh­ mét tæng thÓ - bao gåm phÝ sö dông còng nh­ c¸c chuyÓn kho¶n – th× c¸c chÝnh s¸ch hiÖn t¹i kh«ng ®ãng gãp vµo c¸c môc tiªu quan träng vÒ xãa ®ãi gi¶m nghÌo vµ bÊt b×nh ®¼ng. MÆc dï c¸c hé nghÌo nhËn ®­îc trî cÊp d­íi h×nh thøc chi chuyÓn kho¶n, nh­ng hä ph¶i chi tr¶ ë møc t­¬ng ®­¬ng hoÆc nhiÒu h¬n cho phÝ sö dông c¸c dÞch vô c¬ b¶n nh­ ch¨m sãc søc kháe vµ gi¸o dôc. B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy cña UNDP ®ãng gãp vµo cuéc th¶o luËn chÝnh s¸ch quan träng ë ViÖt Nam th«ng qua viÖc ®¸nh gi¸ kh«ng phiÕn diÖn t×nh h×nh ph¸t triÓn cña ®Êt n­íc vµ ý nghÜa chÝnh s¸ch cña nh÷ng ph¸t hiÖn ®èi víi t­¬ng lai. Môc ®Ých cña chóng t«i lµ khuyÕn khÝch sù th¶o luËn vµ tranh luËn dùa trªn c¬ së cã ®Çy ®ñ th«ng tin th«ng qua viÖc b¸o c¸o tr×nh bµy nh÷ng th«ng tin vµ b»ng chøng thu thËp ®­îc mét c¸ch râ rµng vµ kh¸ch quan. Chóng t«i xin ch©n thµnh c¸m ¬n nhãm nghiªn cøu cña tr­êng §¹i häc Bath cho ph©n tÝch s©u s¾c vµ cÈn thËn vÒ hÖ thèng an sinh x· héi hiÖn t¹i cña ViÖt Nam. Tµi liÖu ®­îc tr×nh bµy trong B¸o c¸o §èi tho¹i ChÝnh s¸ch nµy ®­îc th¶o luËn lÇn ®Çu vµo th¸ng 11 n¨m 2006 t¹i mét héi th¶o quèc tÕ ®­îc tæ chøc ë Hµ Néi do ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, Bé Lao ®éng-Th­¬ng binh vµ X· héi vµ UNDP ®ång tæ chøc. MÆc dï quan ®iÓm ®­îc ®­a ra trong b¸o c¸o kh«ng nhÊt thiÕt ph¶n ¸nh quan ®iÓm chÝnh thøc cña UNDP, chóng t«i hy väng r»ng viÖc xuÊt b¶n b¸o c¸o sÏ khuyÕn khÝch nghiªn cøu vµ ph©n tÝch nhiÒu h¬n n÷a vÒ vÊn ®Ò quan träng nµy. Setsuko Yamazaki Gi¸m ®èc Quèc gia Ch­¬ng tr×nh Ph¸t triÓn LHQ t¹i ViÖt Nam
3. Lêi c¶m ¬n C¸c t¸c gi¶ c¶m ¬n sù gióp ®ì cña ®ång nghiÖp vµ b¹n bÌ t¹i ViÖt Nam trong qóa tr×nh x©y dùng b¸o c¸o nµy bao gåm «ng NguyÔn Phong, Tæng côc Thèng kª ViÖt Nam, Gi¸o s­ §ç Hoµi Nam, Chñ tÞch ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, TiÕn sü NguyÔn H¶i H÷u, Bé Lao ®éng-Th­¬ng binh vµ X· héi, bµ NguyÔn ThÞ Thanh Nga, UNDP vµ «ng Rob Swinkels, Ng©n Hµng ThÕ giíi. C¸c t¸c gi¶ còng xin ghi nhËn vµ hoan nghªnh c¸c ý kiÕn nhËn xÐt vµ th¶o luËn cña c¸c ®¹i biÓu trong Héi th¶o An sinh x· héi do Bé Lao ®éng-Th­¬ng binh vµ X· héi, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam vµ UNDP ®ång tæ chøc vµo ngµy 30 th¸ng 11 n¨m 2006 t¹i Hµ Néi. §Æc biÖt chóng t«i xin c¶m ¬n lêi nhËn xÐt vµ th¶o luËn cña c¸c «ng NguyÔn H¶i H÷u, Bé Lao ®éng Th­¬ng binh vµ X· héi, gi¸o s­ TrÞnh Duy Lu©n, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, tiÕn sü Bïi Quang Dòng, ViÖn Khoa häc X· héi ViÖt Nam, TiÕn sü Ph¹m §ç NhËt T©n, Bé Lao ®éng Th­¬ng binh vµ X· héi, gi¸o s­ Ian Gough, §¹i häc Bath, TiÕn sü Felix Schmidt, Friedrich Ebert Stifung, bµ Rose Marie Greve, tr­ëng ®¹i diÖn ILO. TiÕn sÜ Martin Evans lµ häc gi¶ thµnh viªn cña Héi ®ång nghiªn cøu kinh tÕ vµ x· héi vµ muèn bµy tá sù biÕt ¬n víi kho¶n hç trî sè RES-000-27-0180 cña ESRC
4. Phô lôc Danh môc H×nh vµ Hép . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .iii Danh môc B¶ng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .iv 1. Giíi thiÖu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 1.1 An Sinh X· Héi vµ B¶o Trî X· Héi t¹i ViÖt Nam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .1 1.1.2 B¶o HiÓm X· Héi vµ B¶o HiÓm Y TÕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 1.1.3 Quü B¶o Trî X· héi cho Cùu ChiÕn Binh vµ Th­¬ng BÖnh Binh . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 1.1.4 Quü B¶o Trî X· héi cho c¸c ho¹t ®éng hç trî th­êng xuyªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 1.1.5 C¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu X§GN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .7 1.1.6 §¸nh ThuÕ vµ Chi tr¶ cho B¶o trî x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 1.1.7 B¶o trî x· héi phi chÝnh thøc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 1.2 §iÒu tra Møc sèng Hé gia ®×nh cña ViÖt Nam (VHLSS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 1.2.1 MÉu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 1.2.2 §o l­êng møc thu nhËp vµ anh sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .14 1.3 Tãm t¾t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .16 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 2.1 Thu nhËp hé gia ®×nh vµ An sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .17 2.1.1 Bøc tranh tæng thÓ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 2.1.2 Chªnh lÖch vÒ thu nhËp gi÷a c¸c khu vùc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19 2.1.3 Chªnh lÖch thu nhËp gi÷a thµnh thÞ - n«ng th«n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 2.1.4 Kh¸c biÖt trong thu nhËp cña hé gia ®×nh gi÷a c¸c d©n téc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 2.1.5 Ph©n phèi thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 2.2 ¦íc tÝnh møc ®é lòy tiÕn trong ph©n phèi tæng thu nhËp vµ ph©n phèi thu nhËp kh¶ dông rßng .26 2.2.1 Thu nhËp vµ c¸ch ®o møc ®é lòy tiÕn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26 2.2.2 §Þnh nghÜa thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .27 2.2.3 C¸c ph­¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ sù bÊt b×nh ®¼ng vÒ thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .28 2.2.4 T¸c ®éng cña an sinh x· héi víi xÕp h¹ng vµ thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .30 2.3 M« h×nh hãa møc ®é lòy tiÕn cña hÖ thèng an sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 2.3.1 NhËn Trî cÊp An sinh X· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 2.3.2 M« h×nh PhÝ sö dông vµ Chi tiªu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .39 2.3.3 B»ng chøng lòy tÝch tõ ph©n tÝch thu nhËp vµ c¸c m« h×nh an sinh x· héi vµ c¸c lo¹i phÝ .42 2.4 Tãm t¾t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .43 3. NghÌo vµ An sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 3.1 Giíi thiÖu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 3.2 ¦íc l­îng møc chi tiªu vµ nghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .45 3.3 C¸c h×nh thøc trî cÊp an sinh x· héi trong mèi quan hÖ víi nghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .47 3.4 Thö ®¸nh gi¸ t¸c ®éng cña viÖc nhËn trî cÊp an sinh x· héi víi nghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49 3.5 X©y dùng m« h×nh nghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .51 3.6 Tãm t¾t . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .53 i i
5. Phô lôc 4. T¸c ®éng cña HÖ thèng An sinh X· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54 4.1 T¸c ®éng thø cÊp vµ t¸c ®éng hµnh vi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .54 4.2 Tû lÖ nhËp häc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .55 4.2.1 Tû lÖ nhËp häc, Chi phÝ vµ Thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56 4.2.2 An sinh x· héi vµ gi¸o dôc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 4.2.3 M« h×nh hãa An sinh X· héi vµ Tû lÖ häc trªn tiÓu häc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .62 4.3 An sinh x· héi vµ viÖc lµm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .64 4.4 An sinh x· héi vµ tiÒn göi cña ng­êi th©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71 4.5 An sinh x· héi vµ TiÒn göi tiÕt kiÖm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .74 4.6 Tãm t¾t vµ kÕt luËn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .77 5. Tãm t¾t vµ kÕt luËn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 5.1 Nh÷ng bµi häc vÒ sè liÖu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .78 5.2 Ph­¬ng ph¸p luËn vµ c¸ch tiÕp cËn - mét sè suy nghÜ vµ bµi häc ®Ó ph©n tÝch . . . . . . . . . . . . . .79 5.3 Ph¸t hiÖn vÒ møc ®é lòy tiÕn cña hÖ thèng an sinh x· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .80 5.4 T¸c ®éng hµnh vi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 5.5 Nh÷ng lùa chän chÝnh s¸ch vµ t­¬ng lai chÝnh s¸ch . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .82 Tµi liÖu tham kh¶o . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 85 ii ii
6. Danh môc H×nh vµ Hép H×nh 1.1: Sè ng­êi ®ãng b¶o hiÓm x· héi theo ngµnh vµ lo¹i h×nh sö dông lao ®éng . . . . . . . . . . . . . .4 H×nh 2.1: Tæng Thu nhËp Hé gia ®×nh ViÖt Nam 2004 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 H×nh 2.2 : CÊu phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi theo vïng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .21 H×nh 2.3 : CÊu phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi t¹i thµnh thÞ vµ n«ng th«n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 H×nh 2.4 : Kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi tÝnh theo d©n téc . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 H×nh 2.5 : Tû träng cña c¸c Ch­¬ng tr×nh An sinh X· héi theo Nhãm ngò ph©n 2004 . . . . . . . . . . . . . . .25 H×nh 2.6 : T¸c ®éng cña an sinh x· héi ®èi víi ph©n phèi thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .33 H×nh 4.1: Tû lÖ nhËp häc, Chi phÝ vµ Thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .56 H×nh 4.2: Trî cÊp gi¸o dôc b»ng hiÖn vËt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .57 H×nh 4.3: Ph¹m vi bao phñ sè häc sinh ®· nhËp häc cña c¸c lo¹i trî cÊp gi¸o dôc b»ng hiÖn vËt theo løa tuæi vµ nhãm ngò vÞ thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .58 H×nh 4.4 : Trî cÊp d­íi h×nh thøc chuyÓn kho¶n cho gi¸o dôc theo løa tuæi vµ nhãm ph©n vÞ thu nhËp .58 H×nh 4.5 : Chi tiªu cho gi¸o dôc theo løa tuæi vµ nhãm ph©n vÞ thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .59 H×nh 4.6 : Tû lÖ viÖc lµm cña trÎ em theo løa tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .60 H×nh 4.7 : Tû lÖ viÖc lµm trÎ em theo nhãm ngò vÞ thu nhËp thÞ tr­êng ban ®Çu vµ tuæi (6-16) . . . . . . . .60 H×nh 4.8 : Tû lÖ ®i häc trªn tiÓu häc tõ 11-16 tuæi theo løa tuæi vµ nhãm ngò vÞ thu nhËp . . . . . . . . . . . .62 H×nh 4.9 : Ho¹t ®éng kinh tÕ cña Nam giíi tõ 16-65 tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65 H×nh 4.10 : Ho¹t ®éng kinh tÕ cña N÷ giíi 16-65 tuæi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .65 H×nh 4.11 : Sè giê lµm viÖc hµng tuÇn cña nam theo løa tuæi vµ lo¹i h×nh c«ng viÖc . . . . . . . . . . . . . . . . .70 H×nh 4.12 : Sè giê lµm viÖc hµng tuÇn cña n÷ theo løa tuæi vµ lo¹i h×nh c«ng viÖc . . . . . . . . . . . . . . . . . .70 Hép 1 : C¸c Ch­¬ng tr×nh B¶o hiÓm X· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .2 Hép 2: §Þnh nghÜa vÒ thu nhËp cña TCTK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .18 iii
7. Danh môc B¶ng B¶ng 1.1 : Tæng thu tõ ®ãng B¶o hiÓm x· héi vµ B¶o hiÓm y tÕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 B¶ng 1.2: Chi tr¶ BHXH cña ViÖt Nam 2002-2004 (tØ ®ång) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 B¶ng 1.3 : Tæng sè ng­êi nhËn BHXH d­íi h×nh thøc chi tr¶ tõ 2002-2004. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .5 B¶ng 1.4 : §èi t­îng h­ëng trî cÊp x· héi th­êng xuyªn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .6 B¶ng 1.5 : Trî cÊp Gi¸o dôc vµ Häc bæng tõ c¸c Ch­¬ng tr×nh Môc tiªu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .9 B¶ng 1.6 : Ph©n bæ Trî cÊp y tÕ cho ng­êi nghÌo theo tõng vïng n¨m 2003 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 B¶ng 1.7 : C¸c bËc vµ møc thuÕ thu nhËp c¸ nh©n 2004 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .12 B¶ng 1.8: So s¸nh Chi tiªu c«ng vµ Tæng chi chuyÓn kho¶n an sinh x· héi theo VHLSS . . . . . . . . . . . .16 B¶ng 2.1 : Møc NhËn An sinh x· héi ë ViÖt Nam . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .19 B¶ng 2.2 : Thu nhËp c¸ nh©n hé gia ®×nh vµ cÊu phÇn thu nhËp theo vïng . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .20 B¶ng 2.3 : Thu nhËp vµ cÊu phÇn thu nhËp hé gia ®×nh thµnh thÞ - n«ng th«n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .22 B¶ng 2.4 : Thu nhËp hé gia ®×nh vµ thµnh phÇn thu nhËp theo d©n téc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .23 B¶ng 2.5 : Thu nhËp theo nhãm ngò ph©n vµ cÊu phÇn thu nhËp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .24 B¶ng 2.6: An sinh X· héi theo Nhãm ngò vÞ 2004 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .25 B¶ng 2.7 : BÊt b×nh ®¼ng thu nhËp vµ møc ®é lòy tiÕn cña hÖ thèng an sinh x· héi cña ViÖt Nam . . . . .29 B¶ng 2.8 : Thu nhËp tr­íc ChuyÓn kho¶n vµ T¸c ®éng Danh nghÜa cña An sinh x· héi, ThuÕ vµ PhÝ sö dông . