Đại Việt sử lược diễn ca (Phần 1)

Nội dung text: Đại Việt sử lược diễn ca (Phần 1)

1. ĐẠI VIỆT SỬ LƯỢC DIỄN CA ĐẠI VIỆT SỬ LƯỢC DIỄN CA Lịch sử Việt-Nam với 8512 câu thơ liên tục Lịch sử Việt-Nam với 8512 câu thơ liên tục từ Hồng-Bàng ₫ến năm 2009. từ Hồng-Bàng ₫ến năm 2009. HỒ-ĐẮC-DUY HỒ-ĐẮC-DUY và và NGUYỄN-BÁ-TRIỆU NGUYỄN-BÁ-TRIỆU 1
2. Hạ sinh ₫ược: hoàng nam Lộc-Tục . ĐẠI VIỆT SỬ LƯỢC DIỄN CA Dựng trại lều ra sức chiêu dân , Mở ₫ầu lập quốc an bang , THƯỢNG CỔ THỜI ĐẠI 0020- Nước tên Xích-Quỷ, giang san một vùng . Kinh-Dương-Vương, xưng hùng một cõi , Dân Việt Nam yêu nòi thương nước , Kết duyên cùng con gái Thần-Long , Dẫu ở ₫âu nguồn gốc chẳng quên. Diễn ca yếu lược chép biên , Sinh ra Sùng-Lãm nối giòng , 0004- Sử ta, ta cố lưu truyền về sau . 0024- Lạc-Long-Quân kết duyên cùng Âu-Cơ . Tài liệu xưa bắt ₫ầu ghi ₫ược, Tục truyền rằng sinh ra trăm trứng Nở trăm con xây dựng giang san Ba nghìn năm, tính trước lịch tây.(1) Kỷ nguyên dựng nước từ ₫ây Nửa lên núi với mẹ Tiên 0008- Dưới thời thượng cổ xưa nay tục truyền , 0028- Cùng cha, một nửa ra miền biển khơi . Không tài liệu truy nguyên vững chắc (2) Hùng-Vương - Văn-Lang (5) Nên có ₫iều huyền hoặc khó tin . Để nối ngôi, chọn người con trưởng, Tuy nhiên ai cũng nhận mình Đất Phong-Châu khí vượng ₫óng ₫ô . 0012- Tự hào giòng giõi anh linh Tiên Rồng .(3) Văn-Lang lập quốc bấy giờ Họ Hồng Bàng (2879-257 TCN) 0032- Hùng-Vương xưng ₫ế, cõi bờ tuần tra . Vua Thần-Nông vốn giòng Lạc-Việt , Nước Văn-Lang nhìn ra Đông-Hải . Động-Đình-Hồ, biên giới bắc-phương . Cháu: Đế-Minh khởi nghiệp phương Nam. (2879 TCN) Rừng xanh, Ngũ-Lĩnh chiêm quan , Biên tây, Ba-Thục chắn ₫ường . 0036- Phía Nam giáp nước Hồ-Tôn của Chàm . 0016- Thiên duyên gặp gỡ cưới nàng Vụ-Tiên . (4) Đất nước chia mười lăm ₫ịa bộ : Lấy Văn-Lang làm chỗ trung quân , 1- Năm 2879, trước Tây lịch kỷ nguyên- Việt-Thường, Ninh-Hải. Cửu-Chân , 2- Việt-Nam Sử Lược, trang 18 Trần-Trọng-Kim viết : "Xem thế đủ biết 0040- Hoài Hoan, Giao-Chỉ, Bình-Văn, Dương-Tuyền. những chuyện về đời ấy khó lòng mà đích xác được. Chẳng qua nhà làm sử cũng nhặt nhạnh những chuyện hoang dường, tục truyền lại cho nên những chuyện ấy toàn là những chuyện có thần tiên quỷ quái, trái với lẽ tự nhiên" . 5- Theo sử liệu thời cận đại thì Họ Hồng-Bàng làm vua từ năm 2897 đến năm 3- "Nhưng ta phải hiểu rằng : Nước nào cũng vậy, lúc ban đầu mù mịt, ai 258, trước Tây lịch. Như vậy là 2639 năm và truyền tất cả 20 đời vua. Không rõ ai cũng muốn tìm gốc tích mình ở chỗ thần tiên cho vẻ vang chủng loại của mình. đã tính sang dương lịch từ bao giờ, căn cứ theo tài liệu nào hay chỉ là phỏng đóan . Chắc cũng bởi lẽ ấy mà sử ta chép rằng họ Hồng-Bàng là con Tiên, cháu Rồng" Vì 20 đời vua trong 2639 năm thì mỗi đời vua trị vì hơn 130 năm. Như vậy tuổi thọ trung bình mỗi người phải ít nhất là 150 tuổi. Hoặc đời xưa, tổ tiên ta tuổi thọ cao 4- Tục truyền :Vua Đế-Minh là cháu ba đời vua Thần-Nông, đi tuần thú đến như vậy chăng ? Hoặc có thể là chữ Bát Thập Hùng-Vương là 80 đời Hùng-Vương Ngũ-Lĩnh, lấy tiên, sinh ra hai con: Con trưởng là Đế-Nghi, làm vua phương Bắc, mà người chép sử sau này viết lầm thành Thập Bát là 18 đời Hùng Vương rồi cho con thứ là Lộc-Tục, làm vua phương Nam, xưng là Kinh-Dương-Vương, sinh con rằng như thế mới là thần tiên, lạ lùng, và lấy làm hãnh diện nên cứ để nguyên. Nếu là Sùng-Lãm nối ngôi, hiệu Lạc-Long-Quân, kết duyên cùng Âu-Cơ . 80 đời, tính ra mỗi đời làm vua trung bình khoảng 30 năm, có vẻ hữu lý hơn . 2
3. Miền Vũ-Định, Chu Diên, Cửu-Đức , Đời Thành-Vương, tính toan cống lễ (1061 TCN) Miền Tân-Hưng, Phúc-Lộc, Vũ-Ninh . Biếu nhà Chu : Bạch trĩ vũ mao . Ngoài xa Lục-Hải mấy thành , Mở ₫ầu hai nước bang giao , 0044- Dân Bách-Việt sống bên ghềnh sông Lô , (6) 0064- Chu vương ₫áp lại, xe trao ₫ưa về .(8) Đất, núi, rừng trời cho trù phú, Nàng Mị-Nương muôn bề nhan sắc , Chế trống ₫ồng rạng rỡ Đông-Sơn, Trai Thục-bang háo hức cầu thân . Xâm mình tục cũ vẫn còn . Vua Hùng phán hỏi quần thần , 0048- Phòng loài thủy quái chui luồn dưới sông . 0068- Tâu rằng : Ý Thục mười phân ₫áng ngờ . Vào cuối ₫ời vua Hùng thứ sáu Việc hôn nhân chẳng qua dự ₫ịnh , Phù-Đổng thôn có cậu con trai ,(7) Dùng mưu ngầm thôn tính Văn-Lang . Lên ba chẳng nói, chẳng cười , Vua Hùng ₫ã biết ý gian , 0052-Nghe tin giặc ₫ến liền ₫òi sứ vô . 0072- Lựa lời từ chối Thục-Vương việc này . Tâu lên vua: “Xin cho tảo tặc Lại treo bảng kén tài phò mã , Sẽ ₫ánh cho tan tác giặc Ân . Ai nhanh chân sẽ gả Mị-Nương . Xin ban ngựa sắt, thiết côn, Sơn-Tinh lẹ bước lên ₫ường , 0056- Để làm vũ khí diệt quân bạo tàn ”. 0076- Chậm chân, chàng Thủy ₫au thương hận lòng . Vươn vai ₫ứng, dẹp tan lũ giặc , Thủy-Tinh thề hằng năm làm lụt Xong quay về lại ₫ất Sóc-Sơn . Ra oai thần mưa trút, nước dâng . Trúc nhung bỏ lại bên ₫ường , Thục vương xấu hổ hờn căm , 0060- Dấu chân Phù-Đổng Thiên Vương hãy còn . 0080- Dặn con cháu phải quyết tâm trả thù . 6- Nước Văn Lang :Đông giáp biển Nam-Hải, Tây đến Ba Thục, Bắc đến hồ NHÀ THỤC (257-208 TCN) Động Đình, Nam giáp nước Hồ Tôn tức là nước Chiêm Thành. Kinh đô của Văn Lang ở Phong Châu nay là huyện Bạch Hạc (Vỉnh Phú) chia nước ra làm 15 bộ : An-Dương-Vương — Âu-Lạc . (9) Giao Chỉ, Chu Diên, Vũ Ninh, Phúc Lộc, Việt Thường, Ninh Hải, Dương Tuyền, Lục Hải, Vũ Định, Hoài Hoan, Cửu Chân, Bình Văn, Tân Hưng, Cửu Năm Giáp Thìn thổ tù Thục-Phán Đức; đặt quan văn : Lạc Hầu; quan võ : Lạc Tướng. Đem quân sang xâm lấn Văn-Lang . Người Bách-Việt chuyên nghề nông, sống quanh vùng hạ lưu sông Hồng. Tự xưng hiệu An-Dương-Vương 7- Chuyện Phù-Đổng Thiên Vương cũng là một chuyện thần tiên.Tục truyền 0084- Kinh ₫ô ₫óng ở Việt-Thường, Phong-Khê . rằng, đời Hùng-Vương thứ 6, khi giặc Ân ở trong nước nổi lên, nhà vua phải cho sứ giả đi tìm người đánh giặc. Có một em bé 3 tuổi, người làng Phù-Đổng bỗng dưng đứng dậy thành người lớn xin với sứ giả nhà vua cho một con ngựa sắt và một cây 8- Đời Thành Vương nhà Chu (1063- 1026TCN) Văn Lang cống Trung Quốc roi sắt để đi dẹp giặc. Ngựa hét ra lửa và Phù-Đổng Thiên Vương, nhổ tre rừng chim trĩ trắng. Chu Công chế ra xe đưa sứ giả nước ta về gọi là đáp lễ. đánh giặc, đánh tới đâu, giặc tan tới đó. Ở Bắc-Việt còn có những cụm tre mọc ở giữa đồng, quen gọi là Tre Đức Thánh Gióng. Tan giặc, Phù-Đổng Thiên Vương về 9- Đời Hùng Vương thứ 18 có công chúa Mị Nương. Thục Vương định hỏi núi Sóc Sơn và người ngựa biến mất, Vua phong tặng là Phù-Đổng Thiên-Vương. làm vợ, quần thần can vua Hùng không nên gả vì đó là âm mưu thôn tính Văn Lang Làng Phù-Đổng, tỉnh Bắc-Ninh, có đền thờ, nhân dân quen gọi là Đức Thánh của Thục Vương. Sau gả cho Sơn Tinh. Gióng, hàng năm mở hội rất trọng thể vào ngày mồng 08 tháng 04 âm lịch . Thục Vương bị chối từ, thề rằng sẽ tiêu diệt Văn Lang, còn Thủy Tinh thì dâng nước mỗi năm để đánh nhau với Sơn Tinh. 3