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .31 B¶ng 2.9: T¸c ®éng Rßng cña ThuÕ, Trî cÊp b»ng ChuyÓn kho¶n vµ PhÝ ®èi víi Tæng Thu nhËp . . . . .32 B¶ng 2.10 : PhÇn tr¨m sè ng­êi sèng trong c¸c hé gia ®×nh ®­îc nhËn chuyÓn kho¶n an sinh x· héi tÝnh theo nhãm ngò vÞ thu nhËp tr­íc chuyÓn kho¶n (OMRI) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 B¶ng 2.11 : Håi quy X¸c suÊt biªn: NhËn trî cÊp An sinh X· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .35 B¶ng 2.12 : Ph©n tÝch Håi quy OLS vÒ Møc trî cÊp An sinh X· héi (log) ®èi víi Nh÷ng ng­êi sèng trong c¸c Hé gia ®×nh ®­îc nhËn Trî cÊp An sinh X· héi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .38 B¶ng 2.13: M« h×nh Håi quy OLS vÒ Chi tiªu cho Gi¸o dôc vµ Y tÕ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .40 B¶ng 3.1: C¸c th­íc ®o nghÌo ë ViÖt Nam, 2004 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .46 B¶ng 3.2 : C¸c th­íc ®o nghÌo ë ViÖt Nam sö dông sè liÖu vÒ chi tiªu trõ chi phÝ nhµ ë, 2004 . . . . . . . .47 B¶ng 3.3: Tû lÖ phÇn tr¨m d©n sè ®­îc nhËn trî cÊp an sinh x· héi, theo nhãm nghÌo . . . . . . . . . . . . .48 B¶ng 3.4: Møc trî cÊp theo ®Çu ng­êi mµ c¸c c¸ nh©n ®­îc h­ëng c¸c lo¹i trî cÊp an sinh x· héi kh¸c nhau nhËn ®­îc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .49 B¶ng 3.5: ¦íc tÝnh møc ®é nghÌo khi lo¹i trõ tõng lo¹i trî cÊp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 B¶ng 3.6: ¦íc l­îng t¸c ®éng cña chi tr¶ trî cÊp an sinh x· héi ®èi víi ®é s©u nghÌo cña nhãm ng­êi nghÌo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .50 B¶ng 3.7 : C¸c m« h×nh håi quy vÒ x¸c suÊt nghÌo cña c¸c hé sö dông c¸c ng­ìng nghÌo kh¸c nhau .52 B¶ng 4.1 : ViÖc lµm cña trÎ tõ 11-16 tuæi ®ang ®i häc vµ kh«ng ®i häc . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .61 B¶ng 4.2 : X¸c suÊt nhËp häc cña trÎ trªn tiÓu häc cña løa tuæi 11-16 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .63 B¶ng 4.3 : M« h×nh håi quy vÒ x¸c suÊt mét c¸ nh©n cã tham gia ho¹t ®éng kinh tÕ . . . . . . . . . . . . . . . .67 B¶ng 4.4 : M« h×nh håi quy vÒ ho¹t ®éng kinh tÕ tù tóc cña nam vµ n÷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .68 B¶ng 4.5 : M« h×nh håi quy vÒ ho¹t ®éng kinh tÕ ®­îc tr¶ l­¬ng cña nam vµ n÷ . . . . . . . . . . . . . . . . . . .69 B¶ng 4.6 : NhËn tiÒn göi cña ng­êi th©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .71 B¶ng 4.7 : NhËn vµ göi tiÒn cho ng­êi th©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .72 B¶ng 4.8 : M« h×nh håi quy OLS vÒ nhËn vµ göi tiÒn cho ng­êi th©n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .73 B¶ng 4.9 : TiÒn tiÕt kiÖm vµ tµi s¶n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .75 B¶ng 4.10 : Håi quy vÒ viÖc n¾m gi÷ tiÕt kiÖm vµ tµi s¶n . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .76 iv
8. 1. Giíi ThiÖu B¸o c¸o nµy ®­îc viÕt cho Ch­¬ng tr×nh Ph¸t TriÓn Liªn Hîp Quèc (UNDP) t¹i ViÖt Nam tiÕp theo V¨n kiÖn §èi tho¹i ChÝnh s¸ch “Ngoµi Xãa §ãi Gi¶m NghÌo: Khu«n khæ HÖ thèng An sinh X· héi Quèc Gia Hîp nhÊt ë ViÖt Nam” xuÊt b¶n n¨m ngo¸i trong ®ã ®­a ra nh÷ng nguyªn t¾c chung cho c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi toµn diÖn ë ViÖt Nam. B¸o c¸o nµy mang tÝnh thùc tiÔn h¬n vµ sö dông sè liÖu tõ §iÒu tra møc sèng hé gia ®×nh cña ViÖt Nam (VHLSS) ®Ó x¸c ®Þnh c¸c ®èi t­îng ®ang ®­îc thô h­ëng c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi vµ t¸c ®éng chung cña c¸c ch­¬ng tr×nh ®ã tíi thu nhËp vµ nghÌo. §©y lµ b¸o c¸o thø nhÊt trong nhãm hai b¸o c¸o tiÕp theo b¸o c¸o tr­íc ®©y, tËp trung xem xÐt tæng thÓ d©n sè vµ hÖ thèng an sinh x· héi. B¸o c¸o thø hai trong nhãm cã tªn “Mèi liªn quan gi÷a tuæi cao vµ nghÌo ë ViÖt Nam” sÏ xem xÐt cô thÓ vÒ nhãm ng­êi cao tuæi. ViÖt Nam ®ang ®¹t møc t¨ng tr­ëng kinh tÕ cao víi tèc ®é t¨ng GDP tõ 4,8% n¨m 1999 lªn 7,7% n¨m 20041 Cïng víi sù t¨ng tr­ëng nµy lµ thµnh tÝch gi¶m nghÌo ®Çy Ên t­îng, tõ 59% n¨m 1993 xuèng 29% n¨m 20022 vµ xuèng cßn kho¶ng 20% n¨m 2004. Ch­¬ng giíi thiÖu sÏ ®iÓm l¹i hÖ thèng “an sinh x· héi” hiÖn t¹i cña ViÖt Nam vµ tËp trung vµo nh÷ng ch­¬ng tr×nh ®­îc quy ®Þnh cã tõ n¨m 2004, n¨m d÷ liÖu cña ®iÒu tra VHLSS mµ chóng t«i sÏ giíi thiÖu trong ch­¬ng 1 vµ sö dông sè liÖu ®Ó ph©n tÝch trong c¸c ch­¬ng tiÕp theo. Ch­¬ng 2 ph©n tÝch hai c©u hái quan träng. Thø nhÊt, “An sinh x· héi cã tÇm quan träng nh­ thÕ nµo ®èi víi phóc lîi cña c¸c hé gia ®×nh ph©n theo khu vùc, theo nhãm ngò ph©n vÞ d©n sè vµ vïng thµnh thÞ – n«ng th«n?” vµ thø hai: “An sinh x· héi cã t¸c ®éng nh­ thÕ nµo tíi viÖc t¸i ph©n phèi thu nhËp?”. Ch­¬ng 3 xem xÐt an sinh x· héi trong mèi quan hÖ víi nghÌo vµ viÖc liÖu c¸c ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi cña ViÖt Nam cã ®ãng gãp ®­îc g× vµ ®ãng gãp bao nhiªu cho c«ng cuéc gi¶m nghÌo ë c¸c khu vùc, gi÷a c¸c nhãm ngò ph©n vÞ vµ vïng thµnh thÞ – n«ng th«n. Ch­¬ng 4 chuyÓn tõ m« t¶ hÖ thèng an sinh x· héi sang ®­a ra nh÷ng ph©n tÝch ban ®Çu vµ s¬ bé vÒ t¸c ®éng hµnh vi cña hÖ thèng an sinh x· héi. Cuèi cïng, Ch­¬ng 5 tæng kÕt tãm t¾t nh÷ng ph¸t kiÕn cña nghiªn cøu vµ kÕt luËn. 1.1 An Sinh X· Héi vµ B¶o Trî X· Héi t¹i ViÖt Nam ThuËt ng÷ “an sinh x· héi” cã nhiÒu ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vµ cÇn ®­îc lµm râ ®Ó võa phï hîp víi hÖ thèng ë ViÖt Nam võa x¸c lËp mét ®Þnh nghÜa ph©n tÝch râ rµng ®Ó ®¸nh gi¸ mét c¸ch tin cËy t¸c ®éng cña an sinh x· héi ®èi víi ng­êi d©n. T¹i ViÖt Nam, thuËt ng÷ nãi trªn chØ hÖ thèng b¶o hiÓm x· héi (BHXH) do B¶o hiÓm x· héi ViÖt Nam (BHXHVN) – mét c¬ quan cña Nhµ n­íc ViÖt Nam qu¶n lý. §©y lµ c¬ quan chÞu tr¸ch nhiÖm thu c¸c kho¶n ®ãng gãp b¶o hiÓm tù nguyÖn còng nh­ b¾t buéc ®Ó thùc hiÖn chuyÓn kho¶n thu nhËp vµ ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm y tÕ vµ cung cÊp mét lo¹t c¸c h×nh thøc trî cÊp cho c¸c ®èi t­îng ®ãng b¶o hiÓm vµ thùc hiÖn b¶o hiÓm y tÕ. C¸c h×nh thøc chuyÓn kho¶n thu nhËp mµ BHXHVN qu¶n lý bao gåm chñ yÕu lµ l­¬ng h­u trÝ, c¸c trî cÊp ng¾n h¹n nh­ thai s¶n, èm ®au vµ thÊt nghiÖp. NÕu ¸p dông mét c¸ch cøng nh¾c “®Þnh nghÜa cho mét c¬ quan” nh­ vËy vµo ph©n tÝch th× mét sè lo¹i h×nh trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n vµ b»ng hiÖn vËt rÊt quan träng cho c¸c hé gia ®×nh sÏ bÞ bá qua. §ã lµ c¸c ch­¬ng tr×nh giµnh cho tõng nhãm ®èi t­îng nh­ th­¬ng binh vµ c¸c gia ®×nh liÖt sü vµ c¸c ch­¬ng tr×nh dµnh cho ng­êi nghÌo – bao gåm c¸c ch­¬ng tr×nh hç trî b»ng chuyÓn kho¶n vµ b»ng hiÖn vËt dµnh cho c¸c gia ®×nh nghÌo hoÆc nhãm d©n c­ nghÌo hoÆc theo khu vùc ®Þa lý. Mét ®Æc ®iÓm kh¸c cña ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm x· héi cña BHXHVN lµ b¶o hiÓm d­íi h×nh thøc chuyÓn kho¶n sÏ dùa trªn qu¸ tr×nh ®ãng b¶o hiÓm. §iÒu ®ã cã nghÜa c¸c cuéc ®iÒu tra gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi kú (cross-sectional) sÏ x¸c ®Þnh ng­êi nhËn vµ ng­êi ®ãng cña c¸c ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm trõ ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm chÝnh – h­u trÝ - ®­îc x©y dùng trªn nguyªn t¾c “thùc thu thùc chi” (PAYG) theo ®ã nh÷ng ng­êi ®ang lµm viÖc ®ãng b¶o hiÓm ®Ó tr¶ (mét phÇn hoÆc toµn bé) l­¬ng h­u cho nh÷ng ng­êi ®ang nghØ h­u. Nh­ vËy møc ®é lòy tiÕn sÏ chØ gi÷a c¸c c¸ nh©n chø kh«ng ph¶i dùa vµo viÖc ®ãng vµ nhËn trong mét ®êi ng­êi cña tõng c¸ nh©n. §iÒu nµy tr¸i ng­îc víi c¸ch ®¸nh gi¸ lòy tiÕn theo suèt chiÒu dµi cuéc ®êi trong ®ã cho thÊy hä ®· ®ãng bao nhiªu vµo c¸c quü b¶o hiÓm x· héi vµ tõ ®ã ®­îc tr¶ bao nhiªu. Theo c¸ch ®¸nh gi¸ nµy, khi tÝnh møc tæng cña toµn x· héi ta sÏ thÊy bøc tranh rÊt kh¸c so víi kÕt qu¶ cña c¸ch ph©n tÝch gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi kú (Falkingham vµ Hills 1995). Ph©n tÝch cña chóng t«i ®¬n thuÇn lµ ph©n tÝch gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi kú vµ do ®ã mét trong nh÷ng nh©n tè chÝnh quyÕt ®Þnh møc ®é lòy tiÕn lµ mèi quan hÖ gi÷a ng­êi ®ang ®ãng b¶o hiÓm vµ ng­êi ®ang ®­îc nhËn b¶o hiÓm. §iÒu kho¶n tham chiÕu cho nghiªn cøu nµy vµ nh÷ng nghiªn cøu tr­íc ®©y cña UNDP vÒ viÖc ph¸t triÓn c¸c ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn chiÕn l­îc vµ chung nhÊt ®èi víi an sinh x· héi vµ vai trß cña nã trong viÖc gi¶i quyÕt 1 B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2005, Kinh doanh, B¸o c¸o chung cña c¸c nhµ tµi trî cho Héi nghÞ Nhãm c¸c nhµ T­ vÊn cña ViÖt Nam, Hµ Néi, th¸ng 12/2005 2 TÝnh theo chuÈn nghÌo quèc tÕ. B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2003, NghÌo ®ãi, B¸o c¸o chung cña c¸c nhµ tµi trî cho Héi nghÞ Nhãm c¸c nhµ T­ vÊn cña ViÖt Nam, Hµ Néi th¸ng 12/2003 1
9. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? c¸c vÊn ®Ò c¬ cÊu nh­ nghÌo vµ bÊt b×nh ®¼ng cã nghÜa lµ cÇn thiÕt ph¶i cã mét ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn mang tÝnh ph©n tÝch cã xÐt tíi c¶ hai bµi häc trªn khi nghiªn cøu vÒ an sinh x· héi. Nãi mét c¸ch ®¬n gi¶n, chóng t«i xem xÐt ®Õn nhiÒu ch­¬ng tr×nh an sinh x· héi vµ c¸c ch­¬ng tr×nh kh¸c ®i kÌm h¬n lµ chØ cã hÖ thèng BHXH cña BHXHVN vµ chóng t«i sö dông ph­¬ng ph¸p tiÕp cËn xem xÐt mét c¸ch nhÊt qu¸n c¶ c¸c nguån ®Çu vµo (kho¶n ®ãng b¶o hiÓm vµ thuÕ) còng nh­ ®Çu ra (kho¶n chi tr¶, trî cÊp b»ng hiÖn vËt) vµ t¸c ®éng chung ®èi víi thu nhËp cña c¸c hé gia ®×nh, phóc lîi vµ nghÌo. 1.1.2 B¶o HiÓm X· Xéi vµ B¶o HiÓm Y TÕ B¾t ®Çu thùc hiÖn ë ViÖt Nam n¨m 1947 vµ ®­îc më réng n¨m 1993 tõ ph¹m vi ban ®Çu lµ khu vùc nhµ n­íc sang khu vùc doanh nghiÖp t­ nh©n vµ c«ng ty liªn doanh, ch­¬ng tr×nh BHXH b»ng nguån ®ãng gãp bao gåm tr¶ l­¬ng h­u trÝ, trî cÊp th­¬ng tËt, trî cÊp thai s¶n vµ ®Õn n¨m 2002 th× bæ sung thªm trî cÊp thÊt nghiÖp. Møc ®ãng lµ 15% cho ng­êi sö dông lao ®éng vµ 5% cho ng­êi lao ®éng. Toµn bé viÖc thu vµ chi tr¶ do BHXHVN qu¶n lý. PhÇn chi tr¶ h­u trÝ cò còng ®­îc gép vµo hÖ thèng hiÖn t¹i vµ trªn 80% chi phÝ tr¶ b¶o hiÓm hiÖn nay ®­îc lÊy tõ ng©n s¸ch nhµ n­íc v× c¬ chÕ ®ãng gãp míi chØ ®­îc thùc hiÖn mét c¸ch hÖ thèng tõ n¨m 1995. C¸c ch­¬ng tr×nh BHXH ®­îc miªu t¶ trong Hép 1.1. B¶o hiÓm Y tÕ ViÖt Nam, ®­îc x©y dùng n¨m 1995, bao qu¸t kho¶ng 13% tæng d©n sè (Justino 2005 trang 6) vµ bao gåm c¶ b¶o hiÓm tù nguyÖn vµ b¾t buéc. PhÇn ®ãng b¶o hiÓm b¾t buéc tõ khu vùc tuyÓn dông lao ®éng chÝnh thøc lµ ng­êi sö dông lao ®éng ®ãng 2%vµ ng­êi lao ®éng ®ãng 1%. B¶o hiÓm y tÕ tù nguyÖn ®­îc thùc hiÖn b»ng c¸ch mua thÎ b¶o hiÓm cã gi¸ trÞ 1 n¨m. Nhãm tham gia ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm tù nguyÖn chñ yÕu lµ häc sinh, sinh viªn ë c¸c vïng thÝ ®iÓm – nh÷ng ng­êi ®«i khi ph¶i chÞu ¸p lùc tham gia ch­¬ng tr×nh nµy. Møc ®ãng tù nguyÖn tuú thuéc vµo lo¹i h×nh tr­êng vµ c¸c ch­¬ng tr×nh thÝ ®iÓm kh¸c nhau3. Tæng céng cã kho¶ng 20% sinh viªn vµ häc sinh tham gia ch­¬ng tr×nh nµy4. Hép 1: C¸c Ch­¬ng tr×nh B¶o hiÓm X· héi Trî cÊp Ng¾n h¹n Trî cÊp thai s¶n tr¶ cho nh÷ng phô n÷ ®ang cho con bó ®Õn th¸ng thø 4. Trî cÊp còng bao gåm 3 ngµy nghØ phÐp ®Ó kiÓm tra søc khoÎ tr­íc khi sinh. Trî cÊp èm ®au tõ 30-60 ngµy/n¨m trong ®ã nh÷ng ng­êi ph¶i lµm viÖc trong m«i tr­êng nguy hiÓm, ®éc h¹i hoÆc ®· ®ãng b¶o hiÓm mét thêi gian dµi th× ®­îc nghØ nhiÒu h¬n. Ng­êi nhËn trî cÊp ph¶i cã chøng nhËn cña trung t©m y tÕ. Ch­¬ng tr×nh còng bao gåm èm ®au cña con c¸i tèi ®a tõ 15 ®Õn 20 ngµy/n¨m. Ng­êi ®ãng b¶o hiÓm ®­îc nghØ tíi tèi ®a 180 ngµy/n¨m, bÊt kÓ thêi gian ®ãng b¶o hiÓm, nÕu ph¶i ®iÒu trÞ l©u dµi. Trî cÊp th­¬ng tËt vµ bÖnh nghÒ nghiÖp dµnh cho nh÷ng ®èi t­îng bÞ th­¬ng tËt hoÆc m¾c bÖnh trong thêi gian lµm viÖc vµ di chuyÓn tíi n¬i lµm viÖc. Ng­êi sö dông lao ®éng tr¶ mäi chi phÝ, bao gåm l­¬ng vµ chi phÝ y tÕ. Møc trî cÊp ®­îc tÝnh khi cã thÓ x¸c ®Þnh ®iÒu kiÖn vµ t¸c ®éng ®èi víi kh¶ n¨ng lµm viÖc, møc ®é th­¬ng tËt. Møc trî cÊp lµ mét kho¶n tr¶ mét lÇn t­¬ng ®­¬ng tõ 4 ®Õn 12 th¸ng l­¬ng tèi thiÓu. Mét ng­êi lao ®éng bÞ mÊt trªn 31% kh¶ n¨ng lµm viÖc sÏ ®­îc nhËn b¶o hiÓm x· héi hµng th¸ng b»ng tõ 40% ®Õn 160% møc l­¬ng tèi thiÓu. Trî cÊp thÊt nghiÖp vµ mÊt viÖc lµm do thõa lao ®éng: tr¶ mét lÇn t­¬ng ®­¬ng mét th¸ng l­¬ng cho mçi n¨m lµm viÖc. Trî cÊp dµi h¹n L­¬ng h­u ®­îc tr¶ cho nh÷ng ng­êi cã tèi thiÓu 20 n¨m ®ãng b¶o hiÓm (15 n¨m ®èi víi ng­êi lµm viÖc trong m«i tr­êng nÆng nhäc, ®éc h¹i), trªn 60 tuæi ®èi víi nam vµ trªn 55 ®èi víi n÷. L­¬ng h­u ë møc 45-75% møc l­¬ng trung b×nh lµm c¨n cø ®ãng b¶o hiÓm; møc l­¬ng h­u thÊp nhÊt t­¬ng ®­¬ng møc l­¬ng tèi thiÓu. Ng­êi ®ãng b¶o hiÓm cã thÓ ®­îc nhËn l­¬ng h­u sím trong tr­êng hîp mÊt h¬n 61% søc lao ®éng nh­ng møc l­¬ng h­u sÏ bÞ gi¶m 2% cho mçi n¨m ch­a ®ãng b¶o hiÓm. Tö tuÊt dµnh cho con d­íi 18 tuæi, vî/chång, cha mÑ ®Î vµ cha mÑ vî/chång cña ng­êi ®· cã trªn 15 n¨m ®ãng b¶o hiÓm x· héi. Trî cÊp hµng th¸ng tõ 40-70% møc l­¬ng tèi thiÓu hoÆc tr¶ mét lÇn tíi 12 th¸ng l­¬ng. 3 Theo Th«ng t­ liªn tÞch sè 40/1998 ngµy 18/7/1998 cña Bé Gi¸o dôc §µo t¹o vµ Bé Y tÕ, møc ®ãng b¶o hiÓm tù nguyÖn lµ tõ 15000- 25.000 ®ång cho häc sinh tiÓu häc vµ THCS, tõ 30000-40.000 ®ång ®èi víi häc sinh THPT, trung häc d¹y nghÒ vµ ®¹i häc. Chñ tÞch UBND c¸c tØnh/thµnh phè sÏ quyÕt ®Þnh møc ®ãng trong khu«n khæ nªu trªn dùa vµo t×nh h×nh kinh tÕ-x· héi cña ®Þa ph­¬ng. VÝ dô: mét häc sinh tiÓu häc ë Hµ Néi ph¶i ®ãng 30.000®ång b¶o hiÓm y tÕ n¨m 2005 (sè liÖu ®­îc cung cÊp cho c¸c t¸c gi¶). 4 Bé Y tÕ vµ Tæng Côc Thèng kª, 2003, §iÒu tra y tÕ toµn quèc 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh B¶o hiÓm y tÕ ë ViÖt Nam (trang 4). 2
10. 1. Giíi ThiÖu N¨m 2002, cã kho¶ng 12,6 triÖu ng­êi ®­îc b¶o hiÓm trong ®ã 4,2 triÖu ng­êi tham gia b¶o hiÓm tù nguyÖn. N¨m 2005, cã tæng céng 16% d©n sè ®­îc b¶o hiÓm 5. Cã nhiÒu lý do dÉn tíi hiÖn t­îng trèn ®ãng b¶o hiÓm x· héi chÝnh thøc. Thø nhÊt v× nhiÒu lo¹i h×nh c«ng viÖc ®­îc tr¶ c«ng ch­a ®­îc chÝnh thøc ho¸ vµ gièng nhiÒu h¬n h×nh thøc tù tóc viÖc lµm hoÆc viÖc lµm thï lao trao tay. Thø hai ngay c¶ khi cã hîp ®ång lao ®éng chÝnh thøc, møc l­¬ng lµm c¨n cø ®ãng BHXH cã thÓ bÞ khai man ®Ó tr¸nh ph¶i ®ãng qu¸ nhiÒu. Møc ®ãng dùa trªn l­¬ng ®­îc gäi lµ “l­¬ng cøng”, th­êng lµ møc l­¬ng thÓ hiÖn trong hîp ®ång lao ®éng. Trong c¸c doanh nghiÖp nhµ n­íc vµ khu vùc hµnh chÝnh, l­¬ng cøng dùa trªn NghÞ ®Þnh 26/CP 6 ®· ®­îc söa ®æi víi møc l­¬ng c¬ b¶n (l­¬ng bËc 1) lµ 350.000 ®ång/th¸ng7 Th©m niªn thÓ hiÖn trong møc l­¬ng qua c¸c hÖ sè ®Ó nh©n víi møc l­¬ng c¬ b¶n nãi trªn. NhiÒu c¬ quan nhµ n­íc sö dông “l­¬ng cøng” ®Ó tÝnh møc ®ãng BHXH vµ BHYT 8. Tuy nhiªn, viÖc trèn ®ãng b¶o hiÓm x¶y ra ë phÇn ®­îc gäi lµ “l­¬ng mÒm”: phô cÊp vµ th­ëng cho ng­êi lao ®éng. Th«ng th­êng c¸c kho¶n nµy kh«ng ®­îc tÝnh vµo kho¶n ®ãng BHXH nh­ng cã thÓ ®­îc xem xÐt khi ®ãng thuÕ thu nhËp. Cã hai lo¹i th­ëng: th­ëng tiÒn – cã thÓ ®­îc tÝnh vµo thu nhËp ph¶i ®ãng thuÕ thu nhËp cña ng­êi lao ®éng vµ “th­ëng b»ng hiÖn vËt” – kh«ng ®­îc tÝnh ®Ó ®ãng thuÕ thu nhËp9. Th«ng th­êng BHXH ®­îc trÝch trùc tiÕp tõ l­¬ng tæng vµ viÖc tr¶ BHXH vµ BHYT vÉn ®­îc coi lµ tr¸ch nhiÖm cña c¸c doanh nghiÖp10 . Lu«n cã sù mï mê vµ thiÕu râ rµng vÒ møc l­¬ng cøng vµ l­¬ng mÒm vµ do Ýt khi ®­îc th«ng b¸o chÝnh thøc nªn nhiÒu ng­êi lao ®éng cã thÓ kh«ng biÕt møc l­¬ng tæng cña m×nh lµ bao nhiªu. NhiÒu c«ng ty vµ tæ chøc n­íc ngoµi lín th× râ rµng h¬n trong viÖc th«ng b¸o c¶ l­¬ng tæng vµ l­¬ng rßng trong c¸c qu¶ng c¸o t×m ng­êi nh­ng ë c¸c doanh nghiÖp nhá th× c¸ch lµm rÊt kh¸c nhau. Nh÷ng hiÖn t­îng trªn dÉn tíi hai kÕt qu¶ quan träng cña b¸o c¸o nµy. Thø nhÊt, sù kh«ng ch¾c ch¾n vÒ møc thu nhËp tæng lµm h¹n chÕ møc ®é chÝnh x¸c cña VHLSS v× ng­êi tr¶ lêi chØ biÕt møc trî cÊp ®­îc nhËn chø kh«ng biÕt møc ®ãng b¶o hiÓm lµ bao nhiªu. Thø hai, ®iÒu nµy dÉn tíi nh÷ng vÊn ®Ò lín trong viÖc ®¸nh gi¸ vµ hiÓu t¸c ®éng cña an sinh x· héi ®èi víi thu nhËp hé gia ®×nh. Chóng t«i sÏ trë l¹i bµn tíi nh÷ng vÊn ®Ò nµy trong phÇn sau cña ch­¬ng. Cã kh¸ nhiÒu nh÷ng ­íc tÝnh kh¸c nhau vÒ quy m« cña b¶o hiÓm x· héi vµ y tÕ. Theo Jowetta (2003) cã 0,9 triÖu ng­êi lµm viÖc trong khu vùc chÝnh thøc (15% tæng sè ng­êi lµm viÖc trong c¸c khu vùc chÝnh thøc nh­ c«ng chøc, c«ng chøc vÒ h­u vµ c¸c c«ng ty lín) vµ 29 triÖu ng­êi lao ®éng trong khu vùc phi chÝnh thøc kh«ng tham gia b¶o hiÓm. Sè liÖu vÒ BHXH cho thÊy con sè ng­êi tham gia BHXH ®· t¨ng 20% tõ n¨m 2000 ®Õn n¨m 2004 – nghÜa lµ tõ 4,1 lªn 5,8 triÖu ng­êi (MOLISA 2006). 5 Cïng tµi liÖu (trang 5) 6 NghÞ ®Þnh 26/CP: X¸c ®Þnh møc l­¬ng tèi thiÓu 7 Møc nµy ®­îc chÝnh phñ ®iÒu chØnh th­êng kú 8 Pháng vÊn kh«ng chÝnh thøc víi mét nh©n viªn kÕ to¸n trong c¬ quan chÝnh phñ 9 Th­ëng b»ng hiÖn vËt vÝ dô nh­ b÷a tr­a miÔn phÝ, hoÆc du lÞch n­íc ngoµi. §«i khi ng­êi lao ®éng cã thÓ quy møc th­ëng thµnh tiÒn. 10 Xem phÇn tr¶ lêi chÊt vÊn t¹i Quèc héi cña Bé tr­ëng L§TBXH NguyÔn ThÞ H»ng 3
11. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? B¶ng 1.1: Tæng thu tõ ®ãng B¶o hiÓm x· héi vµ B¶o hiÓm y tÕ 2000-2005 N¨m Tæng ®ãng b¶o hiÓm x· héi Tæng ®ãng b¶o hiÓm y tÕ % GDP (GNP) (tû ®ång) (tû ®ång) 2000 5.198 971 1,4% 2001 6.348 1.151 1,5% 2002 6.963 1.270 1,5% 2003 6.964 2.027 1,4% 2004 10.703 2.301 n/a Nguån: sè liÖu tõ BHXHVN vµ B¸o c¸o ph¸t triÓn ViÖt Nam 2005 b¶ng 2.4/a H×nh 1.1: Sè ng­êi ®ãng b¶o hiÓm x· héi theo ngµnh vµ lo¹i h×nh sö dông lao ®éng ệu người Tri Nhà nước Nhà nước Nhà nước Tháng 6 Các tổ chức khác nhau: đảng, quân đội v.v DNNN Xã, phường Doanh nghiệp đầu tư nước ngoài Doanh nghiệp tư nhân Các tổ chức tư nhân Nguån: MOLISA 2006 H×nh 1.1 cho thÊy sè ng­êi ®ãng BHXH theo ngµnh vµ theo lo¹i h×nh sö dông lao ®éng. Qua ®ã cã thÓ thÊy râ r»ng mÆc dï tØ lÖ ng­êi lao ®éng trong khu vùc nhµ n­íc ®ang gi¶m dÇn nh­ng vÉn chiÕm ®a sè ng­êi tham gia BHXH – tõ 75% n¨m 2003 gi¶m xuèng 69% vµo gi÷a n¨m 2005. Møc chi tr¶ BHXH n¨m 2002-2004 ®­îc thÓ hiÖn trong B¶ng 1.2. Møc t¨ng danh nghÜa lµ 59% trong vßng 3 n¨m. Nh­ng khu vùc t¨ng nhanh nhÊt, khu vùc h­u trÝ, còng cã møc chi tr¶ cao nhÊt (85% tæng chi). GÇn 90% møc t¨ng chi tr¶ BHXH lµ do t¨ng chi tr¶ tiÒn h­u trÝ. 4
12. 1. Giíi ThiÖu B¶ng 1.2: Chi tr¶ BHXH cña ViÖt Nam 2002-2004 (tØ ®ång) Tæng % GNP BHXH dµi h¹n (BHXHVN) BHXH ng¾n h¹n (BHXHVN) Trî cÊp B¶o hiÓm Tö tuÊt Trî cÊp èm Trî cÊp Trî cÊp tai h­u trÝ tr¶ mét ®au vµ thai s¶n n¹n vµ lÇn th­¬ng tËt bÖnh nghÒ nghiÖp 2002 6.987 395 280 182 340 51 8.236 1,5% 2003 10.212 361 381 208 519 67 11.747 1,8% 2004 11.243 521 408 246 568 74 13.059 n/a Møc t¨ng danh nghÜa 2002/04 60,9% 31,9% 45,5% 34,8% 67,4% 43,9% 58,6% Nguån: sè liÖu cña BHXHVN Chi tr¶ h­u trÝ hiÖn nay chñ yÕu dµnh cho ®éi ngò nh÷ng ng­êi lao ®éng trong khu vùc nhµ n­íc tr­íc n¨m 1995, thêi ®iÓm b¾t ®Çu ¸p dông c¸c quy ®Þnh míi vÒ ®ãng-tr¶ ®èi víi quü h­u trÝ. Nh÷ng ng­êi trong sè hä sÏ tiÕp tôc nghØ h­u vµ nhËn l­¬ng h­u trÝ d­íi h×nh thøc miÔn ¸p dông c¸c quy ®Þnh vÒ ®ãng gãp cña hÖ thèng hiÖn hµnh. Nhãm nµy sÏ tiÕp tôc lµ nh÷ng ng­êi chiÕm phÇn lín chi tr¶ vÒ h­u trÝ trong t­¬ng lai gÇn. B¶ng 1.3 thÓ hiÖn sè ng­êi nhËn BHXH. Sè liÖu lµ tæng sè lòy tÝch ng­êi h­ëng b¶o hiÓm hµng n¨m. §iÒu nµy ®ßi hái sù thËn träng trong viÖc so s¸nh tæng sè ng­êi h­ëng c¸c ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm dµi h¹n vµ ng¾n h¹n. Ng­êi h­ëng b¶o hiÓm dµi h¹n th­êng chØ ®Ò nghÞ mét lÇn vµ ®­îc h­ëng liªn tôc kÓ tõ thêi ®iÓm ®ã. Nh­ vËy sè ng­êi nhËn b¶o hiÓm dµi h¹n lòy tÝch trong mét n¨m còng gÇn b»ng sè ng­êi nhËn b¶o hiÓm c¸c lo¹i vµo bÊt kú thêi ®iÓm nµo. Tuy nhiªn, tæng sè lòy tÝch ng­êi nhËn b¶o hiÓm ng¾n h¹n sÏ tÝnh sè ng­êi thô h­ëng trong nhiÒu giai ®o¹n ng¾n vµ kh«ng dÔ ®­îc diÔn gi¶i dùa vµo sè liÖu ®iÒu tra gi÷a c¸c nhãm d©n sè. §©y lµ mét ®iÓm quan träng khi chóng ta so s¸nh kÕt qu¶ tõ sè liÖu hµnh chÝnh vµ VHLSS – mét ®iÒu tra hé gia ®×nh gi÷a c¸c nhãm d©n sè. Chóng ta cã thÓ nãi ch¾c ch¾n r»ng vµo bÊt kú thêi ®iÓm nµo, ng­êi h­ëng l­¬ng h­u vÉn lµ nhãm h­ëng BHXH lín nhÊt, víi kho¶ng 1,4 triÖu n¨m 2004. Ngoµi ra cã kho¶ng 200.000 ng­êi h­ëng tö tuÊt. Con sè ng­êi nhËn BHXH ng¾n h¹n d­íi h×nh thøc chi tr¶ thÓ hiÖn sè ng­êi ®Ò nghÞ h­ëng b¶o hiÓm trong n¨m. §èi víi b¶o hiÓm èm ®au vµ th­¬ng tËt, con sè ng­êi h­ëng kh¸ cao – kho¶ng 1,8 triÖu n¨m 2004. Liªn hÖ trë l¹i víi c¸c con sè trong H×nh 1.1 cã thÓ thÊy mét tØ lÖ kh¸ lín trong sè 6 triÖu ng­êi ®ãng b¶o hiÓm ®· xin ®­îc trî cÊp èm ®au mÆc dï chóng t«i kh«ng x¸c ®Þnh ®­îc tû lÖ xin trî cÊp chÝnh x¸c. Trî cÊp thai s¶n ®­îc tr¶ cho 200.000 phô n÷ n¨m 2004. Møc t¨ng danh nghÜa sè ng­êi xin b¶o hiÓm ng¾n h¹n rÊt cao – t¨ng gÇn 40% tõ n¨m 2002-2004 ®èi víi trî cÊp èm ®au vµ trªn 60% ®èi víi trî cÊp thai s¶n. B¶ng 1.3: Tæng sè ng­êi nhËn BHXH d­íi h×nh thøc chi tr¶ tõ 2002-2004 B¶o hiÓm dµi h¹n (BHXH) B¶o hiÓm ng¾n h¹n BHXH Ngh×n L­¬ng h­u Chi tr¶ BHXH Tö tuÊt Trî cÊp ®au Trî cÊp thai Trî cÊp tai trÝ mét lÇn èm vµ th­¬ng s¶n n¹n lao ®éng tËt vµ bÖnh nghÒ nghiÖp 2002 1.274 143 200 1.279 139 26 2003 1.309 113 204 1.511 218 28 2004 1.365 147 211 1.761 223 31 Møc t¨ng tõ 2002-2004 7,1% 2,4% 5,6% 37,7% 60,6% 16,8% Nguån: sè liÖu cña BHXHVN 5
13. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? Nh÷ng con sè nµy chØ ra râ rµng r»ng b¶o hiÓm x· héi vµ y tÕ kh«ng mang tÝnh lòy tiÕn xÐt trªn t¸c ®éng t¸i ph©n bæ thu nhËp nh­ ®· ®­îc nhÊn m¹nh bëi Justino (2005) HÖ thèng BHXH chØ bao gåm 11% lùc l­îng lao ®éng vµ kh«ng v­¬n tíi ®­îc nh÷ng ng­êi khã kh¨n nhÊt. §a sè ng­êi d©n ®­îc tham gia BHXH lµ nh÷ng ng­êi lµm trong khu vùc chÝnh thøc, nhÊt lµ khu vùc nhµ n­íc. Nh­ vËy hä thuéc nhãm cã thu nhËp trung b×nh vµ cao (B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam, 2004). 1.1.3 Quü B¶o Trî X· Héi cho Cùu ChiÕn Binh vµ Th­¬ng BÖnh Binh Ba m­¬i n¨m chiÕn tranh giµnh ®éc lËp vµ thèng nhÊt ®Êt n­íc cña ViÖt Nam ®Ó l¹i hËu qu¶ lµ nhiÒu ng­êi trë thµnh th­¬ng binh, mÊt ng­êi th©n ®i chiÕn ®Êu hoÆc chÞu t¸c ®éng cña chÊt ®éc chiÕn tranh cho tíi tËn ngµy nay. Héi nghÞ Trung ­¬ng §¶ng lÇn 8 n¨m 1997 ®· ra nghÞ quyÕt r»ng nh÷ng ng­êi ph¶i chÞu th­¬ng tËt hoÆc mÊt ng­êi th©n ®i chiÕn ®Êu trong hai cuéc kh¸ng chiÕn ph¶i ®­îc ®¶m b¶o møc sèng trung b×nh qua c¸c kho¶n trî cÊp x· héi. Do ®ã mét lo¹t c¸c ch­¬ng tr×nh trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n vµ b»ng hiÖn vËt cña Quü B¶o trî X· héi dµnh cho c¸c cùu chiÕn binh, th­¬ng bÖnh binh, gia ®×nh liÖt sÜ vµ nh÷ng ng­êi chÞu hËu qu¶ trùc tiÕp cña chiÕn tranh ®· ®­îc thùc hiÖn. Trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n trùc tiÕp hç trî cho kho¶ng 2 – 3% d©n sè n¨m 1999 (Justino 2005) nh­ng c¸c h×nh thøc trî cÊp gi¸n tiÕp cã møc ®é bao phñ réng h¬n. Møc trî cÊp hµng th¸ng tõ 175.000 ®ång ®èi víi gia ®×nh liÖt sÜ vµ nh÷ng ng­êi chØ cßn tíi 61% kh¶ n¨ng lao ®éng, cho ®Õn 752.000 ®ång cho nh÷ng ng­êi mÊt hoµn toµn kh¶ n¨ng lao ®éng. Tæng chi phÝ cho ch­¬ng tr×nh nµy lµ kho¶ng 4.000 tû ®ång n¨m 2004. Tuy nhiªn cã sù trïng lÆp ®¸ng kÓ gi÷a nh÷ng ng­êi ®­îc nhËn l­¬ng h­u vµ nh÷ng ng­êi ®­îc h­ëng trî cÊp chiÕn tranh. Nh÷ng hç trî vÒ kinh tÕ vµ x· héi b»ng hiÖn vËt cho gia ®×nh liÖt sÜ vµ th­¬ng bÖnh binh bao gåm b¶o hiÓm y tÕ cho kho¶ng 1,1 triÖu ng­êi, hç trî nhµ ë cho 14.000 ng­êi vµ cho vay kh«ng hoµn l¹i ®Ó ph¸t triÓn kinh doanh. Ngoµi ra t¹i ®Þa ph­¬ng cßn cã ch­¬ng tr×nh hç trî x©y nhµ t×nh nghÜa cho c¸c ®èi t­îng chÝnh s¸ch, vÝ dô nh­ “mÑ ViÖt Nam anh hïng”. 1.1.4 Quü B¶o Trî X· héi cho c¸c ho¹t ®éng hç trî th­êng xuyªn Trî cÊp thu nhËp hµng th¸ng tõ Quü B¶o trî x· héi cã ph¹m vi rÊt nhá, theo Justino th× chØ kho¶ng 0.3% d©n sè (Justino 2005, trang 16). ThiÕu nguån ng©n s¸ch vµ qu¶n lý yÕu kÐm lµ nh÷ng h¹n chÕ chÝnh cña quü v× nguån hç trî tõ ng©n s¸ch quèc gia kh«ng ®ñ trong khi chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng kh«ng thÓ bï ®¾p phÇn thiÕu hôt. Do ®ã hÇu hÕt nh÷ng ng­êi ®ñ tiªu chuÈn kh«ng ®­îc h­ëng trî cÊp vµ nh÷ng ng­êi ®­îc h­ëng chØ nhËn ®­îc phÇn hç trî nhá, kh«ng cã t¸c ®éng nh­ mong muèn tíi møc sèng cña hä. Møc trî cÊp kh¸c nhau gi÷a c¸c tØnh, huyÖn vµ thËm chÝ x·. §Õn cuèi nh÷ng n¨m 1990, c¸c quü nµy chØ chiÕm 0,3% tæng chi phÝ chÝnh phñ. B¶ng 1.4 cho thÊy con sè ng­êi ®­îc h­ëng lîi tõ c¸c ch­¬ng tr×nh nãi trªn ®· t¨ng gÊp ®«i kÓ tõ n¨m 2001 víi hai nhãm h­ëng lîi míi lµ ng­êi cao tuæi vµ ng­êi nhiÔm HIV/AIDS. C¸c ch­¬ng tr×nh ®· cã tõ tr­íc còng t¨ng ®¸ng kÓ, nh­ ch­¬ng tr×nh cho trÎ må c«i vµ ng­êi tµn tËt t¨ng gÇn gÊp ®«i vµ ch­¬ng tr×nh cho ng­êi giµ c« ®¬n vµ ng­êi tµn tËt nghÌo t¨ng hai phÇn ba. B¶ng 1.4: §èi t­îng h­ëng trî cÊp x· héi th­êng xuyªn 2001 2002 2003 2004 2005 Møc t¨ng tõ 01-05 Ng­êi giµ c« ®¬n vµ ng­êi tµn tËt nghÌo 68 73 77 103 110 62% TrÎ må c«i 24 39 32 45 47 96% Ng­êi tµn tËt 90 111 120 155 179 99% Ng­êi trªn 90 tuæi 26 70 Ng­êi nhiÔm HIV/AIDS 10 Tæng 182 223 229 330 416 129% Nguån: MOLISA 2006, 6