4. Bỏ Văn-Lang tên ₫ề ngày trước , (257-TCN) Trọng-Thủy, theo kế cha, ₫ánh cắp Đổi ra thành Âu-Lạc từ ₫ây . Lẫy nỏ thần hết phép linh thiêng Tính theo năm tháng ₫ến nay , Báo cho họ Triệu tỏ tường , 0088- Hăm bẩy thế kỷ kế thay vua Hùng . 0116- Đem quân tiến ₫ánh Thục-vưong chiếm thành . Đời cuối cùng của giòng Hồng-Lạc Cho tới khi chiến tranh xẩy ₫ến , Tính ra là Thập Bát Hùng-Vương . Cứ tưởng rằng nỏ vẫn như xưa , Trải bao biến ₫ổi tang thương , Đến khi lâm trận, nhà vua 0092- Đến khi Thục-Phán chiếm riêng cả mìền . 0120- Phép linh ₫ã mất nên thua chạy dài . Chọn ₫ược chỗ lương ₫iền, mầu mỡ , Giặc ₫uổi gấp bén nơi chân ngựa , Vua cho người ₫ộng thổ khởi công . Tới ₫ường cùng, núi Dạ chắn ngang . Cổ-Loa thành gọi Tư-Long , Thục-vương ngửa mặt mà than : 0096- Xoáy theo trôn ốc từ trong ra ngoài . 0124-“ Nỏ kia vô dụng, Rùa Thần cứu ta” . Thành Tư-Long xây hoài không ₫ược , Kim-Quy hiện, nhìn vua rồi gắt : Thần Kim-Quy bày chước trừ ma . “-Kẻ ngồi sau là giặc biết không ? ” Dặn rằng nếu trải can qua , Mị-Châu tình ₫ã nặng lòng , 0100- Linh-quang, Kim-trảo, móng ta cho người .(10) 0128- Rắc ₫ường lông ngỗng, cho chồng ₫uổi theo . Cổ-loa thành bời bời khí dũng , Vua quay lại, chém vèo một nhát , Tường thật cao, hồ rộng hào sâu . Rồi ₫ưa gươm tự sát chết liền . Giang sơn vua Thục từ sau , Từ ₫ây nghiệp Thục mất luôn . 0104- Linh-Giang, Nam, Bắc ₫ối ₫ầu Trung-Hoa . 0132- Năm mươi năm chẵn chỉ còn vết lông (257-208-TCN) Tần-Thủy-Hoàng làm vua Trung-Quốc, Đất Phiên-Ngung vốn giòng Chân-Định , Cho Nhâm-Ngao ₫ất ₫ược một miền (214-TCN) Vua Triệu-Đà (11) thôn tính Lĩnh-Nam . Triệu-Đà giữ trấn Long-Xuyên , Là người quỷ quyệt mưu thâm , 0108- Phía nam Thiên-Đức thuộc quyền Thục-vương . 0136- Đã từng tự phụ : “Ta bằng Lưu-Bang”. Những lăm le Nam phương, muốn lấy , Thất bại liền cả mấy mưu sâu , 11- Tần Thủy Hoàng, năm thứ 33 (214TCN) cho Nhâm Ngao làm Đưa con Trọng-Thủy sang hầu Nam Hải úy (Quảng Đông), Triệu Đà làm Long Xuyên Lệnh. Triệu Đà 0112- Làm quan túc vệ bắc cầu thông gia . đánh nhau với Thục Vương nhưng không thắng nổi vì sự linh nghiệm của nỏ thần . Triệu Đà dùng kế cho con là Trọng Thủy sang hầu làm quan túc vệ và cầu hôn con gái của Thục Vương là Mị Châu. Trọng Thủy đánh cắp 10- Năm Giáp Thìn (257 TCN) tức Chu Noãn Vương năm thứ 58 ở Trung nỏ thần và trở về phương Bắc. Triệu Đà tiến đánh Thục Vương.Vương Hoa, Thục Phán người Ba Thục, thôn tính Văn Lang, đổi quốc hiệu Âu Lạc, đóng thua chạy ra bờ biển. Thần Kim Quy hiện mắng rằng : "Kẻ ngồi sau ngựa đô ở phong Khê. là giặc đấy”. Vua rút gươm chém chết Mỵ Châu, chỗ đó tục truyền là núi Xây thành Cổ Loa mãi không được.Thần Kim Quy mách chước trừ ma và Dạ Sơn. Trọng Thủy theo vết lông ngỗng tìm thấy xác, đem về chôn ở cho móng làm nỏ thần để phòng bị khi có giặc. Loa Thành rồi nhảy xuống giếng mà chết. 4
5. NHÀ TRIỆU (207-111 TCN) Mân Việt-Vương cho quân xâm lấn Nam-Việt xưa thuộc Hán từ lâu . Triệu-Đà (Vũ-Đế) (207-137 TCN) ở ngôi 71 năm .(12) Kiến-Nguyên sai tướng vào chầu, Nam-Việt-Vương, Triệu-Đà xưng ₫ế , (207- TCN) 0164- Kết liên Nam-Việt, giúp nhau lúc này . Mậu Ngọ niên làm lễ lên ngôi . Lời giao ước chung tay chống giặc , Giang sơn hùng cứ một thời , Giữa hai miền Nam-Việt, Hán Gia. 0140- Cất quân chiếm lấy ₫ất ngoài Trường-Sa . Nếu khi gặp việc can qua . Đánh Ngô-Nhuế chạy xa khỏi ₫ảo , 0168- Đưa quân tiếp viện ₫ể mà cứu nhau . Nơi biên thùy tiến thảo viễn chinh . Vì Văn-Vương ơn sâu cầu cạnh Quyền uy riêng một triều ₫ình Cho nên vua toan tính thiệt hơn . 0144- Dùng cờ Tả-₫ạo xưng mình ₫ế quân . Sai người sắm sửa ₫ưa con Triệu-Vũ-Đế thâu dần ₫ất nước , 0172- Đem qua nhà Hán ₫ể làm con tin . Xuống phía Nam tới ₫ược Việt-Thường . Triệu-Văn-Vương (13) ngồi trên ngai ₫ược Bắc phương ₫ến tận biên cương , Mười hai năm nối nghiệp Triệu-Đà (137-125 TCN) 0148- Cùng người Trung-Quốc vạch ₫ường phân ranh . Anh-Tề lúc trước cho qua Hán-Văn-Đế trị bình cường thịnh ,(179-TCN) 0176- Nay về nước ₫ể thay cha trị vì . Sai người vào Chân-Định tìm ra , Mộ phần, gia tộc Triệu-Đà , Minh-Vương (125-113 TCN) tại vị 12 năm 0152- Sửa sang miếu mạo, mấy tòa cung lăng . Vừa mới về lên ngôi thiên tử , Triệu-Minh Vương ₫ã phụ lòng tin : Kể từ ₫ó, hai phương giao hảo , Bỏ trưởng lập thứ, ₫ương nhiên Hán Đế cùng xếp dáo lui binh . 0180- Phong Cù Hoàng-hậu gây thêm bất hòa . Bàn dân, thiên hạ an ninh . 0156- Nước non thịnh trị, thanh bình cả hai . Mất kỷ cương, quốc gia phân hóa . Phép nước suy, tai họa kề bên . Văn-Vương (137-125 TCN) tại vị 12 năm . Vợ thì dâm loạn chuyên quyền , 0184- Con còn thơ ấu, ₫ưa lên trị vì . Cháu tên Hồ, con trai Trọng-Thủy , Nối ngôi vua Vũ-Đế noi theo. Hán Nguyên-Đỉnh tính bề xâm lược : Văn-Vương học ₫ạo Thuấn Nghiêu . Sai Ngụy Thần dùng chước gián ly , 0160- Lấy Nhân, Lễ, Nghĩa, làm ₫iều trị dân . Khi dụ dỗ, lúc răn ₫e . 0188- Khuyên vua lệ thuộc theo về Bắc phương . 12- Triệu-Đà người huyện Chân Định nước Hán, đóng đô ở Phiên Ngung (nay là tỉnh Quảng Đông). Năm Mậu Ngọ (183 TCN) vua xưng làm Hoàng đế đem quân đánh Trường Sa của nhà Hán. Hiến Văn Đế thu phục được Triệu, vì biết sai 13- Triệu-Văn-Vương là con trai Trọng Thủy, cháu của Triệu Đà, lên ngôi lúc 40 tuổi, người đến Châu Định để sửa sang mồ mả tiên nhân của Triệu Đà, phong cho anh làm vua được 12 năm hiệu là Văn Vương Hoàng đế . Năm Bính Ngọ (135 TCN) Mân Việt em bà con Triệu Đà quan tước và giao hiếu với Triệu Đà. (đây là một mưu sâu của Vương Sính xâm lấn biên ấp nước ta, vua Hán sai Vương Khôi xuất quân từ Dụ Chương, Hàn An Quốc từ Cối Kê để giúp ta đánh Mân Việt. Để tỏ lòng biết ơn Văn Vương cho con là HiếnVăn Đế để chiếm đất Nam Việt sau đó). Triệu Đà cảm kích lòng nhân ái của thái tử Anh Tề sang Hán làm con tin. Anh Tề đã có vợ người Việt nhưng khi sang Hán thì lấy Vua Hán nên xin làm Phiên Vương.Triệu Đà làm vua được 71 năm thọ 121 tuổi thêm Cù Thị ở Hàm Đan, sinh được con trai là Hưng . (256-136 TCN) 5
6. Ai-Vương (113-112 TCN) tại vị 1 năm . (14) Coi nước Nam là ₫ô hộ phủ , Thạch-Đái làm thứ sử Giao Châu . Triệu-Ai-Vương hèn ươn tuổi trẻ , Tích-Quang, văn hóa thâm sâu , Thái hậu Cù là kẻ trăng hoa . 0212- Tiếp theo Tô-Định ác ₫ầu, bạo quan . Giữa triều Tể-tướng Lữ-Gia 0192- Sớ dâng can gián nhưng bà làm ngơ. Dân Giao-Chỉ, công ơn vẫn nhớ , Việc của người thái thú Nhâm-Diên Triệu-Dương-Vương (112-111 TCN) tại vị 1 năm . Dạy ta cày cấy, tang ₫iền , 0216- Tỏ lòng tưởng niệm lập ₫ền khói nhang . Lữ-Gia,(15) vì cơ ₫ồ, nhà Triệu , Giết Ai-vương, họ Thiếu, Cù-nương . Thời Tây-Hán lầm than khốn ₫ốn , Lập con trưởng của Minh-vương , Suốt thời gian trăm bốn chín (149) năm , 0196- Hiệu là Kiến-Đức, Thuật-Dương Vương hầu . Biết bao uất hận hờn căm , 0220- Nhất tên Tô-Định tham tàn hại dân . (16) Không bao lâu biết vua bị giết , Nguyên-Đỉnh liền thừa dịp ra tay . Phiên-Ngung sắp ₫ặt mấy ngày , CÁC CUỘC KHỞI NGHĨA 0200- Mùa ₫ông Canh-Ngọ bao vây thành trì .(111 TCN) Trưng-Nữ-Vương (40-43 SCN) BẮC THUỘC THỜI ĐẠI Hai bà Trưng con quan Lạc-tướng , Nhà Tây Hán ( 110 TCN – 39 SCN) Quê Phong-Châu thuộc huyện Mê-Linh . Nước suy vi, sinh linh ₫ồ thán , Trưng-Trắc ₫ến tuổi trưởng thành , Quốc gia thì quân Hán chiếm ₫i . 0224- Cùng người Thi-Sách kết tình phu thê . Đất phân chín quận, giặc chia , Thù Tô-Định lắm bề hà khắc , 0204- Đặt quan tàn ác, khinh khi mạng người . Lại giết người : Thi-Sách tướng quân . Đất Lĩnh-Nam từ thời lập quốc , Tham tàn một lũ bất nhân , Đến bây giờ mất nước, ₫au thay ! 0228- Đọa ₫ầy thiên hạ muôn phần ₫ớn ₫au . Nước ta Bắc thuộc từ ₫ây , (110 TCN) Hận Tô-Định không sao kể xiết , 0208- Giặc gây thảm họa ₫ọa ₫ày nhân dân . Cùng với em thề quyết một lòng . Nam nhi sánh với quần hồng , 14- Tên húy là Anh Tề, con trai trưởng của Văn Vương. Anh Tề lên 0232- Để coi nhi nữ vẫy vùng thử xem . ngôi hiệu là Minh Vương, Ai Vương tên húy là Hưng, con thứ của Minh Vương. Khi Anh Tề chết. Hưng nối ngôi hiệu là Ai Vương .(125- 113 TCN) Cù Thị mẫu hậu chuyên quyền. An quốc Thiếu Quý, người Bá Lăng nước Hán thông dâm với Cù Thị, khuyến dụ Ai Vương dâng Nam-Việt cho 16 - Sau khi thôn tính Lĩnh Nam, nhà Hán chia đất nước làm chín Hán . quận là Nam Hải, Thương Ngô, Uất Lâm, Hợp Phố, Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam, Chân Nhai, Đạm Nhĩ, đặt thứ sử cai trị một châu, 15- Lữ Gia làm tể tướng dâng thư can gián vua và Mẫu hậu không nghe. Tể thái thú cai tri một quận (quận cấp dưới của châu), phong Thạch Đái (110 tướng Lữ Gia giết Ai vương, Cù Thị và Thiếu Qúy (sứ giả nhà Hán) rồi lập con TCN) làm thứ sử Giao Châu, Tích Quang làm thái thú và sau là Nhâm trưởng của Anh Tề là Thuật Dương Vương hầu Kiến Đức lên làm vua . Diên rồi đến Tô Định, đó là thời kỳ Bắc thuộc đời Tây Hán. 6
7. Hai bà Trưng - Giặc biết ý cho ₫i từng ₫ội , Lấn chiếm dần không vội ra quân . Bà Trưng-Trắc (17) cùng với em Trưng-Nhị , Bên ta ta ₫ánh chậm, cầm chân , Phất cờ ₫ào quyết chí trừ gian . 0260- Điều quân ₫ại thắng ở gần Hát-Giang . Thù chồng không trả nào cam , 0236- Nước non nô lệ, nhân dân lao tù . Dưới lọng vàng, trên ₫ầu voi chiến , Bóng hai bà ẩn hiện trong sương . Vua nhà Hán khởi từ năm Sửu (41 SCN) . Cờ ₫ào phấp phới hiên ngang , Cử Phục-Ba sang cứu Phong Châu . 0264- Quần thoa nữ kiệt mở ₫ường tiến quân . Lưu-Long, Phù-Lạc phong hầu , 0240- Đặt làm phó tướng dẫn ₫ầu tiến quân . Ôi ! một trận giao tranh ác liệt , Sa cơ, ₫ành tuẫn tiết hi sinh . Mê-Linh cùng nhân dân cả nước, Hát-Giang nước biếc gieo mình , Đã sẵn sàng chặn bước xâm lăng . 0268- Đền ơn nợ nước, tiết trinh theo chồng . Nhật-Nam, Hợp-Phố, Cửu-Chân 0244- Thanh-Trì, Nam-Hải, Lĩnh-Nam theo về . Hai bà Trưng (18) một lòng vì nước , Gương anh thư vị quốc vong thân . Lệnh phát ₫i, bốn bề cẩn trọng , Muôn ₫ời còn nhớ ơn công , Dụ giặc vào chia mỏng ₫ịch quân . 0272- Mê Linh ghi dấu nữ vương băng hà . Kẻ thù như nước ₫ang dâng, 0246- Ào ào tiến ₫ánh ₫ến gần Tây-Nhai . Năm Quý Mão, hai bà tuẫn tiết , (43 SCN) Dân, quân ta thương tiếc vô cùng Trước thế giặc như loài lang sói , Hai bà trọn nghĩa trinh trung Sợ quân mình khó nổi chống nhau , 0276- Tấm gương liệt nữ hết lòng vì dân . Vua bà hạ lệnh lùi sâu , 0248- Vào vòng cứ ₫ịa ₫ào hào cắm chông . Rút về Nam, Đô-Dương vào núi , Cố tìm ₫ường ₫ánh ₫uổi Hán quân . Trận khởi ₫ầu hạ xong Hàm-Vũ , Nghĩa binh Chu Bá theo chân , Giết tên này ở chỗ Tây-Nhai , 0280- Mấy năm kháng chiến yếu dần tiêu hao . Hàng trăm giặc chết phơi thây , 0252- Khiến cho Mã-Viện phải thay ý ₫ồ . “Cột ₫ồng gẫy, thì Giao-Chỉ diệt” , Là lời thề tướng giặc ghi ₫ây . Vượt sông Hồng thừa cơ ₫ánh úp , Phục-Ba dựng cột ₫ồng này , Lệnh hai bà : Tạm núp, án binh . 0284- Cổ-Lâm dấu tích ₫ến nay khó tìm . Bảo tòan lực lượng ₫ể dành , 0256- Cấm-Khê tính sẽ ₫ấnh nhanh, bất kỳ . 18- Vua lấy được 65 thành trì xưng là Trưng Vương, đóng đô ở Mê Linh. Ở ngôi được 3 năm, vua Hán Kiến Vũ sai Phục ba tướng quân Mã Viện cùng phó 17- Trưng Trắc nguyên là họ Lạc, con gái Lạc tướng, huyện Mê tướng Lưu Long sang đánh. Bà Trưng giết được tướng Hàn Vũ, về sau quân sĩ yếu Linh, đất Phong Châu vợ của Thi Sách ở huyện Chu Diên. Thi Sách cũng dần, vua bà rút lui về Cấm Khê. Trong một trận giao tranh ác liệt hai bà gieo mình là con Lạc tướng hai nhà kết nghĩa thông gia. Thù Tô Định giết chồng xuống sông Hát Giang hy sinh. Khi Mã Viện bình định xong, cho đúc một cột đồng mình, cùng em là Trưng Nhị, nổi binh đánh lại. Các quận Cửu Châu, Nhật và thề rằng cột đồng này gãy thì Giao Châu mất. Quân Đông Hán tha hồ vơ vét của Nam, Hợp Phố theo về. cải và bóc lột nhân dân Việt Nam. 7