14. 1. Giíi ThiÖu ViÖc x¸c ®Þnh ®èi t­îng h­ëng c¸c kho¶n trî cÊp nãi trªn vµ c¸c kho¶n trî cÊp kh¸c vÒ gi¸o dôc vµ y tÕ ®­îc nãi tíi trong phÇn tiÕp theo chñ yÕu dùa trªn chuÈn nghÌo mµ Bé L§TBXH sö dông. Trong giai ®o¹n 2001- 2005, c¸c chuÈn nghÌo dùa trªn thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi vµ kh¸c nhau tuú theo c¸c khu vùc nh­ sau: n C¸c khu vùc miÒn nói vµ vïng s©u, vïng xa: 80.000 ®ång/th¸ng (960.000 ®ång/n¨m) n C¸c khu vùc n«ng th«n kh¸c: 100.000 ®ång/th¸ng (1.200.000 ®ång/n¨m) n C¸c khu vùc thµnh thÞ: 150.000 ®ång/th¸ng (1.800.000®ång /n¨m) Mét trong nh÷ng nh­îc ®iÓm cña hÖ tiªu chÝ trªn lµ Bé L§TBXH chØ ®Þnh nghÜa “hé nghÌo” trong khi viÖc thùc thi chÝnh s¸ch mét c¸ch chÝnh x¸c ®ßi hái ph¶i cã ®¸nh gi¸ vÒ tõng c¸ nh©n trong c¸c hé ®ã. Do ®ã, t¹i nhiÒu tØnh, qu¸ tr×nh x¸c ®Þnh ng­êi nghÌo vÉn cßn chËm vµ viÖc x¸c ®Þnh ng­êi h­ëng trî cÊp ®­îc qu¶n lý ch­a hiÖu qu¶. C¸ch x¸c ®Þnh hé nghÌo ë c¸c quËn huyÖn vµ tØnh còng kh«ng ®ång nhÊt. Trong mét nghiªn cøu vÒ quü y tÕ cho ng­êi nghÌo t¹i B¾c Giang vµ H¶i D­¬ng, mét sè x· kh«ng thùc hiÖn x¸c ®Þnh hé nghÌo ë cÊp x·. VÉn cßn cã nh÷ng ng­êi ®¸ng lÏ ph¶i ®­îc coi lµ nghÌo nh­ng trªn thùc tÕ hä kh«ng ®­îc xÕp vµo nhãm nghÌo. Ngoµi ra còng kh«ng cã c¬ chÕ ph¶n håi ®Ó ®iÒu chØnh quyÕt ®Þnh11. T¹i mét sè n¬i kh¸c, c¸c tiªu chÝ do Bé L§TBXH ®­a ra kh«ng ®­îc tu©n thñ vµ viÖc x¸c ®Þnh hé nghÌo ®­îc thùc hiÖn ®Ó ®¸p øng c¸c môc tiªu kÕ ho¹ch ë trung ­¬ng 12. Tuy nhiªn, ®a sè c¸c vÊn ®Ò vÒ thùc thi nµy cã t¸c ®éng tíi c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu - ®©y lµ néi dung chóng t«i sÏ bµn tíi trong phÇn tiÕp theo. 1.1.5 C¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu X§GN C¸c ch­¬ng tr×nh X§GN hoÆc lµ tËp trung vµo c¸c x· mµ Bé L§TBXH x¸c ®Þnh lµ cã tØ lÖ nghÌo cao hoÆc hç trî cho c¸c x· vïng s©u, vïng xa cã nhiÒu ng­êi d©n téc thiÓu sè sinh sèng. C¸c ch­¬ng tr×nh nµy bao gåm Ch­¬ng tr×nh môc tiªu quèc gia vÒ X§GN vµ Ch­¬ng tr×nh 135. Hai ch­¬ng tr×nh nµy hç trî vÒ h¹ tÇng c¬ së vµ hç trî b»ng hiÖn vËt, cho vay ­u ®·i thay v× trî cÊp trùc tiÕp b»ng tiÒn mÆt. C¬ quan qu¶n lý bao gåm Bé L§TBXH vµ Uû Ban D©n téc miÒn nói. Ngoµi ra ch­¬ng tr×nh cã sù tham gia cña Bé Y tÕ trong c¸c ho¹t ®éng trî cÊp y tÕ, Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o ®èi víi viÖc miÔn häc phÝ, Bé N«ng nghiÖp vµ Ph¸t triÓn n«ng th«n trong c¸c ch­¬ng tr×nh khuyÕn n«ng vµ ph¸t triÓn kinh doanh, vµ Ng©n hµng Nhµ n­íc ViÖt Nam trong c¸c ch­¬ng tr×nh tÝn dông. Mét ®¸nh gi¸ do UNDP vµ Bé L§TBXH phèi hîp thùc hiÖn cho thÊy c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu hiÖn nay nh×n chung cã hiÖu qu¶ ®èi víi hÇu hÕt c¸c ®èi t­îng cùc nghÌo (UNDP 2004) v× mét phÇn do chuÈn nghÌo mµ Bé L§TBXH sö dông ®Ó x¸c ®Þnh hé nghÌo thÊp h¬n kh¸ nhiÒu so víi chuÈn nghÌo mµ Tæng côc Thèng kª sö dông dùa trªn VHLSS. Chóng t«i muèn tËp trung ph©n tÝch c¸c cÊu phÇn cña c¸c ch­¬ng tr×nh nµy cã t¸c ®éng trùc tiÕp nhÊt tíi thu nhËp cña c¸c hé gia ®×nh, ®ã lµ vÒ y tÕ vµ gi¸o dôc. Nh­ ®­îc tr×nh bµy trong phÇn tiÕp theo, hai cÊu phÇn nµy ®­îc x¸c ®Þnh râ nhÊt trong c¸c sè liÖu cña ®iÒu tra VHLSS – nÒn t¶ng cña phÇn ph©n tÝch trong c¸c ch­¬ng sau. Tuy nhiªn, còng nªn xem xÐt quy m« vµ ph¹m vi cña c¸c dÞch vô vµ h×nh thøc hç trî kh¸c. TÝn dông vi m« trong bèn n¨m tõ 2002 – 2005 dµnh cho 3,418 triÖu hé nghÌo víi tæng ng©n s¸ch 12.899 tØ ®ång. Theo ­íc tÝnh, 75% hé nghÌo, chiÕm 15,8% d©n sè, ®· ®­îc nhËn h×nh thøc hç trî nµy. HÇu hÕt c¸c hé nghÌo ®Òu ®· sö dông kho¶n vay mét c¸ch hiÖu qu¶ vµ tr¶ l¹i tiÒn vay ®óng kú h¹n; chØ cã 2% kho¶n vay qu¸ h¹n. T¹i mét sè tØnh (T©y Nguyªn) còng ®· thùc hiÖn ph©n bæ ®Êt cho ng­êi nghÌo. Mét sè tØnh kh¸c, c¸c hé ®­îc vay tiÒn ®Ó mua l¹i ®Êt. C«ng t¸c khuyÕn n«ng cho ng­êi nghÌo còng ®· hç trî ®­îc kho¶ng 2 triÖu hé nghÌo th«ng qua viÖc tËp huÊn c¸c kü thuËt n«ng nghiÖp míi nh»m t¨ng n¨ng suÊt vµ thu nhËp ®Ó gi¶m nghÌo bÒn v÷ng. ViÖc x©y dùng h¹ tÇng c¬ së t¹i c¸c khu vùc nghÌo ®· c¶i thiÖn ®iÒu kiÖn c¸c ®Þa ph­¬ng, nhÊt lµ c¸c khu vùc miÒn nói b»ng viÖc x©y dùng tr­êng häc, tr¹m x¸, ®ª ®iÒu vµ ®­êng x¸. 11 Axelson vµ c¸c t¸c gi¶ kh¸c, (2005) T¸c ®éng cña Quü Y tÕ cho hé nghÌo ë hai tØnh cña ViÖt Nam, B¸o c¸o t¹i DiÔn ®µn nghiªn cøu y tÕ toµn cÇu 9, Mumbai, Ên §é, th¸ng 9/2005. 12 NghÌo ®ãi, B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2004, B¸o c¸o chung cña nhãm tµi trî cho héi nghÞ Nhãm c¸c nhµ t­ vÊn, ngµy 2-3 th¸ng 12/2003 7
15. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? C¸c h×nh thøc hç trî chi phÝ y tÕ vµ gi¸o dôc trong khu«n khæ c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu nãi trªn bao gåm c¶ trî cÊp trùc tiÕp vµ gi¸n tiÕp. Tuy nhiªn, nh­ sÏ ®­îc ph©n tÝch cô thÓ trong phÇn sau cña ch­¬ng, c¸c kho¶n trî cÊp cho hé nghÌo vµ hç trî häc phÝ ®­îc coi lµ thu nhËp cña hé gia ®×nh ®ã theo ®Þnh nghÜa chÝnh thøc cña ViÖt Nam vÒ thu nhËp. §Ó hiÓu vµ ph©n tÝch t¸c ®éng cña c¸c kho¶n trî cÊp nµy ®èi víi c¸c hé vµ møc ®é lòy tiÕn cña chóng, cÇn ph¶i t×m hiÓu c¬ chÕ tæ chøc vµ ®ãng phÝ cña dÞch vô gi¸o dôc vµ y tÕ. Gi¸o dôc phæ th«ng HÖ thèng gi¸o dôc phæ th«ng c«ng lËp bao gåm bËc tiÓu häc b¾t buéc b¾t ®Çu khi trÎ 6 tuæi (líp 1 ®Õn líp 5); trung häc c¬ së, hiÖn ch­a b¾t buéc nh­ng còng s¾p söa ®­îc phæ cËp, dµnh cho trÎ ®· hÕt tiÓu häc, tõ 11 tuæi trë lªn (líp 6 ®Õn líp 9) vµ trung häc phæ th«ng cho c¸c em tõ 15 tuæi trë lªn, ®· tèt nghiÖp THCS (líp 10 ®Õn 12). Ngoµi ra cßn cã c¸c tr­êng trung häc chuyªn nghiÖp vµ d¹y nghÒ, bªn c¹nh c¸c tr­êng cao ®¼ng vµ ®¹i häc. Nh÷ng ng­êi tõ 18 tuæi trë lªn nh­ng kh«ng häc tiÕp ph¶i thùc hiÖn nghÜa vô qu©n sù. Tr­íc bËc tiÓu häc lµ nhµ trÎ vµ mÉu gi¸o. C¸c tr­êng ®Òu n»m d­íi sù qu¶n lý chÝnh thøc cña Bé Gi¸o dôc vµ §µo t¹o nh­ng viÖc qu¶n lý trùc tiÕp c¸c tr­êng l¹i ®­îc ph©n cÊp. Nhµ trÎ, mÉu gi¸o, tr­êng tiÓu häc vµ THCS n»m d­íi sù qu¶n lý trùc tiÕp cña Chñ tÞch UBND quËn/huyÖn vµ Phßng GD§T quËn/huyÖn. C¸c tr­êng trung häc phæ th«ng vµ c¸c tr­êng trung häc chuyªn nghiÖp vµ d¹y nghÒ d­íi sù qu¶n lý trùc tiÕp cña Chñ tÞch UBND tØnh vµ c¸c Së GD§T tØnh/thµnh. TØ lÖ nhËp häc chung ë bËc tiÓu häc t­¬ng ®èi cao (xem Ch­¬ng 4 vÒ sè liÖu tõ VHLSS) nh­ng rÊt kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c vïng, vÝ dô t¹i ®ång b»ng s«ng Cöu Long, chØ cã 42,7% trÎ 5 tuæi nhËp häc trong khi tØ lÖ trung b×nh toµn quèc lµ 80%. TØ lÖ nµy ë nh÷ng céng ®ång d©n téc thiÓu sè nh­ ng­êi HM«ng lµ 41% vµ ng­êi Dao lµ 71%. Theo UNICEF, kho¶ng 20% trÎ em kh«ng häc hÕt líp 5 vµ kho¶ng 70% sè häc sinh bá häc lµ trÎ em g¸i13. Môc tiªu ®Æt ra vÒ tØ lÖ nhËp häc trong ChiÕn l­îc Gi¸o dôc tõ 2000-2010 lµ t¨ng tØ lÖ nhËp häc cña trÎ 5 tuæi tõ 81% n¨m 2002 lªn 85% n¨m 2005 vµ 95% n¨m 2010. §ång thêi, môc tiªu cho n¨m 2010 lµ: 20-25% trÎ d­íi 3 tuæi ®­îc ®i nhµ trÎ, 75-80% trÎ tõ 3-5 tuæi ®­îc häc mÉu gi¸o vµ 98-99% trÎ 5 tuæi ®­îc häc mÉu gi¸o tr­íc khi ®i häc líp 1. TØ lÖ nhËp häc vµ thùc ®i häc bÞ ¶nh h­ëng bëi vÞ trÝ ®Þa lý, chi phÝ vµ thêi gian häc. Trong khi hÇu hÕt c¸c x· trong c¶ n­íc cã tr­êng tiÓu häc, víi vïng s©u vïng xa ®©y lµ ®iÒu rÊt khã kh¨n. VÝ dô, vïng T©y Nguyªn cã mét sè tØnh cã d­íi 40% sè x· cã tr­êng tiÓu häc 14. Thêi gian häc chñ yÕu lµ nöa ngµy, kho¶ng 16,7 giê/tuÇn. Niªn häc kÐo dµi 35 tuÇn b¾t ®Çu ngµy 5 th¸ng 9, mçi tuÇn häc 6 buæi, mçi buæi gÇn 4 tiÕng. LuËt vµ chÝnh s¸ch còng khuyÕn khÝch häc 2 buæi/ngµy nÕu tr­êng cã ®iÒu kiÖn nh­ng th­êng do thiÕu c¸c c¬ së vËt chÊt vÒ vÖ sinh vµ tr­êng líp nªn c¸c tr­êng khã cã thÓ tæ chøc cho häc sinh häc c¶ ngµy. Do ®ã tØ lÖ häc sinh tiÓu häc häc c¶ ngµy chØ chiÕm 19%. (Bé GD§T 2006, trang 6) Nguån kinh phÝ cho gi¸o dôc phô thuéc vµo ng©n s¸ch nhµ n­íc, thay ®æi tuú tõng ®Þa ph­¬ng, vµ nguån thu häc phÝ vµ phÝ. Cã kh¸ nhiÒu lo¹i phÝ kh¸c nhau. CÊp tiÓu häc ®­îc miÔn häc phÝ nh­ng trªn thùc tÕ ë cÊp nµy, häc sinh ph¶i ®ãng kh¸ nhiÒu lo¹i phÝ nh­ phÝ x©y dùng tr­êng, phÝ ®ãng gãp cña phô huynh cho líp, tr­êng, tiÒn mua s¸ch gi¸o khoa vµ dông cô häc tËp, ®ång phôc vµ häc thªm. NÕu häc c¶ ngµy, häc sinh ph¶i ®ãng tiÒn ¨n tr­a vµ tiÒn ch¨m sãc. Chi phÝ cho bËc häc sau tiÓu häc cã thªm häc phÝ, vµ chi phÝ gi¸o dôc nãi chung chiÕm 2,9% chi phÝ cña hé gia ®×nh n¨m 2002. 13 Xem nghiªn cøu UNICEF, T×nh h×nh gi¸o dôc trÎ em g¸i ë ViÖt Nam. lÊy tõ trang web cña UNICEF ngµy 29/11/2005: 14 Nghiªn cøu cña EU h­íng tíi viÖc x©y dùng Ch­¬ng tr×nh hµnh ®éng cho khu vùc T©y Nguyªn ViÖt Nam, dù th¶o b¸o c¸o, th¸ng 8/2005, trang 7 15 Th¶o luËn víi gi¸o viªn c¸c tr­êng mÉu gi¸o vµ tiÓu häc 16 Bé GD&§T, KÕ ho¹ch chiÕn l­îc ph¸t triÓn gi¸o dôc 5 n¨m, 2006-2010, Hµ Néi, th¸ng 7/2005, trang 9 8
16. 1. Giíi ThiÖu Cã c¶ c¸c lo¹i phÝ chÝnh thøc vµ kh«ng chÝnh thøc còng nh­ tiÒn häc thªm. C¸c kho¶n phÝ nµy kho¶ng tõ 20.000 – 50.000 ®ång/trÎ/líp, ë c¸c vïng nghÌo h¬n, chi phÝ cã thÓ gi¶m xuèng 5.000 ®ång 15. ¦íc tÝnh chi phÝ cho tiÒn häc phÝ vµ tiÒn x©y dùng tr­êng chiÕm kho¶ng 25% tæng chi phÝ cho gi¸o dôc 16. Nhµ trÎ vµ mÉu gi¸o ®· cã ë hÇu hÕt c¸c céng ®ång, ë c¶ khu vùc n«ng th«n vµ thµnh thÞ, chi phÝ ch¨m sãc trÎ c¶ ngµy lµ 150,000 ®ång/th¸ng ë thµnh thÞ vµ 130,000 ®ång/th¸ng ë c¸c khu vùc kh¸c 17. Trî cÊp gi¸o dôc vµ häc bæng Trî cÊp nµy chiÕm mét tû lÖ lín trong c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu. MiÔn gi¶m häc phÝ trong c¸c ch­¬ng tr×nh nµy lµm t¨ng sè trÎ ®i häc lªn Ýt nhÊt 20% 18. C¸c h×nh thøc hç trî kh¸c bao gåm mua s¸ch gi¸o khoa vµ dông cô häc tËp gi¸ rÎ vµ cÊp häc bæng. Trong khu«n khæ c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu, hé nghÌo thuéc c¸c vïng môc tiªu ®­îc miÔn häc phÝ mét phÇn hoÆc toµn bé. N¨m 2002, 1,5% sè häc sinh tõ 6-14 tuæi ®­îc gi¶m häc phÝ vµ 15,2% ®­îc miÔn häc phÝ 19. Tõ n¨m 2001-2002, nhµ n­íc ®· ®Çu t­ 120 tû ®ång ng©n s¸ch ®Ó hç trî gi¸o dôc 20. Dù tÝnh kho¶ng 3 triÖu trÎ em nghÌo ®· ®­îc h­ëng mét h×nh thøc hç trî nµo ®ã, 5,5% hé gia ®×nh ®­îc miÔn hoÆc gi¶m häc phÝ vµ gÇn 20% hé nghÌo ®­îc h­ëng lîi tõ ch­¬ng tr×nh 21. B¶ng 1.5 thÓ hiÖn møc ®é bao phñ vµ ng©n s¸ch cho c¸c n¨m 1999-2000 cho tíi 2002. Chóng t«i ch­a cã c¸c sè liÖu cËp nhËt h¬n ®Ó so s¸nh víi VHLSS 2004. B¶ng 1.5: Trî cÊp Gi¸o dôc vµ Häc bæng tõ c¸c Ch­¬ng tr×nh Môc tiªu 1999-2000 2001 2002 Sè tØnh tham gia 38 50 39 Häc phÝ Sè häc sinh h­ëng lîi (ngh×n ng­êi) 2660 2004* 851 Ng©n s¸ch (tû ®ång) 95 39 42 S¸ch vµ dông cô häc tËp Sè häc sinh h­ëng lîi (ngh×n ng­êi) 1640 1650 720 Ng©n s¸ch (tû ®ång) 37,8 6.7 3,1 PhÝ duy tu, b¶o d­ìng Sè häc sinh h­ëng lîi (ngh×n ng­êi) 1980 600 342 Ng©n s¸ch (tû ®ång) 47,5 20 8,3 Häc bæng Sè häc sinh h­ëng lîi (ngh×n ng­êi) 20 12,5 Ng©n s¸ch (tû ®ång) 5 3,1 * bao gåm 730.000 häc sinh nghÌo còng ®­îc miÔn häc phÝ bao gåm 1,35 triÖu trÎ em nghÌo ®­îc tÆng s¸ch miÔn phÝ Nguån: UNDP, 2004 17 Th¶o luËn víi gi¸o viªn c¸c tr­êng mÉu gi¸o vµ tiÓu häc. 18 UNDP, 2004, §¸nh gi¸ vµ lËp kÕ ho¹ch cho t­¬ng lai: §¸nh gi¸ ch­¬ng tr×nh môc tiªu quèc gia vÒ xãa ®ãi gi¶m nghÌo vµ Ch­¬ng tr×nh 135 , HµNéi, ViÖt Nam 19 B¸o c¸o chung gi÷a n­íc CHXHCN ViÖt Nam vµ NHTG (2005), ViÖt Nam qu¶n lý Chi tiªu c«ng cho X§GN vµ T¨ng tr­ëng”, NXB Tµi chÝnh, th¸ng 4/2005 20 Ibid. 21 Cïng tµi liÖu. 9
17. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? Qua ®¸nh gi¸ cã thÓ thÊy c¸c trî cÊp trªn “hç trî biªn” cho c¸c chi phÝ tµi chÝnh trùc tiÕp vÒ gi¸o dôc cña trÎ em nghÌo nh­ng ph¹m vi ch­a bao trïm hÕt mäi ®èi t­îng nghÌo vµ quy tr×nh x¸c ®Þnh ai ®­îc miÔn häc phÝ cßn ch­a minh b¹ch. VÉn cßn tån t¹i nh÷ng vÊn ®Ò ®¸ng kÓ trong viÖc nhËn c¸c kho¶n trî cÊp trªn ®èi víi trÎ em vµ cha mÑ chóng 22. Y tÕ HÖ thèng y tÕ cña ViÖt Nam ®­îc tæ chøc thµnh 4 cÊp cho ®Õn cÊp quèc gia do Bé Y tÕ ®iÒu phèi, cã tr¸ch nhiÖm s¶n xuÊt, ®Þnh gi¸ vµ ph©n phèi tÊt c¶ c¸ lo¹i d­îc phÈm vµ thiÕt bÞ y tÕ cho toµn bé hÖ thèng y tÕ vµ chÞu tr¸ch nhiÖm tr­íc hÕt trong viÖc cung cÊp c¸c dÞch vô phßng ngõa vµ ch÷a trÞ bÖnh. Bé gåm 15 ®¬n vÞ vµ còng chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ ®µo t¹o y tÕ ë cÊp quèc gia. T¹i cÊp tØnh cã bÖnh viÖn tØnh, c¸c Trung t©m Ch¨m sãc bµ mÑ, trÎ em vµ Trung t©m KHHG§ vµ tr­êng trung cÊp y. C¸c bÖnh viÖn tØnh hç trî kü thuËt cho c¸c Trung t©m y tÕ quËn/huyÖn vµ c¸c trung t©m nµy l¹i hç trî cho cÊp thÊp nhÊt cña hÖ thèng y tÕ lµ c¸c trung t©m y tÕ x·, ph­êng. Ng©n s¸ch cho y tÕ bao gåm ng©n s¸ch nhµ n­íc vµ phÝ kh¸m ch÷a bÖnh. PhÝ kh¸m ch÷a bÖnh b¾t ®©ï ®­îc ¸p dông trong hÖ thèng y tÕ c«ng n¨m 1989 cïng víi c¸c tiªu chuÈn miÔn phÝ kh¸m ch÷a bÖnh cho mét sè nhãm. Møc phÝ ë cÊp tØnh ®­îc x¸c ®Þnh theo h­íng dÉn cña Bé. Trong sè nguån thu tõ phÝ, 70% ®­îc dµnh ®Ó t¸i ®Çu t­ vµo trang thiÕt, bÞ, 25-28% th­ëng cho nh©n viªn y tÕ vµ 2-5% nép cho ng©n s¸ch trung ­¬ng ®Ó hç trî nh÷ng c¬ së y tÕ kh«ng thu phÝ (vÝ dô nh­ bÖnh viÖn t©m thÇn vµ viÖn lao). Y tÕ chiÕm kho¶ng 7% chi phÝ hé gia ®×nh n¨m 2001/2002 so víi møc 11% n¨m 1998-1999 23. Kho¶n chi nµy bao gåm c¶ phÝ chÝnh thøc vµ kh«ng chÝnh thøc tr¶ cho c¸c nhµ cung cÊp dÞch vô c«ng vµ t­. PhÝ kh«ng chÝnh thøc mµ ng­êi bÖnh ph¶i tr¶ cho c¸c nh©n viªn y tÕ chiÕm mét phÇn kh¸ lín trong tæng chi phÝ vÒ y tÕ cña hé gia ®×nh ®èi víi c¶ ng­êi ®­îc b¶o hiÓm vµ kh«ng ®­îc b¶o hiÓm. Chi phÝ nµy t¨ng ®èi víi bÖnh nh©n néi tró khi hä ph¶i chuyÓn tõ trung t©m y tÕ x· lªn bÖnh viÖn huyÖn vµ tØnh. PhÇn biÕu thªm nÕu tÝnh lµ “chi phÝ kh¸c” trong ®iÒu trÞ néi tró t¨ng tõ 12% ë cÊp x· lªn 27% cÊp quËn huyÖn vµ 30% cÊp trung ­¬ng cho ng­êi bÖnh cã b¶o hiÓm y tÕ vµ 17%, 18% vµ 23% cho ng­êi kh«ng cã b¶o hiÓm 24. PhÝ kh«ng chÝnh thøc vµ quµ biÕu cã ë c¶ khu vùc c«ng vµ t­ nh­ng tØ lÖ cao h¬n ë khu vùc y tÕ c«ng, 4% so víi 1% ë khu vùc t­ nh©n 25. Tùu chung, kho¶n phÝ kh«ng chÝnh thøc chiÕm kho¶ng 11% tæng chi phÝ ®iÒu trÞ t¹i bÖnh viÖn mÆc dï møc ­íc tÝnh d­êng nh­ kh¸ cao 26 . DÞch vô y tÕ t­ nh©n vµ b¶o hiÓm y tÕ ®· ph¸t triÓn kÓ tõ khi tiÕn hµnh c«ng cuéc §æi míi vµ hÖ thèng ch¨m sãc søc khoÎ ban ®Çu toµn diÖn vµ miÔn phÝ tr­íc ®©y gi¶m dÇn do sù tan r· cña hÖ thèng hîp t¸c x· vµ sù sôt gi¶m trî cÊp chung cho y tÕ. Trang thiÕt bÞ yÕu kÐm vµ chÊt l­îng dÞch vô thÊp khiÕn cho c¸c trung t©m y tÕ x· kh«ng cßn lµ n¬i mµ ng­êi d©n tíi ®Çu tiªn ®Ó t×m kiÕm c¸c dÞch vô y tÕ. Víi møc phÝ chÝnh thøc vµ phi chÝnh thøc nh­ hiÖn nay, nhiÒu ng­êi t×m ®Õn c¸c hiÖu thuèc t­ nh©n nh­ng ®iÒu ®ã cã nghÜa ng­êi d©n th­êng xuyªn chi tr¶ cho nh÷ng ph­¬ng ph¸p ch÷a trÞ kh«ng triÖt ®Ó, nhÊt lµ ®Ó mua thuèc kh¸ng sinh, dÉn tíi hiÖn t­îng nhên thuèc kh¸ng sinh (Trivedi 2004). Theo §iÒu tra y tÕ quèc gia n¨m 2001-2002, kho¶ng 51,2% nh©n viªn y tÕ ®­îc hái cho biÕt hä lµm viÖc ë c¶ bÖnh viÖn c«ng vµ c¸c phßng kh¸m t­. DÞch vô y tÕ t­ lµ sù lùa chän ®Çu tiªn cho bÖnh nh©n ngo¹i tró vµ chiÕm 50-63% tæng dÞch vô ngo¹i tró. Qu·ng ®­êng trung b×nh tíi mét phßng kh¸m t­ lµ kho¶ng 5km trong khi kho¶ng c¸ch trung b×nh tíi mét c¬ së y tÕ c«ng ë cÊp cao h¬n lµ 15 km 27. Møc ®é tiÕp cËn cña c¸c bÖnh nh©n néi tró ®èi víi hai khu vùc c«ng – t­ lµ t­¬ng ®­¬ng 28 . Theo §iÒu tra y tÕ quèc gia n¨m 2002, mét lÇn kh¸m bÖnh ngo¹i tró cã møc phÝ 34.000 ®ång bao gåm kh¸m, xÐt nghiÖm vµ ®i l¹i. 22 Edwin Shanks vµ Carrie Turk, KhuyÕn nghÞ chÝnh s¸ch tõ ng­êi nghÌo, Tham vÊn ®Þa ph­¬ng vÒ ChiÕn l­îc gi¶m nghÌo vµ t¨ng tr­ëng toµn diÖn (TËp II: Tæng hîp kÕt qu¶ vµ c¸c ph¸t hiÖn), b¸o c¸o cho Nhãm c«ng t¸c nghÌonghÌo, Hµ Néi 23 Bé Y tÕ vµ Tæng côc Thèng kª, Hµ Néi (2003), §iÒu tra y tÕ quèc gia 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh khu vùc y tÕ t­ nh©n, trang 38. 24 §iÒu tra y tÕ quèc gia 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh khu vùc y tÕ t­ nh©n, Bé Y tÕ vµ Tæng côc Thèng kª, Hµ Néi, 2003, trang 38. 25 §iÒu tra y tÕ quèc gia 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh khu vùc y tÕ t­ nh©n, Bé Y tÕ vµ Tæng côc Thèng kª, Hµ Néi, 2003, trang 29 26 Pham T Dong, Pham T Thanh, Dam V Cuong, Duong H Lieu, Nguyen H Long, PhÝ sö dông, b¶o hiÓm y tÕ vµ sö dông dÞch vô y tÕ, Bé Y tÕ vµ Uû ban Khoa häc vµ gi¸o dôc trung ­¬ng, th¸ng 9/2002 27 §iÒu tra y tÕ quèc gia 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh khu vùc y tÕ t­ nh©n, Bé Y tÕ vµ Tæng côc Thèng kª, Hµ Néi, 2003,. 28 §iÒu tra y tÕ quèc gia 2001-2002, B¸o c¸o chñ ®Ò: T×nh h×nh khu vùc y tÕ t­ nh©n, Bé Y tÕ vµ Tæng côc Thèng kª, Hµ Néi, 2003 (trang 57) 10
18. 1. Giíi ThiÖu Trî cÊp y tÕ môc tiªu Nh÷ng ng­êi thuéc diÖn nghÌo (xem phÇn trªn) ®­îc nhËn thÎ BHYT cã gi¸ trÞ 70.000 ®ång/n¨m tõ ng©n s¸ch cña UBND tØnh. N¨m 2003, ng©n s¸ch thùc cña quü lµ 520 tû ®ång, chiÕm 68% tæng ng©n s¸ch ban ®Çu tõ ng©n s¸ch nhµ n­íc dµnh cho Quü. B¶ng 1.6 : Ph©n bæ Trî cÊp y tÕ cho ng­êi nghÌo theo tõng vïng n¨m 2003 Vïng D©n sè Sè ng­êi h­ëng lîi Ng©n s¸ch PhÇn tr¨m tæng (triÖu ®ång) Quü MiÒn nói phÝa B¾c 14.255.627 4.743.730 125.171 24,0 §ång b»ng S«ng Hång 15.464.629 995.662 43.189 8,3 B¾c trung bé 10.402.923 2.232.081 79.900 15,3 Nam trung bé 6.898.077 865.530 40.645 7,8 T©y Nguyªn 4.641.247 1.905.786 73.419 14,1 §«ng Nam Bé 13.000.275 1.039.888 44.178 8,5 §ång b»ng S«ng Cöu Long 17.618.787 2.584.490 114.111 21,9 Tæng 82.281.565 14.367.167 520.614 100,0 Nguån: Bé Y tÕ, 2004 Theo ­íc tÝnh ban ®Çu, tæng sè ng­êi ®ñ tiÓu chuÈn kh¸m ch÷a bÖnh chÝnh s¸ch giµnh cho ng­êi nghÌo theo QuyÕt ®Þnh 139 lµ kho¶ng 14,3 triÖu, tøc 17% d©n sè. TÝnh ®Õn th¸ng 12/2003, cã kho¶ng 11 triÖu ng­êi ®­îc hç trî vÒ y tÕ th«ng qua ch­¬ng tr×nh ThÎ BHYT (3,6 triÖu ng­êi) hoÆc ®­îc hoµn tr¶ l¹i chi phÝ y tÕ (7,4 triÖu ng­êi). Do ®ã, sè ng­êi thùc sù ®­îc h­ëng lîi lµ 11 triÖu trong khi kho¶ng 3,3 triÖu ng­êi (23,7% nhãm môc tiªu) kh«ng ®­îc h­ëng lîi tõ c¸c ch­¬ng tr×nh y tÕ cho ng­êi nghÌo 29. HiÖu qu¶ cña c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu ®èi víi c¸c hé nghÌo phô thuéc vµo viÖc x¸c ®Þnh chÝnh x¸c hé nghÌo ë c¸c lµng xãm n¬i hä sinh sèng. Nhãm ­u tiªn gåm ng­êi giµ c« ®¬n, trÎ må c«i kh«ng n¬i n­¬ng tùa, ng­êi tµn tËt sèng trong c¸c hé nghÌo. Nh÷ng nhãm ®­îc hç trî th­êng xuyªn ®­îc nªu trong phÇn tr­íc. UBND x· sÏ lËp danh s¸ch ng­êi thô h­ëng. Hä cung cÊp tiÓu sö cña nh÷ng ng­êi nµy vµ sau ®ã nép cho UBND quËn/huyÖn ®Ó th«ng qua vµ göi tiÕp lªn Së L§TBXH cña tØnh/thµnh phè. Së L§TBXH phèi hîp víi c¸c c¬ quan liªn quan ®Ò xuÊt sè ng­êi nghÌo ®­îc nhËn thÎ BHYT tuú theo ng©n s¸ch cña m×nh ®Ó UBND tØnh duyÖt. Sau ®ã Së Lao ®éng mua thÎ BHYT tõ c¬ quan BHYT ®Þa ph­¬ng vµ ph©n phèi cho UBND quËn/huyÖn. C¬ quan nµy giao thÎ cho UBND x· ®Ó ph¸t cho c¸c hé. ¦íc tÝnh chØ cã 9,5% ng­êi nghÌo cã chøng nhËn hé nghÌo vµ 9,9% nhËn thÎ BHYT (B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2004). Mét sè tØnh thùc hiÖn ch­¬ng tr×nh muén vµ viÖc cÊp thÎ BHYT gi÷a c¸c tØnh cã nhiÒu ®iÓm kh«ng t­¬ng ®ång. 1.1.6 §¸nh ThuÕ vµ Chi tr¶ cho B¶o trî x· héi ThuÕ thu nhËp ®ãng vai trß rÊt nhá bÐ trong thu ng©n s¸ch cña ViÖt Nam. MÆc dï thu thuÕ chiÕm 20% GDP n¨m 2004 nh­ng ®a sè thu tõ thuÕ th­¬ng m¹i, thuÕ thu nhËp doanh nghiÖp vµ thuÕ b¸n hµng. ChØ cã kho¶ng 2,7% tæng thu lµ tõ thuÕ thu nhËp (Haughton, ThÕ Qu©n vµ Hoµng Bé 2006). Nhãm thuÕ do trung ­¬ng qu¶n lý cã tÝnh lòy tiÕn chót Ýt. (cïng tµi liÖu trang 234) 28 Bé Y tÕ, B¸o c¸o vÒ §¸nh gi¸ mét n¨m thùc hiÖn viÖc kiÓm tra vµ ®iÒu trÞ cho ng­êi nghÌo, Hµ Néi, th¸ng 3/2004. 11
19. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? B¶ng 1.7: C¸c bËc vµ møc thuÕ thu nhËp c¸ nh©n 2004 BËc Thu nhËp tÝnh thuÕ hµng n¨m (¸p dông tõ Møc thuÕ (%) 1/7/2004) 1 D­íi 5 triÖu ®ång 0 2 5-15 triÖu ®ång 10 3 15-25 triÖu ®ång 20 4 25-40 triÖu ®ång 30 5 Trªn 40 triÖu ®ång 40 6 N/A 50% (céng thuÕ thu nhËp cao*) * ThuÕ thu nhËp cao 30% ¸p dông víi phÇn thu nhËp thùc trªn 15 triÖu ®ång sau khi ®· trõ thuÕ thu nhËp hiÖn t¹i. Nguån: KPMG ThuÕ thu nhËp c¸ nh©n ®­îc ¸p dông víi møc thu nhËp trªn 5 triÖu ®ång/n¨m vµ cã 4 bËc thuÕ víi møc thuÕ suÊt tõ 10-50%. C¸c møc thuÕ nµy ®­îc nªu cô thÓ trong B¶ng 1.7. C¸c lo¹i thuÕ kh¸c ®¸nh vµo hé gia ®×nh ®­îc ¸p dông khi b¸n c¸c tµi s¶n lín (®Êt ®ai, nhµ cöa, xe m¸y, « t« v.v); ng­êi b¸n ph¶i tr¶ thuÕ chuyÓn nh­îng tµi s¶n (4% tæng gi¸ trÞ 30 ) vµ 1% lÖ phÝ chøng tõ. ThuÕ tiªu thô gi¸n thu th«ng qua VAT lµ mét trong nh÷ng nguån thu chÝnh cña nhµ n­íc, chiÕm 5,4% GDP (IMF, B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam, 2005)31 vµ 24,96% tæng thu tõ thuÕ 32. VAT ë møc 10% ®­îc ¸p dông víi hÇu hÕt c¸c lo¹i hµng ho¸, riªng nh÷ng hµng ho¸ nh­ r­îu vµ thuèc l¸ bÞ ®¸nh thuÕ 20%. HÇu hÕt s¶n phÈm n«ng nghiÖp ®­îc h­ëng møc thuÕ ­u ®·i 5%. Hai phÇn ba nguån thuÕ VAT lÊy tõ nhãm 20% ng­êi giµu nhÊt. V× ng­êi nghÌo th­êng sö dông hµng néi vµ c¸c nguån cung cÊp phi chÝnh thøc nªn hä Ýt ph¶i tr¶ thuÕ VAT h¬n 33. PhÇn lòy tho¸i nhÊt cña hÖ thèng thuÕ lµ ë cÊp ®ia ph­¬ng n¬i ¸p dông c¸c lo¹i phÝ vÒ m«i tr­êng, an ninh vµ c¸c dÞch vô kh¸c. Mét sè c¸c phÝ nµy liªn quan tíi gi¸o dôc nh­ ®· nªu ë phÇn tr­íc. C¸c lo¹i phÝ vµ phô phÝ cña ®Þa ph­¬ng chiÕm h¬n 1% GDP 34. ViÖc ph¸t sinh c¸c lo¹i phÝ nµy mét phÇn lµ do chªnh lÖch gi÷a ng©n s¸ch ph©n cho chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng vµ nhu cÇu thùc tÕ cña ®Þa ph­¬ng. Nh÷ng ¸p lùc ng©n s¸ch ®èi víi c¸c ®Þa ph­¬ng nghÌo cã thÓ lµm t¨ng tÝnh lòy tho¸i cña c¸c lo¹i phÝ nµy. Ngoµi c¸c lo¹i phÝ chÝnh thøc cßn cã phÝ kh«ng chÝnh thøc vµ quµ biÕu cho c«ng chøc ®Þa ph­¬ng khi thùc hiÖn bÊt kú dÞch vô nµo – bao gåm ®¨ng ký hé khÈu th­êng tró. 1.1.7 B¶o trî x· héi phi chÝnh thøc ViÖt Nam cã nÒn kinh tÕ phi chÝnh thøc lín n»m ë c¶ khu vùc hé gia ®×nh, dÞch vô c«ng vµ nÒn kinh tÕ thÞ tr­êng. Mét ng­êi cã viÖc lµm trong khu vùc kh«ng chÝnh thøc lµ chuyÖn b×nh th­êng. §ã cã thÓ lµ viÖc lµm tù do hoÆc trong lµm thuª cho c¸c c¬ së kinh doanh phi chÝnh thøc. Ho¹t ®éng göi tiÒn hç trî gi÷a ng­êi th©n trong mét gia ®×nh kh¸ phæ biÕn vµ nh­ ®· nªu n¹n tham nhòng nhá ®· lan trµn trong khu vùc dÞch vô c«ng: “l­¬ng thÊp, møc ph¹t thÊp cho téi ¨n hèi lé, vµ bé m¸y hµnh chÝnh quan liªu t¹o nhiÒu c¬ héi cho n¹n hèi léi khiÕn cho v¨n ho¸ tham nhòng ph¸t triÓn” (EIU 2006 trang 7). NÒn kinh tÕ phi chÝnh thøc còng bao gåm c¸c kho¶n cho vay kh«ng chÝnh thøc gi÷a c¸c c¸ nh©n, tiÒn mõng TÕt, ®¸m c­íi, ®¸m tang vµ c¸c kho¶n tiÒn biÕu kh¸c hay ®­îc ng­êi ViÖt Nam gäi lµ “nÒn kinh tÕ phong bה. 30 Gi¸ trÞ sÏ ®­îc x¸c ®Þnh bëi c«ng v¨n cña chÝnh phñ, dùa trªn thÞ tr­êng 31 B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2005, Qu¶n trÞ nhµ n­íc, b¸o c¸o nhãm c¸c nhµ tµi trî t¹i cuéc häp nhãm t­ vÊn ViÖt Nam, Hµ Néi, th¸ng 12/2004, trang 38 32 Nguån: KPMG, 2004, Flash International Executive Alert, KPMG, t¶i ngµy 1/2/2006 tõ trang http:www.us.kpmg.com/ies/flashalerts 33 B¸o c¸o Ph¸t triÓn ViÖt Nam 2005, Qu¶n trÞ nhµ n­íc, b¸o c¸o nhãm tµi trî t¹i cuéc häp nhãm t­ vÊn ViÖt Nam, Hµ Néi, th¸ng 12/2004, trang 42. 34 Cïng tµi liÖu, trang 42. 12
20. 1. Giíi ThiÖu Chi phÝ ph¸t sinh do tham nhòng lµ mét kho¶n phÝ hay thuÕ n÷a, kh«ng chÝnh thøc mµ c¸c hé ph¶i tr¶ nh­ng hä còng cã ®­îc mét nguån tµi chÝnh t­¬ng ®èi tõ viÖc lµm kh«ng chÝnh thøc vµ c¸c kho¶n hç trî trong gia ®×nh. ThËm chÝ hç trî trong gia ®×nh v­ît xa møc hç trî cña hÖ thèng an sinh x· héi (Cox 2004) vµ ®©y sÏ lµ träng t©m ph©n tÝch tõ Ch­¬ng 2 ®Õn Ch­¬ng 4. V¨n ho¸ ViÖt Nam do chÞu ¶nh h­ëng cña ®¹o PhËt vµ ®¹o Khæng th­êng khuyÕn khÝch con c¸i sau khi tr­ëng thµnh hç trî vµ nu«i d­ìng cha mÑ giµ. Nh÷ng kho¶n hç trî nµy cã thÓ thùc hiÖn th­êng xuyªn hoÆc vµo nh÷ng dÞp nhÊt ®Þnh (nh­ TÕt). Sè tiÒn hç trî thÓ hiÖn c¶ ®Þa vÞ vµ kh¶ n¨ng tµi chÝnh cña nh÷ng ®øa con. Kªnh hç trî truyÒn thèng nµy vÉn tiÕp tôc tån t¹i sau §æi Míi vµ thËm chÝ cßn ph¸t triÓn do nÒn kinh tÕ t¨ng tr­ëng cao. Trong khi con c¸i cã tr¸ch nhiÖm trùc tiÕp ®èi víi cha mÑ m×nh, hä còng cã mét phÇn tr¸ch nhiÖm, cho dï h¹n chÕ h¬n, víi anh chÞ em ruét vµ gia ®×nh vî/chång (c«, d×, chó b¸c) vµ vÉn tån t¹i c¸c h×nh thøc hç trî kh«ng chÝnh thøc nh­ ng­êi sèng ë thµnh phè göi tiÒn cho ng­êi th©n ë n«ng th«n. Mét h×nh thøc hç trî lÉn nhau kh¸c lµ qua c¸c dÞp c­íi hái, ma chay, mÆc dï ë n«ng th«n vµ thµnh thÞ cã nhiÒu ®iÓm kh¸c biÖt lín. C¸c gia ®×nh ë thµnh phè th­êng nhËn phong b× tiÒn trong khi c¸c gia ®×nh n«ng th«n ®Ó dµnh mét phÇn kh¸ lín thu nhËp/n«ng s¶n cho nh÷ng sù kiÖn trªn, nhÊt lµ trong 3 th¸ng cuèi n¨m th­êng cã ®¸m c­íi, ®¸m ma vµ häp mÆt gia ®×nh giç ch¹p. N«ng d©n ph¶i chi kho¶ng 20% thu nhËp gia ®×nh cho c¸c sù kiÖn nãi trªn trong nh÷ng th¸ng cuèi cña n¨m. TiÒn nhËn ®­îc, gia chñ th­êng dïng hÇu hÕt ®Ó tr¶ l¹i trong c¸c sù kiÖn t­¬ng tù. Ngoµi ra khi mua ®Êt, x©y nhµ, hä chñ yÕu vay m­în qua c¸c kªnh kh«ng chÝnh thøc vÝ dô qua ng­êi th©n, b¹n bÌ víi møc l·i suÊt “b»ng 0” thay v× vay ng©n hµng. ViÖc göi tiÒn mang h×nh thøc chuyÓn kho¶n hç trî lÉn nhau gi÷a nh÷ng ng­êi trong gia ®×nh vµ do ®ã th­êng ®­îc thùc hiÖn gi÷a nh÷ng ng­êi hä hµng sèng xa nhau. H×nh thøc vµ quy m« tiÒn göi, do ®ã, bÞ ¶nh h­ëng bëi hiÖn t­îng di c­. Di c­ cã tæ chøc lµ c¸c ch­¬ng tr×nh cña chÝnh phñ nh­ ch­¬ng tr×nh s¶n xuÊt cµ phª ë T©y Nguyªn. Di c­ tù ph¸t ®­îc phÐp nh­ng kh«ng ®­îc khuyÕn khÝch; nh÷ng ng­êi di c­ tù ph¸t ph¶i tù tr¶ chi phÝ t¸i ®Þnh c­ vµ lùa chän ®Ých tíi. Di c­ còng gÆp ph¶i nh÷ng rµo c¶n kh«ng nhá vÒ hµnh chÝnh nh­ yªu cÇu ph¶i ®¨ng ký c­ tró chÝnh thøc ë mét x·/ph­êng. Tæng ®iÒu tra d©n sè n¨m 1999 cho thÊy (®èi víi 6,5% d©n sè trªn 5 tuæi) 4-5 triÖu ng­êi ®· thay ®æi chç c­ tró tõ n¨m 1994-1999. Sè liÖu trªn ch­a tÝnh tíi nh÷ng ng­êi di tró ng¾n h¹n, kh«ng cã ®¨ng ký, di tró trong vßng 6 th¸ng tr­íc khi ®iÒu tra vµ håi tró. Trªn 50% ng­êi di c­ tíi c¸c khu vùc thµnh thÞ. Ng­êi ë ®é tuæi 20-25 chiÕm trªn 20% sè ng­êi di c­. §Ých tíi chÝnh cña luång di c­ lµ c¸c trung t©m nh­ Hµ Néi, Tp. Hå chÝ Minh, §ång Nai vµ §¾c L¾c. Cuéc ®iÒu tra vÒ di c­ gÇn ®©y nhÊt do TCTK vµ UNFPA tiÕn hµnh n¨m 2004 cho thÊy cã hai khu vùc kh¸c ®ang thu hót luång di d©n lµ Khu vùc Kinh tÕ §«ng B¾c bé vµ Khu vùc c«ng nghiÖp §«ng Nam Bé. Con sè ng­êi di c­ tõ thµnh phè-tíi- thµnh phè t­¬ng ®­¬ng sè ng­êi di c­ tõ n«ng th«n-ra-thµnh phè, t­¬ng øng lµ 1,13 triÖu vµ 1,18 triÖu ng­êi35. §éng c¬ di c­ chñ yÕu lµ do ®«ng d©n, thiÕu ®Êt, thiÕu viÖc lµm phi n«ng nghiÖp ë khu vùc n«ng th«n, vµ c¬ héi t×m viÖc lµm, thu nhËp cao h¬n vµ h¹ tÇng gi¸o dôc tèt h¬n ë thµnh phè, nhÊt lµ Hµ Néi vµ Tp. Hå ChÝ Minh 36 (§Æng vµ nh÷ng ng­êi kh¸c, 2003). TiÒn göi cña nh÷ng ng­êi di c­, ®Æc biÖt lµ di c­ tõ n«ng th«n ra thµnh phè lµ mét nguån quan träng bæ sung thu nhËp vµ gi¶m nghÌo. Theo Lª vµ NguyÔn, 1999 (®­îc trÝch trong §Æng vµ nh÷ng ng­êi kh¸c, 2003), nguån tiÒn do ng­êi di c­ göi vÒ chiÕm 38% thu nhËp cña c¸c gia ®×nh n«ng th«n. Mét ®iÒu tra cña ViÖn X· héi häc n¨m 1998 (trÝch dÉn trong §Æng vµ nh÷ng ng­êi kh¸c, 2003) cho thÊy tiÒn göi cña ng­êi th©n chiÕm 60-70% thu nhËp b»ng tiÒn mÆt cña c¸c hé gia ®×nh n«ng th«n 37. 