8. Bắc thuộc nhà Đông-Hán (43-226) Bà Triệu khởi nghĩa (248-249) tại vị 1 năm . Quân Đông-Hán gọng kìm siết chặt , Năm Bính Dần (246) nữ vương Triệu-Ẩu (20) , Trị dân Nam tàn ác, dã man . Dấy dân quân chiến ₫ấu diệt Ngô . Tha hồ vơ vét túi tham , Núi Nưa tụ nghĩa dựng cờ , 0288- Ngà voi, tê giác, bạc vàng mang ₫i . 0316- Giết viên thứ sử nhà Ngô ₫ương thời . Những thái thú người Di, người Hán , Triệu-Thị-Trinh là người nhan sắc , Rất nhiều tên táng tận lương tâm , Cùng anh là Quốc-Đạt cầm quân . Làm quan ₫âu ₫ược vài năm , Lệnh bà sức khỏe ₫ang xuân , 0292- Vén thu lông trĩ, kỳ trân ₫em về . 0320- Cưỡi ₫ầu voi dữ diệt quân bạo tàn . Năm Canh Tuất,(190) Man Di Nam-Chiếu , Trong núi Nưa luyện quân dạy tướng . Quy tụ người ở ₫ạo Nhật-Nam , Dùng cờ mao khiển tượng ₫iều binh , Cũng người dân ở Tượng-Lâm , Khiến cho giặc phải khiếp kinh, 0296- Lập nên nước mới là Chàm sau ₫ây . 0324- Tôn-Quyền biệt phái sai Hành-Dương sang . Nước Lâm-Ấp tôn ngay thủ lĩnh , Triệu Nữ Vương, kiên cường chiến ₫ấu , Là Khu-Liên thống lĩnh biên cương . Trước ba quân Triệu Ẩu giáp vàng . Về sau ₫ổi lại Hoàn-Vương , Dân tôn ‘Lệ-Hải Bà-Vương’. 0300- Đất ₫ai khai phá mở mang xuống dần . 0328- Tên bà nghe ₫ến kinh hoàng giặc Ngô . Cuối Đông Hán vào năm Giáp Tý (184) Chúa Đông-Ngô mưu cơ xảo quyệt , Lý-Tiến làm quản lý Giao-Châu , Nhưng lệnh bà quyết diệt ngoại bang , Rồi sai Sĩ-Nhiếp về sau , Đánh cho Lục-Dận kinh hoàng , 0304- Chức phong Thái-thú cầm ₫ầu, danh xưng . 0332- Đánh cho Ngô tặc hết ₫ường rút binh . Bắc thuộc, Nhà Đông-Ngô (226-280) Đất Mỹ-Hóa, ₫ịa hình kỳ diệu , Giặc xếp hàng Phú-Điếu chôn thây . Sĩ-Nhiếp, (19) người Văn-Dương, nước Lỗ , Ngô-vương chiến thuật ₫ổi thay, Cuối năm Dần ₫ầu thú Ngô-vương . 0336- Dằng dai phản kích ₫êm ngày cầm chân . Tôn-Quyền cho gửi thư sang , 0308- Giữ nguyên chức tước, phong hàm tướng quân . 20- Năm Bính Dần (204) bà Triệu cùng anh là Triệu Quốc Đạt phất cờ khởi Kẻ xâm lược dần dần áp ₫ặt , nghĩa ở Núi Nưa giết chết tên thứ sử nhà Ngô. Bà Triệu cùng anh lập căn cứ ở Phú Lấy luật Tầu bắt buộc dân ta . Điền, là một thung lũng nằm giửa hai núi đá vôi vừa gần biển lại vừa gần cửa ngõ Đổi thay phong tục từ xưa, từ đồng bằng phía bắc vào. Lúc đầu anh bà có ý can ngăn sợ phận gái đào tơ, bà trả lời : ‘Tôi muốn cỡi cơn gió mạnh, đạp bằng sóng dữ, chém cá kình ở biển đông, 0312- Những toan ₫ồng hóa, dần dà diệt luôn . giành lại giang sơn, cởi ách nô lệ, chứ không thèm cúi đầu, còng lưng để làm tì thiếp cho người ta’ Mỗi lần ra trận bà thường mặc áo giáp vàng, đi guốc ngà, cài trâm 19- Họ Sĩ, húy là Nhiếp, người huyện Quảng Tín, quận Thượng Ngô, ở ngôi vàng, cỡi voi dẫn quân xông trận, Tôn quyền, chúa Đông Ngô, phải vội đưa một viên tướng 40 năm, thọ 90 tuổi. Là người khoan hậu khiêm tốn, lòng người yêu quý, giữ vẹn giỏi là Hành Dương và đốc quân đô úy Lục Dận qua đàn áp. Theo truyền thuyết thì bà hy sinh đất Việt để đương đầu với sức mạnh Tam quốc, đã sáng suốt lại mưu trí, đáng gọi năm 249 về sau dân chúng lập đền thờ. Bà Triệu còn được tôn là Lệ Hải Bà Vương . là người hiền 8
9. Lũ giặc Ngô lâu dần trụ vững , Bọn quan lại tranh quyền dành chức , Chiếm từ từ dân chúng chung quanh . Giết lẫn nhau cưỡng bức nhân dân , Bà Triệu thua, rút khỏi thành , Như tên Lương-Thạc, Lư-Tuần , (322) 0340- Nghĩa quân kiệt sức nên ₫ành bại vong .(248) 0364- Như tên Lý-Tốn, Trương-Nhân bấy giờ .(380) Giòng sông Lương binh không thấy bóng Phạm-Hồ-Đạt (22) làm vua Lâm-Ấp , (399) Của Nhụy-Kiều nữ tướng năm nao . Cất quân vào ₫ánh ₫ất Nhật-Nam . Lẻ loi bóng ngọn cờ ₫ào , Tràn qua tiến chiếm Cửu-Chân . 0344- Sơn hà phút lại lọt vào ngoại bang . 0368- Giao-Châu thôn tính, bàn hoàn Tấn-Vương . BẮC THUỘC THỜI ĐẠI (tiếp theo) Hoàn vương sau tìm ₫ường ₫ánh tiếp , Vào Giao-Châu cướp giết dã man . Các nhà Tấn, Tống, Tề, Lương (280-540) Bắt theo vô số thường dân , Đất Giao-Châu tách làm hai phía ,(264) 0372- Đem về Phật-Thệ ₫ể làm tù binh . Phần miền Nam, Giao-Chỉ là tên . Chúng cướp phá tan tành nhà cửa , Tấn, Ngô, hai nước tranh quyền Hủy kho tàng, phóng lửa ₫ốt dinh . 0348- Đất vùng thuộc ₫ịa rối ren tơi bời . Cửu-Chân thiên hạ rùng mình , Lúc Đông Ngô, khi ₫ời nhà Tấn . 0376- Dã man, tàn bạo, dân lành ₫ảo ₫iên . Lũ cầm quyền táng tận lương tâm . Viên thứ sử ₫ương quyền tráo trở , Dân ta ₫ói rách lầm than, Dụ Hoàn-Vương vào chỗ nghi binh , 0352- Dưới ách nô lệ ngoại bang bấy giờ . Ra tay tốc chiến thình lình , Ông Đào-Hoàng (21) phong cho hầu tước , 0380- Giết ngay Hồ-Đạt, ₫uổi binh khỏi thành . Khi Tấn triều cướp ₫ược Giao-Châu . (271) Phạm-Dương-Mại (23) nhân danh Lâm-Ấp, Cầm quyền cũng ₫ược khá lâu . Xin quyền cai quản ₫ất Giao-Châu . 0356- Bốn ₫ời thứ sử nối nhau kế thừa . Tống vương xuống chiếu phê vào Quân xâm lược dù Ngô hay Tấn , 0384- Rằng không chấp thuận yêu cầu của y . Tống, Lương, Tề, cũng vẫn ác ôn . Ngày càng bóc lột nhiều hơn , 22- Năm Quý sửu 413 tháng 2 vua Lâm Ấp là Phạm Hồ Đạt cướp quận Cửu 0360- Thu nhặt tất cả gom bòn tây riêng , Chân. Tuệ Độ quan cai trị của Trung Quốc đánh chiếm được. Năm 415 Quân Lâm Ấp xâm chiếm Giao Châu. Lợi dụng tình thế loạn lạc, bất an ở Giao Châu, vua Lâm Ấp là Phạm Hồ Đạt đem quân chiếm Giao Châu và các vùng lân cận. Đó là thời vàng son nhất trong tất cả các triều đại của Chiêm Thành. 21- Đào Hoàng là một thú binh nổi lên đánh phá, đuổi viên thái thú Cửu Chân, giữ chính quyền họ Đào thay nhau làm thứ sử thái thú 4 đời. 23- Vua Lâm Ấp là Phạm Dương Mại sai sứ sang cống nước Tống xin lãnh Đào Hoàng Thứ sử Giao Châu dâng thư cho Tấn Vương báo như sau : “Giao Châu đất Giao Châu. Vua Tống không cho. Năm 436 Vua Tống sai Đàn Hòa Chi đánh ngoài cách Lâm Ấp nghìn dặm, tướng Lâm Ấp là Phạm Hùng đời đời trốn tránh Lâm Ấp. Vua Tống cho Tống-Xác làm Chấn Vũ tướng quân, Khương Trọng Cơ làm giặc tự xưng vương, nhiều lần đánh phá trăm họ, vả lại nước ấy nối liền với làm thuyết khách đến gặp Mại nhưng Mại bắt giữ. Hòa Chi giận lắm sai Tống Xác nước Phù Nam rất nhiều chủng tộc, người bè đảng dựa nhau cậy thế đất hiểm đánh Phạm Dương Mại, Phù Long và tiến vào Tượng Phố. Quân Lâm Ấp thua to, không thần phục ” Phạm Dương Mại cùng các con chạy thoát, quân Tống thu vô số châu báu, vàng bạc không biết bao nhiêu mà kể. 9
10. Năm Bính-Tý,(436) Hòa-Chi khởi ₫ánh , Cho Triệu-Túc ₫ược làm Thái-Phó , Giết Phù-Long, tướng lãnh Chiêm-Thành . Đặt Tinh-Thiều vào chỗ quan văn . Tấn công tiến chiếm thật nhanh , Phạm-Tu ₫ã có công ngăn 0388- Tiếp thu Tượng-Phố là kinh ₫ô Chàm . 0416- Giặc người Lâm-Ấp, võ quan uy quyền . Ở Nhật-Nam, giặc không quấy rối , Nhà Lương sai Bá-Tiên tư mã , Thời Hoàn-Vương suy thoái dần dần . Làm tiên phong ₫ánh trả Giao-Châu , Lâm-Ấp, Nam-Chiếu, là dân Chu-Diên, chống ₫ỡ từ ₫ầu , 0392- Không còn ₫áng sợ như lần trước ₫ây . 0420- Dằng dai chống cự, năm sau vỡ thành (545) . Bọn quan lại, lũ này gian ác , Trận Gia-Ninh trên sông Tô-Lịch , Lo làm giầu, cướp bóc của dân . Cả hai bên truy kích lẫn nhau . Như tên Lưu-Hội, Trương-Nhân , Địch dùng chiến thuật ₫ánh mau , 0396- Như là Lưu-Khải, tham quan ₫ương quyền . 0424- Lệnh vua cho rút ngõ hầu dưỡng quân . Bọn Bắc phương triền miên cướp bóc, Đất Khuất-Lạo, Tân-Xương ₫óng tạm , Hại dân lành, xúi dục Man, Di . Quân số còn hai vạn binh nguyên , Điêu tàn, non nước suy vi , Lại thêm ngàn lẻ chiến thuyền , 0400- Lòng dân mong ngóng những vì cứu tinh . 0428- Bổ sung binh lính dành riêng dự phòng . NHÀ TIỀN LÝ Hồ Điển-Triệt dàn quân phục kích , Đánh cầm chân ₫ợi ₫ịch hết lương . Lý Nam-Đế (541-547) tại vị 7 năm . Nhằm khi chúng sắp cùng ₫ường , Ở Thái-Bình, tháng hai Tân Dậu (541) 0432- Tốc thần vua sẽ ₫ánh tràn một phen . Có một người hiểu thấu lòng dân . Trần-Bá-Tiên, (25) tướng quân của giặc , Đó là Lý-Bí (24) tướng quân , Khích quân mình ₫ánh thật cho hay , 0404- Chống Lương, ₫uổi giặc bất nhân bạo tàn . Thời cơ giờ ₫ã ₫ến tay , Đặt quốc hiệu : Vạn-Xuân cho nước, (544) 0436- Lúc ₫ầm ngập nước ₫ánh ngay tức thì . Dời ₫ô về ở trước Long-Biên . Quân ta vỡ, rút về Khuất-Lạo , Hiệu xưng Nam-Đế nguyên niên , Để sửa binh, gươm dáo, quân lương . 0408- Xây cung Vạn-Thọ, ₫ặt nền ₫iểm tô . Chỉnh quân ₫ội ngũ ₫àng hoàng , Đất Việt-Thường, cũng từ dạo ₫ó 0440- Chọn thêm tướng giỏi bổ sung chiến trường . Có vương triều, phủ, bộ, bách quan . Đặt ra tướng võ, quan văn , 25- Năm Ất Sửu (545) vua nhà Lương cho Dương-Thiên làm thứ sử Giao 0412- Định thêm luật lệ ₫ể ngăn lạm quyền . Châu, Trần Bá Tiên làm Tư mã, sang đánh Lý Nam Đế. Lý Nam Đế đem 3 vạn quân ra chống cự và bị thua ở Chu Diên, rồi thua thêm trận ở bờ sông Tô Lịch. Địch chiếm thành Gia Ninh, vua rút vào hồ Điển Triệt để đánh du kích đợi cho địch 24- Năm Tân Dậu (541) Lý-Bí, hoặc Lý Bôn, người Thái Bình, phủ Long hết lương và bị hao tổn binh tướng vì thủy thổ. Hưng lên ngôi xưng Nam Đế, đặt quốc hiệu Vạn Xuân. đóng đô ở Long Biên, xây Nhưng Trần Bá Tiên bèn đánh nhân lúc nước dâng tràn ngập, nước cao đến cung Vạn Thọ làm nơi triều hội đạt văn, võ trăm quan định ra luật lệ cai trị . 7 thước. Quân Lý Nam Đế tan rã. 10
11. Vua cho vời Triệu-Quang-Phục ₫ến , (546) Lý-Thiên-Bảo là anh Nam-Đế , Trao cho người ấn triện thay vua . Cùng một người họ Lý bôn ba . Dân quân, ₫ất nước ₫ang chờ , Trong khi giặc mới tràn qua , 0444- Dặn người giữ vững cơ ₫ồ cha ông . 0468- Vào ₫ất Di-Lạc xưng là Đào-Lang . Triệu-Quang-Phục anh hùng dũng liệt , Đào-Lang-Vương sau khi tạ thế , Điều khiển quân, hiểu biết mọi ₫àng . Lý-Phật-Tử kế vị chúa công , Thế vua, ông nhận ngai vàng , Bèn xua quân xuống miền Đông 0448- Sửa sang binh mã lên ₫ường ra tay . 0472- Giành nhau với Triệu-Việt-Vương ₫ất này . Triệu-Việt-Vương (26) Phật-Tử vốn là tay quỷ quyệt , Triệu-Quang-Phục (548-570) tại vị 22 năm . Đã năm lần thất thiệt thua ₫au . Nay dùng chước quỷ mưu sâu , Triệu-Việt-Vương lên thay Nam-Đế , 0476- Tìm ra diệu kế dắt nhau trá hàng . Đất Vũ-Ninh ₫ược kể lắm người . Anh hùng hào kiệt khắp nơi , Xin cho con, Nhã-Lang gửi rể , 0452- Tụ về dưới trướng chen vai diệt thù . Cài vào nhà, tính ₫ể ₫oạt ngôi . Việt-Vương vốn tính thương người . Đầm Dạ-Trạch ở Chu-Diên huyện , 0480- Vô tình ₫ể hắn vào nơi thăm dò . Chọn gò cao huấn luyện dân binh . Bùn lầy bụi rậm vây quanh , Triệu-Quang-Phục chẳng lo chú ý , 0456- Um tùm cây cỏ, rừng xanh bạt ngàn . Bị Phật-Tử tìm kế giết ₫i . (570) Cảo-Nương vì quá ₫am mê , Dạ-Trạch-Vương ₫ánh tan tướng giặc 0484- Nên cha phải chết bởi nghe lời chồng . Là : Dương-Sàn, chiếm ₫ất Giao-Châu . Nền ₫ộc lập ₫ược mở ₫ầu , Hậu Lý-Nam-Đế (571-602) tại vị 22 năm . 0460- Dựng xây ₫ất nước, nêu cao ngọn cờ . Lý-Phật-Tử (27) tiếm xưng Nam-Đế , Dân yên, kể từ giờ nước mạnh . Lấy họ xưa là ₫ể lừa dân . Vùng nông tang ở cạnh Long-Biên , Ô-Diên ₫ô ₫óng mấy năm , Được mùa, thóc lúa nhiều thêm . 0488- Rồi sau dời ₫ến ở gần Phong-Châu . 0464- Diệt tan xâm lược chưa yên nội tình . 27- Triệu Quang Phục thống nhất. Lý Phật Tử về đòi chia giang sơn vì cho là 26- Triệu-Quang-Phục, con của Triệu Túc người huyện Chu Diên, là người của Lý Nam Đế. Phục nghĩ tình chúa cũ, chia đất cho để ở, Lý Phật Tử cùng con uy tráng, dũng liệt, theo Nam Đế đi đánh dẹp có công được trao cho chức tả tướng trai là Nhã Lang xin cưới con gái vua là Cảo Nương. Nhân khi Vua không đề quân" - Triệu Quang Phục dời đô từ Long Biên về Vũ Ninh. phòng, Lý Phật Tử đoạt ngôi, đóng đô ở Ô Diên, sau dời về Phong Châu. Là một Anh hùng hào kiệt tụ về rất đông dưới trưóng, Triệu Quang Phục lấy đầm Dạ người quỷ quyệt xảo trá đầu hàng ngay khi quân giặc nhà Tùy do Lưu Phương tiến Trạch để cất giấu binh lương và huấn luyện dân binh, làm căn cứ địa, đại bản doanh sang. Lý Nam Đế làm vua được 7 năm .Triệu Quang Phục được 23 năm. Lý Phật đặt tại đó. Triệu Quang Phục được người đời gọi là Dạ Trạch Vương. Tử được 32 năm (571-602). Sau thời kỳ đô hộ của nhà Tùy suy, đến nhà Đường Sau khi giết Dương Sàn là tướng giặc, thống nhất đất nước, xưng vương gọi năm Mậu Dần (618) đổi Giao Châu làm An Nam đô hộ phủ . là Triệu Việt Vương. Anh của Lý Nam Đế là Lý Thiên Bảo cùng với Lý Phật Tử Quan quân nhà Đường ra tay bóc lột nhân dân, cướp bóc của cải vàng bạc, chạy trốn vào đất của người Di Lao khi quân Lương xâm chiếm nước ta, bôn ba châu báu và tài nguyên đất nước. Trong thời gian này nhiều nhân vật nổi lên chống hải ngoại, xưng là Đào Lang Vương . lại ách thống trị của ngoại bang . 11