35 Cïng tµi liÖu. 36 Lª, M. T. vµ NguyÔn D. V (1999), TiiÒn göi vµ sù phÊn phèi thu nhËp, trang 167-181 trÝch trong Haughton, Dominique, vµ nh÷ng ng­êi kh¸c Søc kháe vµ Phóc lîi ë ViÖt Nam - Ph©n tÝch møc sèng hé gia ®×nh. ViÖn Nghiªn cøu §«ng Nam ¸, Singapo 37 §Æng, N. A., Tacoli C. vµ Hoµng X. T. (2003), Di c­ ë ViÖt Nam: Tæng quan th«ng tin vÒ c¸c xu h­íng vµ h×nh th¸i hiÖn t¹i vµ ý nghÜa chÝnh s¸ch, th¸ng 4/2003. 38 TCTK vµ Quü D©n sè Gia ®×nh LHQ (UNFPA)(2004), §iÒu tra di c­ ViÖt Nam n¨m 2004: nh÷ng ph¸t hiÖn chÝnh”, Nhµ xuÊt b¶n thèng kª 39 CHXHCN ViÖt Nam (2005), “ViÖt Nam qu¶n lý chi tiªu c«ng ®Ó t¨ng tr­ëng vµ gi¶m nghÌo - §¸nh g¸i tæng hîp chi tiªu c«ng, ®Êu thÇu, mua s¾m c«ng vµ tr¸ch nhiÖm tµi chÝnh. Nhµ xuÊt b¶n tµi chÝnh, th¸ng 4/2004 13
21. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? Theo mét cuéc ®iÒu tra gÇn ®©y cña TCTK vµ UNFPA (2004), 60% nam vµ 57% n÷ di c­ ra Hµ Néi, Tp. Hå ChÝ Minh, Khu kinh tÕ §«ng B¾c Bé, T©y Nguyªn, Khu c«ng nghiÖp §«ng Nam Bé ®· göi vÒ kho¶ng 1-6 triÖu ®ång cho gia ®×nh m×nh ë n«ng th«n trong 12 th¸ng tr­íc thêi ®iÓm ®iÒu tra. KÕt qu¶ ®iÒu tra còng cho thÊy phô n÷ göi tû lÖ cao h¬n trong thu nhËp hµng n¨m cña m×nh cho gia ®×nh (17%) trong khi ®èi víi nam lµ10%. Kho¶n tiÒn nµy ®­îc c¸c gia ®×nh dïng ®Ó chi tr¶ c¸c sinh ho¹t hµng ngµy (trªn 60% c¸c gia ®×nh), y tÕ (trªn 30%), gi¸o dôc cho con c¸i (17-19%) vµ c¸c sù kiÖn gia ®×nh nh­ giç l¹t, ma chay vµ c­íi hái (gÇn 20%) 38. Céng ®ång ng­êi ViÖt Nam ë n­íc ngoµi còng lµm t¨ng l­îng kiÒu hèi vµo ViÖt Nam, nhÊt lµ sau khi chÝnh phñ xo¸ bá thuÕ ®èi víi kiÒu hèi n¨m 2001. L­îng kiÒu hèi cao gióp duy tr× møc th©m hôt tµi kho¶n v·ng lai thÊp (4,7% GDP n¨m 2003). L­îng kiÒu hèi n¨m 2003 lµ 2,6 tû ®« la vµ n¨m 2004 lµ 3,2 tû ®« la, chiÕm kho¶ng 6-7% GDP. 39. 1.2 §iÒu tra Møc sèng Hé gia ®×nh cña ViÖt Nam (VHLSS) VHLSS lµ mét cuéc ®iÒu tra møc sèng hé gia ®×nh do Tæng côc Thèng kª (TCTK) thùc hiÖn vµ ®­îc mét sè nhµ tµi trî quèc tÕ tµi trî. Cuéc ®iÒu tra thu thËp sè liÖu vÒ ®iÒu kiÖn sèng ë c¸c hé gia ®×nh trªn toµn quèc. Cuéc ®iÒu tra n¨m 2004 lµ cuéc ®iÒu tra thø hai trong kÕ ho¹ch ®iÒu tra mét n¨m hai lÇn tõ n¨m 2002-2010. Cã d÷ liÖu theo thêi gian (longitudinal panel) cho mét nhãm ®èi t­îng tham gia ®iÒu tra n¨m 2002. Nh÷ng cuéc ®iÒu tra tr­íc ®©y ®­îc thùc hiÖn n¨m 1992-1993 vµ 1997-1998 nh­ng kh«ng cã liªn hÖ víi c¸c cuéc ®iÒu tra sau nµy. Khu«n khæ chän mÉu dùa trªn c¸c hé trong danh s¸ch ®¨ng ký t¹i ph­êng/x· mang tÝnh ®¹i diÖn ë tÊt c¶ c¸c tØnh vµ khu vùc. Quy m« mÉu lµ trªn 9.000 hé víi 40.000 ng­êi. VHLSS cã hai h¹n chÕ trong ph©n tÝch thu nhËp hé gia ®×nh, an sinh x· héi vµ nghÌo. Thø nhÊt lµ h¹n chÕ vÒ mÉu vµ thø hai h¹n chÕ vÒ c¸ch ®¸nh gi¸ vµ kh¸i niÖm khi xö lý sè liÖu. Chóng t«i sÏ th¶o luËn lÇn l­ît c¸c h¹n chÕ trong phÇn tiÕp theo. 1.2.1 MÉu ViÖc x©y dùng mÉu trªn c¬ së danh s¸ch hé gia ®×nh ®¨ng ký c­ tró t¹i c¸c x· cã nghÜa lµ c¸c hé gia ®×nh “kh«ng ®¨ng ký ” sÏ kh«ng ®­îc bao phñ trong cuéc ®iÒu tra VHLSS. Sù t¨ng tr­ëng kinh tÕ gÇn ®©y cña ViÖt Nam dÉn tíi sù gia t¨ng ®¸ng kÓ luång di c­, chñ yÕu lµ tíi c¸c khu vùc thµnh thÞ nh­ng còng gi÷a c¸c vïng n«ng th«n. NhiÒu ng­êi di c­ “kh«ng chÝnh thøc” vµ kh«ng ®¨ng ký víi chÝnh quyÒn x·/ph­êng ë n¬i ®Õn. MÆc dï viÖc ®¨ng ký sÏ h¹n chÕ nh÷ng ho¹t ®éng di c­ kh«ng chÝnh thøc nh­ng thùc tÕ t¸c ®éng cña nã lµ t¹o ra mét nhãm d©n c­ ngoµi vßng hîp ph¸p. Mét ®iÒu tra vÒ di c­ n¨m 2004 ­íc tÝnh trªn 50% ng­êi di c­ sèng trong nh÷ng ng«i nhµ cho thuª ®Òu kh«ng cã ®¨ng ký 40. Ngoµi ra cßn cã nhiÒu ng­êi di c­ kh«ng sèng ë c¸c khu d©n c­ mµ ë c¸c khu nhµ trä c«ng nh©n hay doanh tr¹i qu©n ®éi còng nh­ c¸c n¬i ë kh¸c kh«ng n»m trong diÖn ®iÒu tra. VËy t¸c ®éng cña viÖc kh«ng bao phñ ®­îc nhãm d©n c­ trªn ®èi víi kÕt qu¶ ­íc l­îng cña VHLSS lµ g×? HiÖn ch­a cã ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c nh­ng c¸c hé gia ®×nh kh«ng ®¨ng ký nh×n chung nghÌo h¬n møc trung b×nh vµ do ®ã møc nghÌo nãi chung, vµ møc nghÌo thµnh thÞ nãi riªng sÏ bÞ ­íc tÝnh thÊp h¬n mét c¸ch kh«ng chÝnh x¸c. Cuéc ®iÒu tra vÒ di c­ n¨m 2004 còng cho thÊy thu nhËp trung b×nh hµng th¸ng cña ng­êi di c­ kh«ng ®¨ng ký thÊp h¬n nh÷ng ng­êi cã ®¨ng ký (823.000 ®ång so víi 957.000 ®ång). Nh÷ng ng­êi di c­ ë T©y Nguyªn cã thu nhËp thÊp nhÊt (504.000 ®ång/th¸ng). Ngoµi ra, nhiÒu hé kh«ng ®¨ng ký còng tham gia c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ phi chÝnh thøc nh­ b¸n hµng rong vµ c¸c c«ng viÖc thÊt th­êng kh¸c. Nh÷ng ho¹t ®éng nµy l¹i kh«ng ®­îc b¸o c¸o ®Çy ®ñ. Tuy nhiªn nÕu xÐt ®Õn vÊn ®Ò an sinh x· héi, th× c¸c hé nµy sÏ bÞ khèn khã hai lÇn. Do kh«ng ®¨ng ký, c¸c hé nµy sÏ kh«ng thÓ ®­îc nhËn c¸c kho¶n trî cÊp vµ c¸c dÞch vô chÝnh thøc vµ khiÕn hä dÔ trë thµnh n¹n nh©n cña n¹n tham nhòng, hèi lé cña c¸c quan chøc nhµ n­íc. 1.2.2 §o l­êng møc thu nhËp vµ an sinh x· héi Mét sè vÊn ®Ò vÒ ®o l­êng vµ ®Þnh nghÜa cã thÓ ¶nh h­ëng tíi ph©n tÝch vÒ thu nhËp, nghÌo vµ an sinh x· héi cña chóng t«i. 40 Cïng tµi liÖu 36. 14
22. 1. Giíi ThiÖu Thø nhÊt, VHLSS cã sè liÖu vÒ c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh nh­ng c¸ch kÕt cÊu l¹i h¹n chÕ viÖc ph©n tÝch thu nhËp vµ viÖc nhËn c¸c kho¶n trî cÊp an sinh x· héi. Sè liÖu vÒ c¸ nh©n ®ù¬c thu thËp trong c¸c lÜnh vùc gi¸o dôc, ®µo t¹o vµ y tÕ. Sè liÖu vÒ viÖc lµm ®­îc thu thËp tõ nh÷ng ng­êi tõ 6 tuæi trë lªn. TÊt c¶ c¸c sè liÖu kh¸c vÒ thu nhËp, chi phÝ, tµi s¶n, h¹ tÇng c¬ së, sù tham gia vµo c¸c ch­¬ng tr×nh X§GN ®­îc thu thËp ë cÊp ®é hé gia ®×nh. ViÖc ph©n chia sè liÖu gi÷a c¸ nh©n vµ hé gia ®×nh kh«ng hÒ tèi ­u cho viÖc ph©n tÝch vÒ an sinh x· héi v× mét sè lý do sau. Mét sè lÜnh vùc an sinh x· héi chÝnh kh«ng liªn hÖ trùc tiÕp tíi cÊp ®é c¸ nh©n ngay c¶ khi viÖc tham gia hÖ thèng an sinh x· héi dùa trªn c¸ nh©n chø kh«ng ph¶i hé gia ®×nh. §iÒu nµy ®Æc biÖt ®óng ®èi víi c¸c trî cÊp BHXH cho c¸ nh©n. Nh÷ng trî cÊp b¶o hiÓm ng¾n h¹n nh­ thai s¶n vµ èm ®au ®­îc x¸c ®Þnh trong phÇn sè liÖu vÒ thu nhËp ë cÊp ®é c¸ nh©n. Nh÷ng trî cÊp b¶o hiÓm dµi h¹n nh­ h­u trÝ, chiÕm phÇn lín trong chi tr¶ trî cÊp d­íi h×nh thøc chuyÓn kho¶n, l¹i chØ cã thÓ x¸c ®Þnh ë cÊp hé chø kh«ng ph¶i c¸ nh©n. Trong mét sè tr­êng hîp, khi trong mét hé chØ cã mét ng­êi giµ vµ kh«ng ai kh¸c ®ñ tiªu chuÈn nhËn l­¬ng h­u trÝ th× cã thÓ coi lµ cÊp ®é c¸ nh©n nh­ng trong rÊt nhiÒu tr­êng hîp kh¸c th× kh«ng thÓ nÕu kh«ng ®­a ra mét møc sai sè d÷ liÖu míi vµ chóng t«i vÉn ch­a lµm viÖc nµy. Mét h¹n chÕ n÷a lµ c¸c mèi liªn hÖ trong mçi hé ®­îc x¸c ®Þnh b»ng quan hÖ víi ng­êi chñ hé ®­îc chØ ®Þnh chø kh«ng cã sù bæ sung mèi quan hÖ víi c¸c c¸ nh©n kh¸c. Do ®ã trong mét sè tr­êng hîp mèi quan hÖ gi÷a c¸c c¸ nh©n cïng sèng trong mét hé cã thÓ kh«ng râ rµng. Nh÷ng khã kh¨n trong viÖc x¸c ®Þnh møc ®é c¸ nh©n nhËn an sinh x· héi còng h¹n chÕ kh¶ n¨ng xem xÐt t¸c ®éng hµnh vi sÏ ®­îc th¶o luËn trong Ch­¬ng 4. Sè liÖu cña VHLSS vÒ thu nhËp cã chÊt l­îng cao h¬n c¸c ®iÒu tra hé gia ®×nh th­êng thÊy ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn. Lý do mét phÇn lµ v× sè liÖu vÒ chi tiªu ®­îc thu thËp cïng víi c©u hái vÒ thu nhËp. B¸o c¸o nµy sö dông sè liÖu vÒ thu nhËp ®Ó xem xÐt c¸c ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ nguån thu nhËp hé gia ®×nh nh­ng sÏ tiÕp tôc xem xÐt vÊn ®Ò nghÌo mµ chØ sö dông sè liÖu vÒ chi tiªu. ViÖc lµm tù tóc vµ phi chÝnh thøc lµ lo¹i h×nh ho¹t ®éng kinh tÕ lín nhÊt, do ®ã khiÕn cho viÖc x¸c ®Þnh thu nhËp rÊt khã kh¨n, nhÊt lµ khi mét sè kho¶n chi phÝ cÇn thiÕt lµm gi¶m thu nhËp rßng tõ viÖc lµm xuèng rÊt thÊp hoÆc thËm chÝ ©m. TÊt nhiªn t×nh tr¹ng nµy cã lý do râ rµng – viÖc ®Çu t­ vµo t­ liÖu s¶n xuÊt hoÆc mua vËt nu«i trong mét n¨m cã thÓ lµm gi¶m thu nhËp rßng tõ viÖc mua b¸n trong n¨m ®ã trong khi lîi nhuËn tõ kho¶n ®Çu t­ sÏ ch­a thÓ thu ®­îc trong n¨m ®ã v× chóng chØ cã thÓ sinh lêi trong nh÷ng n¨m tiÕp theo. T­¬ng tù, chi phÝ cã rÊt nhiÒu kho¶n kh¸ lín. Nh÷ng kho¶n chi lín vÝ dô cho y tÕ cã thÓ lµm t¨ng ®ét biÕn møc tiªu dïng lªn trªn møc b×nh th­êng ®èi víi hé ®ã. Chóng t«i sÏ bµn chi tiÕt vÒ c¸c vÊn ®Ò nµy trong Ch­¬ng 2 vµ 3. ViÖc x¸c ®Þnh nh÷ng kho¶n trî cÊp b»ng hiÖn vËt vµ gi¸ trÞ cña chóng lµ nh÷ng m¶ng khã ®Ó cã thÓ biÕt ®­îc chÝnh x¸c møc thu nhËp vµ tiªu dïng. MÆc dï cã thÓ x¸c ®Þnh ®­îc tæng møc phÝ vµ phô phÝ ®èi víi mét hé gia ®×nh nh­ng l¹i rÊt khã x¸c ®Þnh gi¸ trÞ cña c¸c kho¶n trî cÊp ®èi víi c¸c c¬ së cung cÊp dÞch vô. KÓ c¶ khi thu thËp ®­îc sè liÖu vÒ c¸c kho¶n trî cÊp b»ng hiÖn vËt, c¸c sè liÖu còng kh«ng hoµn chØnh vµ khã ph©n tÝch – vÝ dô, ®èi víi c¸c lo¹i phÝ ë tr­êng së kh«ng ®­îc trî cÊp, mµ nh­ sÏ ®­îc ph©n tÝch trong Ch­¬ng 4, sè liÖu th­êng thiÕu vµ ®­îc coi nh­ kh«ng cã ë nh÷ng n¬i mµ tÊt c¶ häc sinh ®Òu ®­îc trî cÊp bëi mét ch­¬ng tr×nh nµo ®ã. Nh÷ng vÊn ®Ò vÒ chän mÉu bÞ thiªn lÖch vµ vÒ ®o l­êng ®Òu n¶y sinh khi chóng t«i xem xÐt sè liÖu vÒ an sinh x· héi trong VHLSS. Theo lý thuyÕt, nÕu träng sè d©n sè ®­îc ¸p cho mÉu ®iÒu tra th× tæng sè trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n vµ c¸c kho¶n trî cÊp kh¸c ®­îc ghi nhËn ph¶i b»ng con sè ®­îc nªu trong sè liÖu chi tiªu c«ng. Tuy nhiªn cã rÊt nhiÒu lý do khiÕn viÖc tÝnh tæng lªn nµy trªn thùc tÕ khã ®¹t ®­îc. Thø nhÊt, nh­ ®· thÊy trong phÇn ®Çu cña ch­¬ng, sè liÖu hµnh chÝnh vÒ an sinh x· héi cã thÓ kh«ng ®Çy ®ñ. Chóng t«i kh«ng cã ®­îc sè liÖu vÒ tæng chi n¨m 2004 cho nhiÒu ch­¬ng tr×nh ®Ó cã thÓ so s¸nh víi sè liÖu trong VHLSS. §èi víi nh÷ng ch­¬ng tr×nh cã ®­îc sè tæng chi l¹i kh«ng cã ®ñ sè liÖu ®Ó gi¶i thÝch ®­îc lý do vµ ®Æc ®iÓm cña ng­êi nhËn b¶o hiÓm. Thø hai, sè liÖu trong VHLSS cã thÓ kh«ng x¸c ®Þnh chÝnh x¸c ®­îc c¸c kho¶n chi tr¶ b¶o hiÓm vµ nh­ chóng t«i ®· th¶o luËn ë trªn, cã thÓ kh«ng thÓ g¸n cho hoµn c¶nh cña tõng c¸ nh©n. Thø ba, c¸c träng sè cho d÷ liÖu ®­îc thiÕt kÕ ®Ó ®¶m b¶o r»ng tæng sè ®Õm d©n sè ®óng ë cÊp tØnh vµ cÊp cao h¬n, nh­ng chóng kh«ng cho phÐp ®iÓu chØnh chän mÉu hoÆc söa ch÷a nh÷ng thiªn lÖch trong c¸c ®Æc ®iÓm cña mÉu ®Ó mét sè hé cã thÓ ch¾c ch¾n ®­îc tham gia vµo mÉu do ®Æc ®iÓm thu nhËp, møc ®é ®­îc h­ëng trî cÊp an sinh x· héi hoÆc v× c¸c lý do kh¸c. Thø t­, mét sè kho¶n chi sÏ d­íi h×nh thøc trî cÊp b»ng hiÖn vËt hoÆc dÞch vô chø kh«ng ph¶i chuyÓn kho¶n b»ng tiÒn mÆt mµ cã thÓ ®­îc tÝnh tæng lªn tõ cuéc ®iÒu tra. Tuy nhiªn, chªnh lÖch kh¸ lín gi÷a tæng møc h­u trÝ ®­îc tÝnh tæng lªn trong d÷ liÖu ®iÒu tra vµ sè liÖu hµnh chÝnh vÒ chi tiªu c«ng lµ ®iÒu ®¸ng lo ng¹i nhÊt. Nã t¹o ra sù kh«ng ch¾c ch¾n trong ph©n tÝch tØ lÖ vµ c¸c t¸c ®éng cña an sinh x· héi khi sö dông VHLSS. 15
23. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? B¶ng 1.8: So s¸nh Chi tiªu c«ng vµ Tæng chi chuyÓn kho¶n an sinh x· héi theo VHLSS Tæng chi theo VHLSS n¨m 2004 Chi tiªu c«ng n¨m 2004 (tû ®ång) (tû ®ång) Trî cÊp gi¸o dôc 0,5 Kh«ng cã Trî cÊp y tÕ 2,4 Kh«ng cã BHXH ng¾n h¹n 0,2 0,8 Phóc lîi x· héi 0,9 Kh«ng cã BHXH – l­¬ng h­u 6,6 11,6 Nguån: B¶ng 1.1 vµ tÝnh to¸n cña c¸c t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS Trong bÊt kú ph©n tÝch nµo vÒ trî cÊp x· héi b»ng chi chuyÓn kho¶n dùa trªn sè liÖu ®iÒu tra, th× cÇn cã thÓ so s¸nh ®­îc tæng nhËn trî cÊp trªn toµn quèc víi c¸c tæng chi tiªu c«ng. ViÖc kiÓm tra chÐo nh­ vËy cho phÐp chóng ta cã nh÷ng kÕt luËn thuyÕt phôc h¬n vÒ ph¹m vi vµ ¶nh h­ëng cña trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n ®èi víi viÖc ph©n bæ thu nhËp nãi chung. Mét khã kh¨n lín n÷a lµ thiÕu sè liÖu vÒ tæng chi tiªu c«ng n¨m 2004 cña chÝnh phñ. B¶ng 1.8 so s¸nh t¹m thêi vµ s¬ bé hai nguån sè liÖu ®Ó cho thÊy nh÷ng vÊn ®Ò cña d÷ liÖu vÒ chi tiªu c«ng vµ møc ®é kh«ng ch¾c ch¾n lµ VHLSS cã thÓ ph¶n ¸nh chÝnh x¸c sè liÖu nhËn trî cÊp b»ng chuyÓn kho¶n. Nh÷ng cÊu thµnh chÝnh trong chi tiªu c«ng cã thÓ kh«ng ®­îc c«ng khai hoÆc kh«ng cã nªn kh«ng thÓ so s¸nh møc chi phÝ cho häc bæng vµ trî cÊp gi¸o dôc, hç trî y tÕ cho c¸c hé gia ®×nh vµ møc chi tr¶ cña phóc lîi x· héi. ChØ cã thÓ so s¸nh tæng chi chuyÓn kho¶n BHXH theo VHLSS vµ ë ®©y cho thÊy nh÷ng chªnh lÖch ®¸ng lo ng¹i. Nh­ ®· th¶o luËn ë trªn, nh÷ng ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm ng¾n h¹n nh­ trî cÊp thai s¶n vµ èm ®au lu«n bÞ kª khai kh«ng ®Çy ®ñ trong d÷ liÖu ®iÒu tra gi÷a c¸c nhãm d©n sè t¹i mét thêi kú. Nh­ng sù thiÕu hôt sè liÖu vÒ l­¬ng h­u trÝ lµ mét vÊn ®Ò lín v× l­¬ng h­u chiÕm phÇn lín trong tæng chi chuyÓn kho¶n. Nh×n chung, chÊt l­îng sè liÖu trong VHLSS rÊt tèt vµ hÇu hÕt nh÷ng vÊn ®Ò cÇn c¶i thiÖn chÝnh trong ph©n tÝch vÒ an sinh x· héi vµ b¶o trî x· héi trong t­¬ng lai lµ ë thiÕt kÕ vµ ¸p dông phiÕu hái. Chóng t«i sÏ bµn tíi nh÷ng vÊn ®Ò nµy trong phÇn kÕt luËn. Cßn mét sè h¹n chÕ kh¸c vÒ thiÕt kÕ vµ chÊt l­îng sè liÖu lµm h¹n chÕ ph©n tÝch cña chóng t«i vµ chóng t«i sÏ nªu c¸c vÊn ®Ò nµy trong phÇn nãi vÒ ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch trong c¸c ch­¬ng liªn quan. 1.3 Tãm t¾t n Trong ph©n tÝch nµy, chóng t«i sö dông ®Þnh nghÜa réng vÒ an sinh x· héi, lµ tÊt c¶ c¸c h×nh thøc trî cÊp thu nhËp b»ng chuyÓn kho¶n cña khu vùc c«ng n HÖ thèng trî cÊp thu nhËp b»ng chuyÓn kho¶n cña ViÖt Nam bao gåm c¸c kho¶n trî cÊp b¶o hiÓm x· héi ng¾n h¹n vµ dµi h¹n, trong ®ã quan träng nhÊt lµ l­¬ng h­u; chi tr¶ phóc lîi x· héi bao gåm trî cÊp cho c¸c nhãm ®èi t­îng cô thÓ nh­ th­¬ng binh, gia ®×nh liÖt sÜ, trî gióp x· héi ë quy m« - nhá h¬n vµ cuèi cïng lµ c¸c kho¶n trî cÊp b»ng chi chuyÓn kho¶n liªn quan ®Õn y tÕ vµ gi¸o dôc. n Do trî cÊp b»ng chi chuyÓn kho¶n cña ViÖt Nam bao gåm c¶ c¸c kho¶n chi tr¶ liªn quan ®Õn gi¸o dôc vµ y tÕ, cho nªn cÇn t×m hiÓu vÒ c¸c lo¹i phÝ vµ c¸ch qu¶n lý ë hai ngµnh nµy ®Ó cã thÓ hiÓu vai trß vµ møc ®é hiÖu qu¶ cña c¸c trî cÊp ®ã. n Song hµnh víi hÖ thèng trî cÊp b»ng chi chuyÓn kho¶n cña nhµ n­íc vµ hÖ thèng phÝ sö dông do nhµ n­íc quy ®Þnh lµ mét khu vùc phi chÝnh thøc réng lín – bao gåm nh÷ng kho¶n tiÒn göi hç trî gi÷a c¸c thµnh viªn trong gia ®×nh, vµ c¸c lo¹i phÝ kh«ng chÝnh thøc cho c¸c dÞch vô c«ng d­íi h×nh thøc tiÓu tham nhòng. n Sè liÖu vÒ chi tiªu vµ sè liÖu hµnh chÝnh vÒ an sinh x· héi kh«ng ®Çy ®ñ vµ sè liÖu vÒ chi tiªu c«ng cho c¸c kho¶n trî cÊp b»ng chi chuyÓn kho¶n cßn thiÕu sù minh b¹ch tµi chÝnh. Sè liÖu ®iÒu tra cña VHLSS nh×n chung chÊt l­îng tèt nh­ng sè liÖu vÒ thu nhËp cßn thiÕu chi tiÕt vÒ møc thu nhËp c¸ nh©n vµ kh«ng cã sè liÖu vÒ tæng l­¬ng vµ ®ãng gãp an sinh x· héi, do ®ã ¶nh h­ëng tíi viÖc ®¸nh gi¸ møc ®é lòy tiÕn cña toµn hÖ thèng. 16
24. 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi Ch­¬ng nµy sö dông sè liÖu vÒ c¸c lo¹i thu nhËp ®Ó xem xÐt møc ®é nhËn trî cÊp an sinh x· héi vµ møc ®é luü tiÕn cña hÖ thèng. PhÇn ®Çu tiªn dïng ®Þnh nghÜa chuÈn vÒ thu nhËp mµ TCTK sö dông ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é nhËn trî cÊp an sinh x· héi. PhÇn 2 t¸i x¸c ®Þnh biÖn ph¸p ®¸nh gi¸ thu nhËp cña TCTK b»ng nhiÒu ph­¬ng ph¸p míi liªn quan tíi tæng thu nhËp vµ thu nhËp kh¶ dông rßng ®Ó t×m hiÓu t¸c ®éng cña chuyÓn kho¶n, thuÕ, phÝ sö dông vµ tiÒn göi trong vµ ngoµi hé gia ®×nh còng nh­ t¸c ®éng cña chóng ®èi víi viÖc ph©n bæ thu nhËp. Sau ®ã, phÇn 3 nghiªn cøu vÊn ®Ò luü tiÕn cña thu nhËp th«ng qua ­íc l­îng ®a biÕn sè mèi liªn hÖ gi÷a thu nhËp hé gia ®×nh vµ viÖc nhËn trî cÊp an sinh x· héi. 2.1 Thu nhËp hé gia ®×nh vµ An sinh x· héi §Þnh nghÜa chuÈn vÒ thu nhËp mµ TCTK sö dông trong VHLSS dùa trªn sè liÖu ë cÊp ®é c¸ nh©n vÒ c¸c kho¶n thu nhËp tõ l­¬ng vµ sè liÖu ë cÊp ®é hé gia ®×nh vÒ tÊt c¶ c¸c nguån thu nhËp kh¸c . Thu nhËp c¸ nh©n tõ l­¬ng ®­îc tÝnh lµ thu nhËp rßng – sau khi ®· trõ ®i c¸c kho¶n ®ãng gãp an sinh x· héi hoÆc thuÕ (Ýt cã kh¶ n¨ng) ®­îc khÊu trõ t¹i nguån tõ l­¬ng ban ®Çu. Tuy nhiªn kh«ng cã sè liÖu vÒ tæng sè tiÒn bÞ khÊu trõ do ®ãng cho an sinh x· héi hoÆc thuÕ thu nhËp vµ ®iÒu nµy thÓ hiÖn râ thùc tÕ mµ, nh­ ®· nãi tíi trong PhÇn 1, ng­êi lao ®éng Ýt khi biÕt “tæng l­¬ng” thùc sù cña m×nh lµ bao nhiªu. PhÇn l­¬ng “cøng” ®­îc dïng ®Ó tÝnh møc ®ãng cho an sinh x· héi ®­îc bæ sung b»ng phÇn thu nhËp “mÒm” mµ c¶ ng­êi lao ®éng vµ ng­êi sö dông lao ®éng ®Òu tr¸nh ®­îc nghÜa vô ®ãng thuÕ. ViÖc chØ thu thËp sè liÖu vÒ møc l­¬ng thùc tÕ còng cã nghÜa sè liÖu vÒ tæng thu nhËp tr­íc thuÕ kh«ng ®­îc thÓ hiÖn ®Çy ®ñ trong VHLSS. §iÒu nµy khiÕn viÖc ®¸nh gi¸ møc ®é luü tiÕn chung cña toµn hÖ thèng rÊt khã kh¨n v× kh«ng cã nh÷ng b»ng chøng trùc tiÕp chØ ra ®­îc ng­êi ®ã cã ®ãng an sinh x· héi. Sè liÖu cña VHLSS vÒ viÖc nhËn c¸c kho¶n trî cÊp an sinh x· héi chñ yÕu ë cÊp ®é hé gia ®×nh. Chóng t«i cã thÓ x¸c ®Þnh nh÷ng hé cã mét hoÆc nhiÒu ng­êi ®­îc nhËn trî cÊp nh­ng kh«ng x¸c ®Þnh ®­îc tõng c¸ nh©n nhËn trî cÊp. ChØ riªng nh÷ng ch­¬ng tr×nh b¶o hiÓm ng¾n h¹n nh­ èm ®au vµ thai s¶n, do ng­êi ®­îc ®iÒu tra ®­îc yªu cÇu nªu trong phÇn tæng thu nhËp tõ l­¬ng nªn chóng t«i míi cã thÓ x¸c ®Þnh ë cÊp ®é c¸ nh©n. §Þnh nghÜa vÒ thu nhËp cña TCTK ®­îc tr×nh bµy trong Hép 2.1. Chóng t«i sö dông ®Þnh nghÜa nµy tr­íc tiªn ®Ó x©y dùng bøc tranh vÒ c¸c kho¶n trî cÊp an sinh x· héi v× ®©y lµ ®Þnh nghÜa c¬ b¶n ®­îc thõa nhËn ë ViÖt Nam vµ quen thuéc nhÊt víi ng­êi ®äc ë ®©y. §Ó xem xÐt quy m« hé gia ®×nh, chóng t«i sö dông gi¶ thuyÕt th­êng ®­îc dïng trong c¸c tµi liÖu ph¸t triÓn cña ViÖt Nam vµ c¸c n­íc kh¸c vÒ thu nhËp c¸ nh©n – nghÜa lµ tæng thu nhËp hé gia ®×nh chia cho sè thµnh viªn. Trong b¸o c¸o ®i cïng b¸o c¸o nµy vÒ ng­êi cao tuæi vµ l­¬ng h­u, chóng t«i cã xem xÐt vÊn ®Ò trªn kü cµng h¬n ®Ó t×m hiÓu t¸c ®éng cña viÖc sö dông c¸c lo¹i thu nhËp ®­îc ®iÒu chØnh cho nh÷ng kh¸c biÖt gi÷a c¸c hé vµ cã tÝnh ®Õn hiÖu qu¶ kinh tÕ nhê quy m«. Tuy nhiªn phÇn nµy sÏ kh«ng ®­îc th¶o luËn chi tiÕt trong b¸o c¸o nµy. Râ rµng viÖc sö dông ®Þnh nghÜa thu nhËp nµy chØ cho phÐp chóng t«i xem xÐt c¸c ®Çu ra rßng cña an sinh x· héi vµ kh«ng thÓ ®¸nh gi¸ ®­îc t¸c ®éng cña c¸c nguån ®Çu vµo – kho¶n ®ãng gãp cña nh÷ng ng­êi ®ang tham gia b¶o hiÓm. C¸ch tiÕp cËn nµy ch¾c ch¾n sÏ nhÊn m¹nh qu¸ nhiÒu vµo viÖc nhËn nh÷ng kho¶n trî cÊp cña nh÷ng ng­êi h­u trÝ ë hiÖn t¹i – nh÷ng ng­êi ®ang chiÕm phÇn lín trong tæng chi tr¶ an sinh x· héi tõ nguån ®ãng gãp nh­ chóng t«i ®· th¶o luËn trong PhÇn 1, trong khi bá qua nguån ®ãng b¶o hiÓm cña nh÷ng ng­êi lµm c«ng ¨n l­¬ng hiÖn t¹i vµ do ®ã ch¾c ch¾n sÏ dÉn ®Õn viÖc ­íc ®o¸n thÊp h¬n møc luü tiÕn v× nh÷ng ng­êi lµm c«ng ¨n l­¬ng hiÖn nay cã møc thu nhËp trung b×nh cao h¬n møc l­¬ng h­u hiÖn t¹i. 17
25. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? Hép 2.1: §Þnh nghÜa vÒ thu nhËp cña TCTK Thu nhËp hé gia ®×nh bao gåm c¸c cÊu phÇn sau n Trî cÊp gi¸o dôc, häc bæng n Trî cÊp y tÕ n Thu nhËp c¸ nh©n n Thu nhËp rßng tõ trång trät (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ ch¨n nu«i (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ c¸c dÞch vô n«ng nghiÖp (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ s¨n b¾t, thuÇn d­ìng ®éng vËt vµ chim hoang d· (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ trång rõng (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ nghÒ c¸ (sau khi trõ c¸c chi phÝ cÇn thiÕt) n Thu nhËp rßng tõ kinh doanh, th­¬ng m¹i ngoµi c¸c ngµnh nghÒ nãi trªn n C¸c thu nhËp kh¸c bao gåm phóc lîi x· héi, l­¬ng h­u tõ an sinh x· héi n Thu nhËp tõ ®Êt ®ai vµ cho thuª Nguån: §iÒu tra møc sèng hé gia ®×nh TCTK 2004, B¶ng hái cho §iÒu tra hé gia ®×nh (tiÕng Anh) 2.1.1 Bøc tranh tæng thÓ NÕu coi ViÖt Nam lµ mét tËp hîp khæng lå c¸c hé gia ®×nh vµ céng gép tÊt c¶ thu nhËp cña hä l¹i cho ViÖt Nam, th× H×nh 2.1 cho thÊy c¸c thµnh phÇn kh¸c nhau trong tæng thu nhËp ®ã. Thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi lµ 6,1 triÖu ®ång/n¨m. CÊu phÇn tæng hîp lín nhÊt trong thu nhËp hé gia ®×nh ë ViÖt Nam lµ tõ nh÷ng viÖc lµm c«ng ¨n l­¬ng, chiÕm 32%. 27% tõ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hé gia ®×nh vµ 22% tõ kinh doanh, bu«n b¸n cña hé gia ®×nh. ChuyÓn kho¶n c¸ nh©n trong néi bé hé gia ®×nh th«ng qua c¸c kho¶n tiÒn göi chiÕm 10%. Vai trß cña “an sinh x· héi”, ngay c¶ khi chóng ta sö dông ®Þnh nghÜa réng ®· nªu ë Ch­¬ng 1 th× nhá, chØ chiÕm 4%, nghÜa lµ thÊp h¬n thu nhËp tõ cho thuª vµ c¸c nguån thu kh¸c (5%). TiÒn göi kh«ng chÝnh thøc cña c¸ nh©n trong néi bé hé gia ®×nh v­ît xa vai trß cña an sinh x· héi víi tØ lÖ 2,25:1. §iÒu nµy kh¼ng ®Þnh ph©n tÝch tõ nh÷ng n¨m 1990 r»ng thu nhËp tõ c¸c nguån tiÒn göi hç trî trong gia ®×nh cã t¸c ®éng tíi thu nhËp cao h¬n nhiÒu so víi chi chuyÓn kho¶n cña nhµ n­íc (Cox 2004). H×nh 2.1: Tæng Thu nhËp Hé gia ®×nh ViÖt Nam 2004 Tiền cho thuê và các thu nhập khác Thu nhập từ an sinh xã hội Tiền gửi Lương Kinh doanh hộ gia đình Sản xuất nông nghiệp Thu nhập bình quân đầu người 6,1 triệu đồng/năm Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 sö dông ®Þnh nghÜa thu nhËp cña TCTK 18
26. 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi Trung b×nh, hé gia ®×nh ë ViÖt Nam nhËn ®­îc 264 ngh×n ®ång tõ an sinh x· héi n¨m 2004. VHLSS còng cho phÐp chóng t«i nghiªn cøu c¸c cÊu phÇn kh¸c nhau cña hÖ thèng an sinh x· héi vµ B¶ng 2.1 cho thÊy kho¶ng hai phÇn ba (62%) tæng nhËn trî cÊp an sinh x· héi cña c¸c hé gia ®×nh lµ d­íi d¹ng trî cÊp b¶o hiÓm x· héi dµi h¹n (chñ yÕu lµ l­¬ng h­u vµ tiÒn dµnh cho c¸c gia ®×nh liÖt sü). Mét phÇn n¨m (23%) trî cÊp lµ ®Ó tr¶ cho dÞch vô y tÕ, th«ng qua c¸c hç trî c¸c ®èi t­îng môc tiªu tiÒn ®iÒu trÞ vµ thuèc men. 9% tæng chi an sinh x· héi dµnh cho chi tr¶ phóc lîi x· héi cho c¸c ®èi t­îng chÝnh s¸ch nh­ cùu chiÕn binh, th­¬ng binh, gia ®×nh liÖt sÜ. 5% chi tr¶ dµnh cho trî cÊp gi¸o dôc vµ kho¶ng 2% cho c¸c h×nh thøc b¶o hiÓm ng¾n h¹n nh­ èm ®au, thai s¶n cho nh÷ng ng­êi lµm c«ng ¨n l­¬ng thuéc diÖn h­ëng b¶o hiÓm x· héi. B¶ng 2.1: Møc NhËn An sinh x· héi ë ViÖt Nam n¨m 2004 Møc nhËn an sinh x· héi trung b×nh/ng­êi (triÖu ®ång/n¨m) 0,26 C¸c cÊu phÇn cña kho¶n nhËn (%) Trî cÊp gi¸o dôc 4,8 Trî cÊp y tÕ 22,6 BHXH cho nh÷ng ng­êi ®ang lµm viÖc 1,6 Phóc lîi x· héi 9,2 BHXH – h­u trÝ 61,8 Tæng 100 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi dùa trªn VHLSS 2004 Bøc tranh toµn quèc trªn ®©y vµ møc nhËn trung b×nh che giÊu nh÷ng chªnh lÖch rÊt lín gi÷a c¸c vïng miÒn, gi÷a thµnh thÞ víi n«ng th«n vµ gi÷a c¸c nhãm d©n téc ë ViÖt Nam 2.1.2 Chªnh lÖch vÒ thu nhËp gi÷a c¸c khu vùc Sù ph¸t triÓn kinh tÕ kh«ng ®ång ®Òu gi÷a c¸c vïng cña ViÖt Nam dÉn tíi sù kh¸c nhau trong c¬ héi t×m kiÕm viÖc lµm ®­îc h­ëng l­¬ng, kinh doanh, th­¬ng m¹i vµ tõ ®ã ¶nh h­ëng kh¸c nhau tíi thu nhËp vµ møc ®é nghÌo (Baulch vµ nh÷ng ng­êi kh¸c 2004). B¶ng 2.2 cho thÊy sù kh¸c biÖt ®¸ng kÓ trong thu nhËp danh nghÜa trung b×nh cña hé gia ®×nh gi÷a c¸c khu vùc. Khu vùc nghÌo nhÊt víi møc thu nhËp 3,2 triÖu ®ång/n¨m lµ vïng nói T©y B¾c trong khi khu vùc giµu nhÊt víi thu nhËp cao gÊp ba lÇn, 10,2 triÖu ®ång/n¨m lµ vïng §«ng Nam Bé. Khu vùc ®ång b»ng s«ng Cöu Long, ®ång b»ng s«ng Hång, duyªn h¶i Nam trung bé cã møc thu nhËp gÇn víi møc trung b×nh cña c¶ n­íc trong khi vïng §«ng b¾c bé vµ vïng nói T©y B¾c, duyªn h¶i B¾c trung bé vµ T©y Nguyªn ®Òu thÊp h¬n møc trung b×nh rÊt nhiÒu. Nh÷ng sù kh¸c biÖt nµy còng thÓ hiÖn sù kh¸c biÖt trong cÊu thµnh thu nhËp hé gia ®×nh. Nh÷ng vïng giµu nhÊt lµ vïng §«ng Nam bé vµ ®ång b»ng s«ng Hång cã tØ lÖ thu nhËp tõ l­¬ng trong tæng thu nhËp cao nhÊt (35% vµ 39%) – chñ yÕu lµ nhê hai trung t©m Hµ Néi vµ Tp. Hå ChÝ Minh. TiÒn göi chiÕm kho¶ng 10-11% thu nhËp t¹i 5 vïng ®ång b»ng nh­ng chiÕm tØ lÖ thÊp h¬n nhiÒu ë miÒn nói. Nguyªn nh©n cã thÓ do quan ®iÓm v¨n hãa kh¸c biÖt vÒ viÖc göi tiÒn gióp ®ì gia ®×nh cña c¸c d©n téc thiÓu sè, sù kh¸c biÖt vÒ møc ®é di c­ còng nh­ møc thu nhËp ë mét sè n¬i thÊp h¬n. Thu nhËp tõ an sinh x· héi cao nhÊt (xÐt c¶ trªn møc t­¬ng ®èi vµ danh nghÜa) lµ ë c¸c khu vùc miÒn b¾c: Duyªn h¶i B¾c trung bé, ®ång b»ng s«ng Hång vµ miÒn nói §«ng B¾c vµ thÊp nhÊt ë khu vùc miÒn nam gåm §«ng nam bé, ®ång b»ng s«ng Cöu Long vµ T©y Nguyªn. Nh­ vËy kh«ng cã mèi liªn hÖ trùc tiÕp vµ râ rµng nµo víi møc thu nhËp hay cÊu thµnh thu nhËp – nh÷ng khu vùc giµu nhÊt ë miÒn nam víi møc thu nhËp cao tõ l­¬ng cã møc thu thÊp nhÊt tõ an sinh x· héi. T­¬ng tù, còng kh«ng cã mèi liªn hÖ ng­îc l¹i cô thÓ nµo víi thu nhËp theo khu vùc v× chi tiªu cho an sinh x· héi ë c¸c vïng miÒn nói T©y b¾c còng rÊt thÊp. 19
27. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? B¶ng 2.2 : Thu nhËp c¸ nh©n hé gia ®×nh vµ cÊu phÇn thu nhËp theo vïng §B MiÒn nói MiÒn nói Duyªn Duyªn T©y §«ng §B s«ng s«ng §«ng T©y b¾c h¶i b¾c h¶i nam nguyªn nam bé Cöu Hång b¾c trung bé trung bé Long C¸c møc thu nhËp hé gia ®×nh theo vïng Thu nhËp trung b×nh/ng­êi (triÖu ®ång/n¨m) 6,2 4,7 3,2 3,9 5,4 4,7 10,2 6,0 So víi møc l­¬ng trung b×nh ë ViÖt Nam (%) 102% 77% 52,2% 63,7% 88,8% 77,0% 167,4% 98,9% Thu nhËp tõ an sinh x· héi/ng­êi/n¨m 0,46 0,34 0,16 0,30 0,19 0,13 0,29 0,09 (triÖu ®ång/n¨m) CÊu phÇn thu nhËp hé gia ®×nh % TiÒn cho thuª vµ c¸c thu nhËp kh¸c 4,2 3,0 5,0 2,9 4,2 2,2 8,3 3,8 Thu nhËp tõ an sinh x· héi 7,3 7,2 4,9 7,8 3,5 2,8 2,9 1,5 TiÒn göi vÒ 10,2 6,6 4,4 11,1 11,1 5,1 11,1 10,4 L­¬ng 35,1 27,1 21,2 25,7 34,2 21,7 39,4 24,0 Kinh doanh vµ bu«n b¸n cña hé 20,6 18,7 8,0 17,1 25,7 19,5 26,3 22,7 S¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hé 22,7 37,4 56,5 35,4 24,4 48,8 12,0 37,6 Tæng 100 100 100 100 100 100 100 100 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 H×nh 2.2. cho thÊy sù kh¸c biÖt trong cÊu thµnh cña thu nhËp tõ an sinh x· héi gi÷a c¸c vïng vµ chØ ra r»ng c¸c khu vùc miÒn b¾c cã thu nhËp trung b×nh tõ an sinh x· héi cao h¬n chñ yÕu lµ do l­¬ng h­u – chiÕm 68- 76% tæng thu nhËp tõ an sinh x· héi. §iÒu nµy lý gi¶i v× sao sè l­îng viÖc lµm ®­îc tr¶ l­¬ng hiÖn t¹i cã thÓ kh«ng trùc tiÕp cho thÊy møc nhËn trî cÊp an sinh x· héi cao trong t­¬ng lai v× tiÒn ®ãng cña nh÷ng ng­êi lµm c«ng ¨n l­¬ng hiÖn nay ®­îc dïng ®Ó tr¶ l­¬ng h­u trÝ cho nh÷ng thÕ hÖ ng­êi lao ®éng tr­íc ®ã. C¸c khu vùc miÒn B¾c cã thÓ cã tØ lÖ ng­êi giµ h­ëng l­¬ng h­u cao h¬n v× c¶ lý do nh©n khÈu häc vµ v× sè ng­êi lµm viÖc ë miÒn B¾c tr­íc chiÕn tranh ®­îc nhµ n­íc c«ng nhËn ®· cã ®ãng gãp lµm t¨ng sè ng­êi ®­îc h­ëng l­¬ng h­u hiÖn nay. §©y lµ mét lÜnh vùc nghiªn cøu cã thÓ ®µo s©u thªm vµ sÏ ®­îc nãi tíi trong b¸o c¸o kh¸c vÒ vÊn ®Ò l­¬ng h­u. C¸c khu vùc miÒn Nam hiÖn nhËn ®­îc Ýt an sinh x· héi h¬n xÐt c¶ trªn ph­¬ng diÖn tuyÖt ®èi vµ t­¬ng ®èi, nh­ng l¹i ®­îc nhËn phÇn nhiÒu h¬n th«ng qua c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu, nhÊt lµ trî cÊp y tÕ vµ gi¸o dôc. 20
28. 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi H×nh 2.2: CÊu phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi theo vïng Đồng bằng Miền núi Miền núi Duyên hải Duyên hải Tây Nguyên Đông Đồng bằng sông Hồng Đông Bắc Tây Bắc Bắc trung bộ Nam trung bộ Nam Bộ sông Cửu Long Hưu trí Trợ cấp y tế Phúc lợi xã hội Trợ cấp giáo dục BHXH cho người đang làm việc Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 2.1.3 Chªnh lÖch thu nhËp gi÷a thµnh thÞ – n«ng th«n C¸c hé gia ®×nh thµnh thÞ cã thu nhËp trung b×nh gÊp ®«i thu nhËp trung b×nh ë n«ng th«n – 9,6 triÖu ®ång so víi 4,9 triÖu ®ång/n¨m (B¶ng 2.2). Cã thÓ thÊy ngay r»ng s¶n xuÊt n«ng nghiÖp ®ãng vai trß lín h¬n rÊt nhiÒu trong thu nhËp ë n«ng th«n, chiÕm 42% tæng thu nhËp. L­¬ng chiÕm tû lÖ cao h¬n trong thu nhËp ë thµnh thÞ – 38% so víi 24%. Tû lÖ thu nhËp tõ bu«n b¸n cña hé gia ®×nh chiÕm tû lÖ nhá h¬n trong thu nhËp ë n«ng th«n – 17% so víi 30% ë thµnh thÞ. Trî cÊp an sinh x· héi chiÕm mét phÇn nhá trong thu nhËp ë c¶ n«ng th«n vµ thµnh thÞ nh­ng chiÕm tû lÖ cao h¬n trong thu nhËp thµnh thÞ – 3,4% so víi 2,5%, t­¬ng tù víi thu nhËp tõ cho thuª nhµ. H×nh 2.3 cho thÊy sù kh¸c biÖt trong cÊu phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi ë gi÷a c¸c hé ë thµnh thÞ vµ n«ng th«n. C¸c hé gia ®×nh n«ng th«n nghÌo h¬n chiÕm phÇn lín h¬n trong viÖc thô h­ëng c¸c h×nh thøc trî cÊp an sinh x· héi nhá h¬n xÐt c¶ vÒ gi¸ trÞ tuyÖt ®èi vµ t­¬ng ®èi vµ chiÕm phÇn lín h¬n trong viÖc thô h­ëng c¸c ch­¬ng tr×nh môc tiªu y tÕ vµ gi¸o dôc, trong khi c¸c gia ®×nh giµu cã h¬n ë thµnh thÞ h­ëng lîi nhiÒu h¬n xÐt theo con sè t­¬ng ®èi vµ tuyÖt ®èi tõ l­¬ng h­u. 21
29. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? B¶ng 2.3 : Thu nhËp vµ cÊu phÇn thu nhËp hé gia ®×nh thµnh thÞ – n«ng th«n Thµnh thÞ N«ng th«n Møc thu nhËp tuyÖt ®èi & t­¬ng ®èi cña hé gia ®×nh Thu nhËp trung b×nh/ng­êi (triÖu ®ång) 10,2 4,7 So víi møc thu nhËp trung b×nh cña ViÖt Nam % 166% 78% Thµnh phÇn thu nhËp hé gia ®×nh % Cho thuª vµ c¸c thu nhËp kh¸c 7,8 2,9 Thu nhËp tõ an sinh x· héi 4,8 4,0 TiÒn göi vÒ 10,9 8,9 L­¬ng 40,9 24,8 Bu«n b¸n vµ kinh doanh cña hé 29,4 17,1 S¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hé 6,2 42,3 Tæng 100 100 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 H×nh 2.3: CÊu phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi t¹i thµnh thÞ vµ n«ng th«n Nhn tr cp an sinh xã hi Nhn tr cp an sinh xã hi 0,5 triu !ng/ng"#i /n$m 0.2 triu !ng/ng"#i/n$m Thành th( Nông thôn BHXH - L"%ng h"u Tr cp y t' Phúc li xã hi Tr cp giáo d&c BHXH cho ng"#i ang i làm Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 2.1.4 Kh¸c biÖt trong thu nhËp cña hé gia ®×nh gi÷a c¸c d©n téc ViÖt Nam lµ mét ®Êt n­íc ®a d©n téc. Ng­êi Kinh chiÕm ®a sè, kho¶ng 85% d©n sè (Baulch vµ nh÷ng ng­êi kh¸c, 2004), 15% d©n sè cßn l¹i bao gåm trªn 50 céng ®ång d©n téc thiÓu sè kh¸c nhau, th­êng nghÌo h¬n vµ tËp trung ë vïng miÒn nói, cao nguyªn. Ngo¹i lÖ lín nhÊt lµ ng­êi Hoa, nhãm d©n téc thiÓu sè nµy th­êng ®­îc ph©n tÝch cïng nhãm víi ng­êi Kinh do ngoµi ng«n ng÷, c¶ hai cã nhiÒu ®Æc ®iÓm chung. 22
30. 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi B¶ng 2.4: Thu nhËp hé gia ®×nh vµ thµnh phÇn thu nhËp theo d©n téc Ng­êi ViÖt vµ ng­êi Hoa C¸c d©n téc thiÓu sè kh¸c (85%) (15%) Møc thu nhËp tuyÖt ®èi & t­¬ng ®èi Thu nhËp trung b×nh/ng­êi/n¨m (triÖu ®ång) 6,6 3,1 % møc thu nhËp trung b×nh quèc gia 110% 52% Thµnh phÇn thu nhËp % Cho thuª vµ c¸c thu nhËp kh¸c 5,2 2,5 Thu nhËp tõ an sinh x· héi 4,3 4,2 TiÒn göi vÒ 10,1 5,2 L­¬ng 32,5 19,5 Bu«n b¸n vµ kinh doanh cña hé 23,4 7,6 S¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hé 24,5 60,9 Tæng 100 100 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 H×nh 2.4 Kh¸c biÖt vÒ thµnh phÇn thu nhËp tõ an sinh x· héi tÝnh theo d©n téc Nhận trợ cấp an sinh xã hội Nhận trợ cấp an sinh xã hội 0.3 triệu đồng/người/năm 0.1 triệu đồng/người/năm Người Việt và người Hoa Các dân tộc thiểu số khác BHXH - Lương hưu Trợ cấp y tế Phúc lợi xã hội Trợ cấp giáo dục BHXH cho người đang đi làm Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 B¶ng 2.4 cho thÊy thu nhËp b×nh qu©n cña ng­êi d©n téc thiÓu sè Ýt h¬n mét nöa thu nhËp b×nh qu©n cña ng­êi ViÖt vµ Hoa: 3,1 triÖu ®ång/n¨m so víi 6,6 triÖu ®ång/n¨m. Trong thu nhËp thÊp h¬n cña ng­êi d©n téc thiÓu sè, tØ lÖ thu nhËp tõ tiÒn göi cña ng­êi th©n, l­¬ng vµ kinh doanh bu«n b¸n cña hé còng thÊp h¬n nh­ng tØ lÖ thu nhËp tõ n«ng nghiÖp l¹i cao h¬n rÊt nhiÒu. Tû lÖ thu nhËp tõ an sinh x· héi t­¬ng tù gi÷a c¸c nhãm 23
31. An sinh x· héi ë ViÖt Nam Lòy tiÕn ®Õn møc nµo? d©n téc, kho¶ng 5% nh­ng nÕu tÝnh theo thu nhËp danh nghÜa, thu nhËp trung b×nh cña ng­êi d©n téc thiÓu sè thÊp h¬n møc trung b×nh rÊt nhiÒu. H×nh 2.4 cho thÊy kh«ng cã chªnh lÖch lín vÒ møc nhËn h­u trÝ , theo ®ã ng­êi d©n téc thiÓu sè nhËn ®­îc 59% vµ ng­êi Kinh vµ Hoa nhËn ®­îc 64%. Kho¶n trî cÊp an sinh x· héi d­íi d¹ng phóc lîi x· héi, trî cÊp gi¸o dôc vµ y tÕ mµ c¸c nhãm d©n téc thiÓu sè ®­îc thô h­ëng thÊp h¬n . Ph¸t kiÕn nµy ch­a tÝnh tíi nguån lùc y tÕ vµ gi¸o dôc ®­îc ph©n bæ theo vÞ trÝ ®Þa lý cho c¸c khu vùc cã ng­êi d©n téc thiÓu sè vµ cung cÊp nh÷ng dÞch vô vµ h¹ tÇng c¬ së ch­a ®­îc tÝnh vµo thu nhËp ®­îc kª khai cña nh÷ng ng­êi tham gia ®iÒu tra VHLSS. 2.1.5 Ph©n phèi thu nhËp Nh÷ng kh¸c biÖt theo vïng miÒn, gi÷a thµnh thÞ vµ n«ng th«n, vµ d©n téc trong ph©n bæ an sinh x· héi cho chóng ta mét c¸i nh×n hai chiÒu vÒ sù luü tiÕn cña hÖ thèng. Trong c¸c vïng, miÒn, gi÷a thµnh thÞ víi n«ng th«n, vµ gi÷a c¸c d©n téc thiÓu sè, dï Ýt h¬n, sÏ cã sù chªnh lÖch vÒ thu nhËp. Chóng ta sÏ thÊy râ h¬n sù luü tiÕn cña hÖ thèng an sinh x· héi nÕu xem xÐt viÖc ph©n bæ thu nhËp vµ xem ai ®­îc h­ëng bao nhiªu b»ng c¸ch ph©n lo¹i hé gia ®×nh theo møc thu nhËp ®Çu ng­êi thùc tÕ thµnh 5 nhãm ngò ph©n b»ng nhau. B¶ng 2.5 thÓ hiÖn thµnh phÇn thu nhËp cña hé gia ®×nh ViÖt Nam theo ngò ph©n thu nhËp . Chóng t«i mét lÇn n÷a l¹i sö dông ®Þnh nghÜa vÒ thu nhËp cña TCTK. B¶ng 2.5: Thu nhËp theo nhãm ngò ph©n vµ cÊu phÇn thu nhËp Thu nhËp b×nh qu©n ®Çu ng­êi (theo ®Þnh nghÜa cña TCTK) Nhãm Nhãm Nhãm Nhãm Nhãm nghÌo nhÊt thø 2 thø 3 thø 4 giµu nhÊt Thu nhËp b×nh qu©n/ng­êi/n¨m (triÖu ®ång) 2,0 3,4 4,9 7,3 15,8 % thu nhËp trung b×nh quèc gia 33% 56% 81% 120% 259% Thµnh phÇn cña ngò ph©n thu nhËp % Cho thuª vµ c¸c thu nhËp kh¸c 1,9 2,0 2,7 3,7 8,0 Thu nhËp tõ an sinh x· héi 3,4 4,1 4,3 5,1 4,2 TiÒn göi vÒ 5,2 6,4 6,8 8,8 13,2 L­¬ng 25,8 29,5 30,0 32,9 33,1 Bu«n b¸n vµ kinh doanh cña hé 8,0 14,4 19,9 22,9 27,8 S¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña hé 55,7 43,6 36,4 26,6 13,8 Tæng 100,0 100,0 100,0 100,0 100,0 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 Thu nhËp trung b×nh tõ 2 triÖu ®ång cho nhãm nghÌo nhÊt ®Õn gÇn 16 triÖu, gÊp h¬n 7 lÇn, cña nhãm giµu nhÊt. C¸c hé thu nhËp cao h¬n cã tû lÖ cÊu phÇn thu nhËp cao h¬n tõ tiÒn ng­êi th©n göi vÒ, bu«n b¸n kinh doanh, cho thuª vµ c¸c thu nhËp kh¸c vµ an sinh x· héi; vµ tØ lÖ thÊp h¬n tõ n«ng nghiÖp. TØ phÇn cña l­¬ng trong tæng thu nhËp d­êng nh­ Ýt cã liªn hÖ trùc tiÕp h¬n ®Õn møc ®é cña thu nhËp. Tuy nhiªn gi¸ trÞ cña tÊt c¶ c¸c nguån thu nhËp t¨ng lªn gi÷a c¸c nhãm ngò vÞ, v× thÕ, vÝ dô nh­ phÇn thu thÊp h¬n tõ s¶n xuÊt n«ng nghiÖp cña nhãm giµu nhÊt vÉn cã gi¸ trÞ danh nghÜa/ng­êi lµ 2,2 triÖu ®ång, gÊp ®«i ë nhãm nghÌo nhÊt. §ång thêi chóng ta còng cÇn nhí ®iÒu nµy khi bµn ®Õn sù ph©n bæ an sinh x· héi gi÷a c¸c nhãm v× c¶ c¸c thµnh phÇn thu nhËp vµ thu nhËp danh nghÜa ®Òu t¨ng tû lÖ thuËn víi thu nhËp. §iÒu nµy thÓ hiÖn râ rµng qua B¶ng 2.6 vÒ tØ träng c¸c trî cÊp an sinh x· héi mµ hé gia ®×nh ViÖt Nam nhËn ®­îc ph©n theo nhãm ngò ph©n cïng víi chi tiªu trung b×nh trªn ®Çu ng­êi. Nhãm ngò ph©n nghÌo nhÊt ®­îc nhËn kho¶ng 7% tæng chi tiªu trî cÊp an sinh x· héi, kho¶ng 70.000 ®ång/n¨m trong khi nhãm giµu nhÊt cã ®­îc 39% nguån lùc vµ nhËn ®­îc trung b×nh 660.000 ®ång/n¨m. Nh×n chung, hÖ thèng an sinh x· héi kh«ng luü tiÕn. 24
32. 2. Thu nhËp vµ An sinh x· héi B¶ng 2.6: An sinh X· héi theo Nhãm ngò vÞ 2004 Nhãm Nhãm Nhãm Nhãm Nhãm nghÌo nhÊt thø 2 thø 3 thø 4 giµu nhÊt % tæng chi an sinh x· héi 6,6% 11,2% 16,1% 27,0% 39,1% Thu nhËp trung b×nh/ng­êi tõ an sinh x· héi (triÖu ®ång/ng­êi/n¨m) 0,07 0,14 0,21 0,37 0,66 Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 H×nh 2.5 : Tû träng cña c¸c Ch­¬ng tr×nh An sinh X· héi theo Nhãm ngò ph©n 2004 BHXH cho người đang đi làm BHXH - Lương hưu Trợ cấp y tế Trợ cấp giáo dục Phúc lợi xã hội Nhóm Nhóm Nhóm Nhóm Nhóm nghèo nhất thứ 2 thứ 3 thứ 4 giàu nhất Nguån: tÝnh to¸n cña t¸c gi¶ dùa trªn VHLSS 2004 H×nh 2.5 thÓ hiÖn tû träng cña c¸c nhãm ngò ph©n ®èi víi n¨m thµnh tè kh¸c nhau cña hÖ thèng an sinh x· héi. Ch­¬ng tr×nh luü tho¸i nhÊt lµ b¶o hiÓm x· héi cña ng­êi ®ang ®i lµm, èm ®au vµ thai s¶n- ch­¬ng tr×nh cã chi tiªu BHXH t¨ng nhanh nhÊt cho dï vÉn chØ chiÕm mét phÇn nhá trong tæng chi b¶o hiÓm x· héi. 92% kho¶n chi tr¶ nµy r¬i vµo hai nhãm ngò ph©n giµu nhÊt, trong ®ã 2/3 r¬i vµo nhãm giµu nhÊt. §iÒu nµy kh«ng ®¸ng ng¹c nhiªn v× viÖc ®­îc h­ëng trî cÊp nãi trªn liªn hÖ trùc tiÕp víi vÞ thÕ cã viÖc lµm chÝnh thøc vµ nã lµ mét chØ sè vÒ tiªm n¨ng thu nhËp cao h¬n vµ cã liªn quan ®Õn thu nhËp. Do ®ã ng­êi ®­îc tr¶ l­¬ng cao h¬n sÏ ®­îc nhËn b¶o hiÓm nhiÒu h¬n. L­¬ng h­u vµ c¸c b¶o hiÓm x· héi dµi h¹n kh¸c còng luü tho¸i v× gÇn mét nöa tæng chi r¬i vµo nhãm giµu nhÊt cßn nhãm nghÌo nhÊt chØ nhËn ®­îc 2%. L­¬ng h­u ®­îc tÝnh theo møc l­¬ng tr­íc ®©y cña ng­êi h­ëng nªn ng­êi cã møc l­¬ng cao h¬n sÏ ®­îc h­ëng l­¬ng h­u cao h¬n; tuy nhiªn, l­¬ng h­u ë ViÖt Nam kh«ng ®­îc b¶o vÖ tr­íc l¹m ph¸t nªn sÏ sôt gi¶m so víi c¸c kho¶n thu nhËp kh¸c,còng cã nghÜa ng­êi h­ëng l­¬ng h­u cµng lín tuæi th× thu nhËp cµng thÊp. Mét yÕu tè kh¸c ¶nh 25