12. Năm Nhâm-Tuất (602) vua Tầu sai tướng NHỮNG CUỘC NỔI DẬY Là : Lưu-Phương tổng quản quân doanh . Đưa quân uy hiếp kinh thành Lý-Tự-Tiên (687) 0492- Phật-Tử hèn mạt, trói mình hàng ngay . Quan cai trị thẳng tay vơ vét , Tướng nhà Tùy cho người áp giải , Của trong dân thu hết làm riêng . Đưa Lý về giam tại Bắc-Kinh . Có người tên Lý-Tự-Tiên (28), Đau ₫ớn thay phận nước minh. 0524- Hưng binh khởi nghĩa ₫ứng lên diệt thù . 0496- Chịu ách ₫ô hộ, lại thành thuộc bang . Vì lực ít, khó cơ chiến thắng , Bị quân Đường vây hãm ₫ó ₫ây , BẮC THUỘC THỜI ĐẠI (Tiếp theo) Về sau bị bắt, lưu ₫ày , Các nhà Tùy, Đường (603- 938) 335 năm . 0528- Quân tan, binh vỡ, tiếc thay anh hùng . Đất Việt-Thường vào tròng lệ thuộc , Đinh-Kiến (687) Quân Tùy, Đường, lần lượt kéo sang , Dưới giầy xâm lược ngoại bang , Tướng của người là ông Đinh-Kiến (28) , 0500- Nước non xơ xác hoang tàn thảm thương . Gom tàn quân quyết chiến tới cùng . Đánh thành, vây phủ, tấn công , Đánh hơi, bọn Bắc phương thấy lửa , 0532- Giết Lưu-Diên-Hựu, dẹp xong lũ này . Lâm-Ấp (27a) kia, vàng quả thật nhiều . Lưu-Phương ₫ược phái ₫em theo , Vua nhà Đường cử ngay Tư-mã , 0504- Quân hơn một vạn, vượt ₫èo ₫ánh sang . Tào-Trực-Tỉnh qua ngả Quế-Châu . Phục binh giết Kiến, lấy ₫ầu , Vua Phạm-Chí chặn ₫ường chống trả , 0536- Trả thù cho Hựu bấy lâu tham tàn . Quân nhà Tùy bèn giả vờ thua Đột nhiên quay lại thừa cơ , Mai-Hắc-Đế (722) 0508- Trung quân phản kích, khiến Vua chạy dài . Mấy trăm năm, mấy lần Bắc thuộc , Nhà Tùy mất, Đường sai Đạo-Hựu , Bị quân thù trói buộc triền miên . Sang Giao-Châu phủ dụ Khâu-Hòa . Quan quân, nha lại ₫ương quyền , Là người khét tiếng ₫iêu ngoa , 0540- Làm ₫iều thất ₫ức ₫ảo ₫iên lòng người . 0512- Khâu-Hòa thái thú xin qua chầu hầu . (618) Chúng nhân khắp nơi nơi ₫ồ thán, Y cướp bóc trân châu ngọc quý , Mong có người báo hận cho dân . Khi về Đường làm lễ dâng lên . May thay có bậc thánh nhân , Địa ₫ồ, sổ bộ, tịch ₫iền , 0544- Quê làng Mai-Phụ, Thúc-Loan (29) tên ngài . 0516- Của dân Nam-Việt không quên một vùng . 28- Lý Tự Tiên nổi lên đoạt chính quyền trong tay bọn quan lại Trung Hoa Đường-Thái-Tông ₫ổi tên thành phủ, (622) sau bị Lưu-Diên-Hựu giết. Đinh Kiến là bộ tướng của Lý-Tự-Tiên tập họp nhân Xứ Giao-Châu, tên cũ Việt-Thường, dân và giết chết Lưu-Diên-Hựu nắm giữ chính quyền được vài năm. Nhà Đường Danh xưng ₫ược ₫ổi rõ ràng cho Tào-Trực-Tỉnh sang bắt giết được Đinh-Kiến để trả thù cho tên tham quan 0520- An-Nam Đô-Hộ, thuộc Đường từ ₫ây Lưu-Diên-Hựu. 12
13. Cả toàn dân ₫ến nơi Can-Lộc ,(713) Trong thoáng chốc ₫ầy lèn quân giặc , Một lòng trừ ngoại tộc Bắc phương . Uà vào theo lối tắt ₫ường sông , Thề nay ₫ánh ₫uổi quân Đường , Quân ta bối rối vô cùng , 0548- Trừ quân xâm lược nhiễu nhương giống nòi . 0576- Những nơi xung yếu lọt vòng bao vây . Năm Quý Sửu (713) lên ngôi cửu ngũ , Mai-Hắc-Đế rời ngay khỏi phủ , Ngài là người ₫ất cũ : Hoan-Châu . Rút vào rừng chống trả ₫ịch quân . Thu về ₫ất nước, ₫ã lâu Quân lương, khí giới hao dần , 0552- Bị Đường ₫ô hộ cất ₫ầu không lên . 0580- Thế cùng lực tận, mười phần còn hai . Năm Giáp Dần (714) ₫uổi tên Đô-hộ , Nước ₫ộc lập vừa mười năm chẵn , (712-722) Sở-Khách kia phải bỏ Giao-Châu , Ngài mất rồi, uy vẫn còn ₫ây . Từ nay sạch bóng quân Tầu , Tiếc thương trăm nỗi vơi ₫ầy 0556- Toàn dân mở hội khởi ₫ầu kỷ nguyên . 0584- Đền Mai-Hắc-Đế ₫ời ₫ời khói hương . Băm hai châu thu liền một mối , Bố-Cái Đại-Vương (761-802) Một vương quyền ₫ổi mới cho dân . Ngoại giao các nước ở gần , Ba quý tử con Phùng-Hạp-Khánh ,(767) 0560- Lâm-Ấp, Chân-Lạp, Kim-Lân một lòng , Vị tướng tài bên cạnh Thúc-Loan . Những trang văn võ kiêm toàn . Lập chân vạc thế chung giữ nước , 0588- Phùng Hưng, anh cả lại càng oai phong . Định ngay ra chiến lược liên hoàn . Kết ₫oàn các nước lân bang , Vật ngã trâu, tay không bắt hổ , 0564- Tạo thành sức mạnh sẵn sàng ₫ấu tranh . Uy danh như sấm nổ gần xa . Hưng binh vì nước, vì nhà (766-780) Bốn mươi vạn dân binh các nước , 0592- Anh hùng hào kiệt nghe qua theo về . Làm kinh hồn lũ cướp Bắc phương . Mười năm ròng rã, vua Đường Cờ khởi nghĩa, lời thề vì nước , 0568- Vạch xong kế hoạch chiến trường xuất quân . Quyết tâm giành cho ₫ược non sông , Cứu dân khỏi ách gai chông , Dương-Tư-Húc (30) làm quan Vệ-tướng , (722) 0596- Đau thương nô lệ ở trong tay Đường . Tiến quân vào theo hướng Phục-Ba . Húc theo ₫ường cũ ₫i qua , Phất cờ soái khẩn trương ₫ại nghĩa , Đánh tan tành khiếp vía ngoại bang . 0572- Từ Khâm-Châu ₫ến chỉ vừa một ₫êm . Đánh cho tướng giặc kinh hoàng , 0600- Đánh cho tơi tả ₫ầu hàng mới thôi . 29- Mai Thúc Loan người đất Hoan Châu, là người mưu lược văn võ song toàn, có óc phán đoán nhạy bén, là người Việt đầu tiên trong lịch sử Việt Nam đã đề ra một kế hoạch liên minh các nước lân bang, họp thành một khối đồng minh để 30- Sự khôn ngoan của vua Đường là ra lệnh cho bộ tướng là Dương Tư Húc chống lại áp lực chính trị quân sự và kinh tế của Trung Hoa trong thời kỳ đó. Sự đánh thần tốc vào Giao Châu bằng con đường tắt mà ngày xưa Mã Viện đã đi qua . thành lập được một liên minh đó phải nói là thành công rực rỡ. Dưới tay Mai Hắc Sự tấn công bất ngờ của Dương Tư Húc làm tan rã nhanh chóng đầu não của liên Đế, lực lượng quân đồng minh là 400.000 quân, đó là một điều quá vĩ đại vượt khỏi minh, kéo theo sự sụp đổ của triều đại Mai Hắc Đế. Ông ở ngôi được 10 năm (713- sức tưởng tượng đương thời . 723). 13
14. Cao-Chính-Bình sợ oai mà chết ,(791) Tướng Cao Biền (34) ₫ược sai sang ₫ánh, Giặc nhà Đường, kế hết, cạn lương . Với mưu ₫ồ toan tính Giao-Châu . Vẫn còn ngoan cố không hàng , Chủ trương trấn áp làm ₫ầu , 0604- Nên ta tận diệt quân tàn mới thôi . 0628- Xây thành, khẩn ₫ất bắc cầu giao thông . Diệt giặc xong, vua tôi trị nước , Dương-Thanh (819) Ở trên ngôi vừa ₫ược ba năm , (782) Năm Kỷ Hợi, (819) Dương-Thanh thứ sử , Một lòng vì nước, vì dân , Người Giao-Châu chiêu dụ dân quân 0608- Khi ngài tạ thế nhân nhân sụt sùi . Phất cờ khởi nghĩa ₫ánh tan , Ngài ₫ã vì, mệnh trời, quốc tổ , 0632- Giết Lý-Tượng-Cổ tham tàn hiếp dân . Nước thanh bình, sáng tỏ kỷ cương . Mấy năm sau, Dương-Thanh tử trận , Tôn xưng Bố-Cái Đại-Vương , (31) 0612- Muôn ₫ời lập miếu khói hương phụng thờ . Nam-Chiếu, dân Hoàn-Động kéo sang . Cùng ₫i có cả Hoàn-Vương , Con, Phùng-An (32) thay cha kế nghiệp , 0636- Là vua Lâm-Ấp lên ₫ường xâm lăng . Bị nhà Đường uy hiếp ₫ánh tan . Triệu-Xương cũng ₫ược cử sang , Nam-Chiếu xâm lăng (858) 0616- Làm quan Đô hộ An-Nam lúc này . Năm Mậu Dần, (858) An-Nam loạn lạc , Khắp mọi nơi ₫ói khát triền miên . Nửa thế kỷ từ ngày mất nước , (790-840) Bên trong xã hội không yên , Cứ mỗi lần kẻ trước người sau , 0640- Cõi ngoài Nam-Chiếu chiếm nguyên mấy vùng . Sang làm thứ sử Giao Châu , 0620- Tên nào cũng trở thành giầu có thêm . Bọn giặc này hãn hung xâm lấn , Đuổi quân Đường ₫ến tận biên cương . Tội cho dân lên rừng xuống biển , Thành tan, tướng chết thảm thương , Mò ngọc trai, tìm kiếm ngà voi . 0644- Giết ngay Sái-Tập nhà Đường năm sau . Còng lưng tôi mọi suốt ₫ời , 0624- Ngoại bang xâm lược tác oai dân mình . Quân Nam-Chiếu cầm ₫ầu một cõi , Đuổi giặc Đường ra khỏi Giao-Châu .(863) 31- Mấy chục năm sau, con một bộ tướng của Mai Thúc Loan là Phùng Hạp Đặt Dương Tư-Tấn (33) ngôi cao , Khánh, tên Phùng Hưng một người kiệt xuất có sức mạnh phi thường nổi lên đánh 0648- Từ ₫ây ₫ất Việt thuộc vào người Man . đổ lũ quan lại nhà Đường bấy giờ là Cao Chính Bình, một tên quan lại tham tàn, bất dân đóng góp quá nặng. Phùng Hưng cùng em là Phùng Hải phất cờ khởi nghĩa, Quân Nam-Chiếu hai lần lấy ₫ất , đánh nhau với Cao Chính Bình lâu ngày không thắng được, nghe theo kế của Đỗ Đường binh thua mất mật Hải-Môn . Anh Hàn vây chặt phủ bộ. Cao Chính Bình lo sợ mà chết. Sau khi chiến thắng ông lên ngôi, dân tôn là Bố Cái Đại Vương, rất tiếc là ở ngôi chỉ có 7 năm, ông mất Quan quân thất ₫ảm kinh hồn , năm 789 ông đã để lại một tấm gương anh hùng, yêu nước. 0652- Bị bắt, bị giết ₫ến hơn vạn người 32- Phùng-An nối nghiệp cha cầm quyền, sau bi Triệu Xương đàn áp và cuối cùng thì đầu hàng. Sau thời kỳ này, nước ta rơi vào cơn loạn lạc. Thiên tai liên tiếp, 33- Năm Mậu Dần (850) là một năm đầy thảm họa đối với Giao Châu, trong quan lại bóc lột. Dân tình lầm than. Quân Nam Chiếu tha hồ quấy phá, đất Giao thì đô hộ Lý Trác tàn bạo hà hiếp nhân dân, ngoài thì Nam Chiếu 2 lần chiếm Giao Châu lúc bấy giờ tan nát đến tận cùng. Người Nam Chiếu coi như đất của họ. Nam Châu, đặt quan cai trị. Nam Chiếu để lại 2 vạn quân và giao cho Dương-Tư-Tấn trấn giữ Giao Châu. Đoàn-Từ-Thiên làm tiết độ sứ Giao Châu. Chiếu đuổi quân nhà Đường ra khỏi Giao Châu, giết chết thái thú. 14
15. Năm Bính Tuất, (866) xem xong dự án , Khúc-Thừa-Dụ (906-907) Cao-Biền cho ₫ào móng sửa sang . Khúc-Thừa-Dụ (35) vừa ngay khi ấy, La-thành xây mới khang trang , Với danh gia nổi dậy cơ ₫ồ . 0656- Nhà hơn bốn chục vạn gian ₫ể dùng . Một lòng vì nước toan lo , Đi một vòng gần hai nghìn trượng , 0684- Cùng dân khởi nghĩa ₫ắp mô chiếm thành . Đắp quanh thành, một ngọn ₫ê cao . Dẹp giặc, phong Đổng Binh Chương Sự , Vọng lâu liên kết cùng nhau , Chức kèm theo Tiết-Độ Sứ-Quân. (906) 0660- Châu mai bốn mặt thêm vào phía trên . Dụ người giặc tính phải cần , 0688- Lại ₫ào kênh Thiên Vi lấy lối (867) Dịu cơn phẫn uất của dân Việt mình . Để thuyền bè lui tới thông thương . Giặc biết ₫âu chí anh hùng ấy , Về sau dân gọi Cao-Vương , Xoay thế cờ, ₫oạt lấy thời cơ . 0664- Cao-Biền ở lại ₫ịa phương mấy ₫ời . Cùng dân giữ vững cõi bờ , 0692- Dễ dàng bẻ gẫy ý ₫ồ mưu thâm . Đến năm Tý (880) lòng người không thuận , Bèn dấy lên tổng tấn công ngay . Khúc-Hạo (907-917) Đuổi tên Tăng-Cổn chạy dài , Người chẳng may hai năm vội thác , 0668- Lại thêm Nam-Chiếu phía ngoài tác oai. Khúc-Hạo, (36) con gánh vác lên thay . Quân nhà Đường không người cai quản , Một trang anh kiệt nhân tài , Chạy xô nhau, khinh mạn bỏ thành . 0696- Lấy dân làm gốc vạch ngay tỏ tường . Nhắm ₫ường Ung, Quảng cho nhanh , Nhà cải cách, kiếm ₫ường phát triển , 0672- Sau lưng ₫ể lại vô vàn binh lương . Từ nghèo nàn, cần kiệm, ấm no . Thuở bấy giờ dân ₫ang khổ ải , Tổ chức quản lý giao cho , Một là do quan lại nhà Đường , 0700- Từng châu, từng phủ phải lo chu toàn . Hai là Nam-Chiếu nhiễu nhương , Đứng ₫ầu tỉnh là viên quản giáp , 0676- Cùng nhau cướp phá tan hoang nước mình . Giáp chia thành xã ấp nhỏ hơn . Giặc hai bên mặc tình vơ vét , Lựa người lệnh trưởng khôn ngoan , Chúng thẳng tay càn quét chẳng thương . 0704- Bình quân cấp ruộng vẹn toàn cho dân . Can qua tan nát miếu ₫ường, 35- Năm Ất Sửu (905) Khúc Thừa Dụ, người Hồng-Châu, thừa cơ nổi dậy 0680- Lòng người uất hận những mong có ngày . chiếm thành Đại La xưng là Tiết độ sứ, xây dụng chủ quyền . 36- Năm 907, Khúc Thừa Dụ chết, con là Khúc Hao lên thay. Khúc Hao là 34- Năm Giáp Thân (864) vua Đường cho Cao Biền sang thay và đánh đuổi người tài ba thao lược, một nhà chính trị giỏi, thiết lập hệ thống hành chánh và quân Nam Chiếu ra khỏi đất Giao Châu. Cao Biền là người có kế sách thôn tính quản lý dân sự lấy các tiêu chuẩn như khoan dung, giản dị, yên ổn, bình quân thuế Giao Châu lâu dài, y tăng cường các biện pháp thống trị, cho khai khẩn, di dân, làm ruộng cho dân, ngoại giao khôn khéo đối với người Trung Hoa, cho người qua lại đường giao thông, mở mang kinh tế , đắp thành Đại-La ở bờ sông Tô-Lịch. Cao- buôn bán thông thương đồng thời dò xét được ý đồ của phương Bắc. Với Chiêm Biền trị dân có phép tắc nên ai cũng kính phục, tôn lên làm Cao-Vương. Năm 875 Thành, Chân Lạp, phân định biên giới rõ ràng và cắt đặt các đội biên phòng để kịp Cao-Biền được gọi về làm Tiết-Độ-Sứ Tứ-Xuyên, giao cho người cháu là Cao-Tầm thời ứng phó vì người Chiêm Thành hay đưa quân sang cướp phá quấy nhiễu . làm Tiết-Độ-Sứ Giao-Châu. Khúc Thừa Hạo cầm quyền được 10 năm thì qua đời. 15
16. Lấy an lạc, khoan dung, giản dị , Thứ sử mới tên là Lý-Tiến , Làm phương châm cai trị toàn dân . Được ₫iều sang ₫iều khiển việc quân . Cải cách hành chính dần dần , Nhưng mà thế giặc ₫ã tàn , 0708- Quốc gia ₫ổi mới ngày gần thắm tươi . 0736- Đại-La giữ ₫ược mấy phần chung quanh . Khi tạ thế chọn người kế vị , Ở Dương-Xá vang danh bộ tướng , Suốt ₫ời vua chỉ nghĩ ₫ến dân . Người họ Dương, hào trưởng năm xưa. Giữ cho ₫ất nước bình yên , Ba ngàn quân sẵn phòng ngừa, 0712- Dân thêm giầu mạnh vững bền mở mang . 0740- Phất cờ khởi nghĩa diệt trừ ngoại xâm . Để giang sơn ngày càng vững chắc , Phải ₫ối ₫ầu với giặc Bắc phương , Dương-Diên-Nghệ (931-938) Ngoại giao khôn khéo nhún nhường , Dương-Diên-Nghệ (39) phá tan bọn giặc , 0716- Sứ thần trao ₫ổi bình thường với nhau . Đuổi quan Tầu, vây bắt tàn quân . Giữ yên nơi ₫ịa ₫ầu biên giáp , Giết tên Trần-Bảo, hung thần , Với Chiêm-Thành, Chân-Lạp phương Nam . 0744- Tự xưng Tiết-Độ Sứ Quân cầm quyền . Phân chia ranh giới rõ ràng , Dương-Diên-Nghệ giữ yên ₫ất nước , 0720- Đặt quân canh giữ sẵn sàng chặn ngay . Coi binh quyền mới ₫ược bẩy năm , Khúc-Thừa-Mỹ (917-923) Phải tên gia tướng gian thâm , 0748- Tên Kiều-Công-Tiễn manh tâm hại hiền (937) . Khúc-Thừa-Mỹ (37) lên thay Khúc-Hạo , Sai sứ thần sang báo vua Lương . Ham ₫ịa vị, giết viên chủ cũ , Giữ tình giao hảo bình thường , Công-Tiễn kia lòng thú dạ lang . 0724- Nhận cờ tiết việt tượng trưng Phiên-thần (919) Cũng vì ham chức làm càn , 0752 - Toan ₫em ngoại tộc phá tan cơ ₫ồ . Quân Nam-Hán manh tâm chiếm ₫oạt , Lý-Khắc-Chính ₫ược cắt ₫em qua . Binh hùng, tướng mạnh, quân xa , 38- Năm Canh Dần (930) quân Nam Hán chiếm Giao Châu, lấy 0728- Manh tâm chiếm lại nước ta bấy giờ . thành Đại La, châu Hoan, châu Ái, cử thứ sử Lý Tiến cùng Lương Khắc Trinh, Trình Bảo, rồi cử quân tiến đánh Nam Chiếu. Quân Nam Hán tuy là Năm Canh Dần (930) kẻ thù Nam Hán (38) , chiếm được đất Giao Châu nhưng chúng chỉ kiểm soát ở chung quanh Lấy ₫ất ₫ai ở quận Giao-Châu . thành Đại La, còn bên ngoài và các châu, phủ khác đều dưới quyền kiểm Đại-La, Hoan-Ái xem nao, soát của Dương Diên-Nghệ . 0732- Cất quân mấy vạn ₫ánh vào Champa . 39- Dương Diên Nghệ là một bộ tướng của họ Khúc, người Dương Xá. Trong nhà lúc nào cũng có 3.000 quân binh thiện chíến. Dương Diên 37- Khúc Thừa Mỹ lên thay. Nước Trung Hoa đổi chủ từ Lương sang Hán. Nghệ giết Lý khắc Chính, Trình Bảo và đuổi Lý Tiến, giành chủ quyền, Khúc Thừa Mỹ quyết định giao thiệp với nhà Lương, nên vua Nam Hán tức giận. độc lập lại cho đất nước. Dương Diên Nghệ đánh đuổi đám tàn quân và Năm 923 sai kiêu tướng là Lý Khắc Chính đem quân sang đánh Giao Châu. Khúc làm chủ đất nước từ năm Tân Mão (931) tự xưng là Tiết độ sứ Giao Châu, Thừa Mỹ bị quân Tàu bắt đem về Trung Hoa, Lý Khắc Chính lấy bộ tướng của sau bi nha tướng là Kiều Công Tiễn mưu hại giết chủ, đoạt chức năm 937. mình là Lý Tiến cùng ở lại cai trị Giao Châu . Họ Khúc cầm quyền được 25 năm . 16
17. Ngô-Quyền (938-944) Rồi ₫ột nhiên phản hồi truy kích , Khi thủy triều vừa kịp rút nhanh . Tính năm tháng kể từ Mậu-Tuất (938) , Thuyền Tháo ₫ụng cọc tan tành , Đất nước ta quả thật rối bời . 0780- Quan, quân, tướng giặc thây phanh, hết hồn . Lăm le, Nam-Hán bên ngoài , 0756- Bên trong nội loạn, lòng người oán than . Thuyền Nam-Hán khôn ₫ương cọc sắt , Nát lủng sườn khiến giặc thất kinh , Đất nước chìm trong cơn nguy biến , Nhác trông lại thấy Ngô-Quyền Nam-Hán vương muốn chiếm nước ta . 0780- Oai phong lẫm liệt trên thuyền chỉ huy . Sai con Hoằng-Tháo ₫em qua , 0760- Binh hùng tướng mạnh tính ₫à xâm lăng . Quân mai phục không ly ₫ội ngũ . Giặc bỏ thuyền lố nhố lên bờ , Chúa Nam-Hán chiếu ban mũ áo , Chúng không học ₫ến chữ ngờ, Cho Vạn-Vương Hoằng-Tháo tiên phong . 0784- Lọt ổ phục kích ta chờ từ lâu . Cử thêm binh mã lên ₫ường , 0764- Chiến thuyền theo hướng Bạch-Đằng tiến vô . Địch khiếp vía quay ₫ầu tháo chạy , Phía quân ta cướp lấy chiến trường. Còn riêng y ₫óng ₫ô Bắc Bạch , Dồn cho chúng ₫ến cùng ₫ường , Ở Hải-Môn ứng trực sẵn sàng , 0788- Hết còn có dám nghênh ngang coi thường. Nghe tin quân giặc tràn sang , 0768- Ngô-Quyền (40) gấp rút chận ₫ường ₫ánh ngay . Chém tại trận ₫ương trường Hoằng Tháo , Nam-Hán vương mếu máo thương con . Trước giết Tiễn, sau bày thế trận , Thề rằng chẳng dám ngó dòm , Sông Bạch-Đằng dụ tiến vào sâu . 0792- Nứớc Nam xin ₫ể người Nam trị vì . Cọc ngầm từng khoảng cách nhau, 0772- Đợi khi nước lớn trong bầu ₫ổ ra . Bạch-Đằng-Giang (41) sông kia hùng dũng , Tiếng sóng rền còn vọng ₫âu ₫ây . Thuyền của ta nhấp nhô mặt sóng , Hồn thiêng chót vót chân mây , Tháo khinh thường nổi trống tiến quân . 0796- Ngọn cờ ₫ộc lập tung bay trên thành . Đuổi theo sát khí ₫ằng ₫ằng , 0776- Quân ta giả chạy theo giòng nước xuôi . Người truyền tụng có vành ánh sáng , Khi vua sinh tỏa rạng khắp nơi . Khí thiêng hun ₫úc nên người , 40- Ở ngôi 6 năm, thọ 47 tuổi (898-944). Ngô Quyền con rể Dương- 0800- Tướng ₫i tựa hổ, nốt ruồi ngang lưng . Diên-Nghệ giết Kiều Công Tiễn. Ngô Quyền đã kết thúc một ngàn năm đô hộ của ngoại bang và mở đầu kỷ nguyên độc lập lâu dài của dân tộc. Ngô 41- Năm Mậu Tuất (938) chúa Nam Hán sai con là Hoàng Tháo đem quân Quyền người Đường Lâm thuộc giòng quý tộc có trí dũng, sức có thể nâng xâm chiếm nước ta dưới danh nghĩa là cứu Kiều Công Tiễn. Vua Nam Hán đóng ở được vạc. Dương Diên Nghệ gả con gái và cho Quyền quận Ái Châu. Sau Bác Bạch, Hải Môn để chờ viện. Hoàng Tháo đem chiến thuyền theo sông Bạch khi đánh thắng Nam Hán, Ngô Quyền xưng vương, đóng đô ở Loa thành, Đằng mà tiến vào. Ngô Quyền đã. sai người đem cọc lớn vạt nhọn, đầu bịt sắt, lập Dương Thị làm hoàng hậu, đặt trăm quan chế định triều nghi phẩm đóng ngầm ở cửa biển, khi nước triều lên Quyền sai người đem thuyền nhẹ ra khiêu , chiến, giả thua để dụ địch đuổi theo. Khi nước triều hạ, quay lại tấn công. Thuyền phục. Hưởng dương 47 tuổi, lên ngôi 6 năm (898 - 944). địch mắc vào cọc ngầm lật úp, rối loạn tan vỡ. Quyền thừa thắng đuổi bắt được Hoàng Tháo giết đi. Vua Hán đau khóc, thu nhặt tàn quân rút về. 17
18. Có trí dũng, sức nâng ₫ược vạc , Hậu-Ngô-Vương (951-965) Lúc sơ sinh, tên ₫ặt Ngô-Quyền . Ngô-Xương Văn, (43) nhân danh triều cũ , Cùng con Diên-Nghệ kết duyên , Cùng hai người họ Đỗ, họ Dương . 0804- Được phong Nha tướng cầm quyền Ái-Châu . Dùng mưu bắt ₫ược Bình-Vương, Đất Đường Lâm, ơn sâu vũ lộ , 0832- Bảo toàn cơ nghiệp tông ₫ường họ Ngô . Chọn Loa-thành làm chỗ ₫óng quân . Rước anh về cùng lo việc nước , Lập Dương Hoàng-hậu, ₫ăng ₫àn , Xương-Ngập, sau lấn lướt chuyên quyền , 0808- Đặt ra chức tước cho hàng vương thân. Muốn giành tất cả làm riêng , Chế nghi lễ ₫ai cân phẩm phục , 0836- Gây nên chia rẽ anh em trong nhà . Thiết triều ₫ình theo bậc ₫ế vương . Bốn mươi bẩy tuỏi ngài băng ,(944) Loạn sứ quân (966) 0812- Ở ngôi cửu ngũ Việt-Thường sáu năm . Loạn sứ quân (44) tạo ra thảm cảnh , Một chiến thắng lưu truyền muôn thuở, Mười hai phe tranh ₫ánh lẫn nhau . Sông Bạch-Đằng ghi nhớ ngàn thu , Sứ quân tên họ như sau : Mở trang lịch sử bấy giờ , 0840- Lý-Khuê, Bạch-Hổ, Đằng-Châu chiếm thành . 0816- Thời kỳ tự chủ, từ xưa ₫ến rầy . Đất Vĩnh-Tường, Nguyễn-Khoan hùng cứ , Dương-Bình-Vương (945-950) Đỗ-Cảnh-Thạc, Xương-Xí, Nguyễn-Siêu , Lã-Đường, Kiều-Thuận tiếp theo , Ngô-Xương Ngập lên thay ngôi báu , 0844- Nhật-Khánh, Công-Hãn cũng gieo kinh hoàng . Có Tam-Kha là cậu, nghĩa tình . Di thư vua viết phân minh , Trần-Lãm trấn ₫óng làng Kỳ-Bá (Thái-Bình). 0820- Cậy Kha giúp ₫ỡ con mình lên ngôi . Nguyễn-Thư-Tiệp chiếm cứ Bắc-Ninh Nồi da nấu thịt, ₫ao binh, Nhưng Tam-Kha nuốt lời di chúc , 0848- Cuối cùng Bộ-Lĩnh tổng bình sứ quân . Tên gian thần thừa lúc ấu vương . Mon men trở dạ bất lương , 43- Trên đường dẹp giặc Xương Văn bảo Đỗ-Cảnh-Thạc và Dương-Cát-Lợi 0824- Cướp ngôi của cháu, Bình-Vương xưng càn . đem quân quay về đánh úp bắt Dương-Tam-Kha lập nên triều Hậu-Ngô nhưng không được bao lâu thì mất và trong nước rối loạn vì Thập Nhị Sứ Quân. Dương-Tam-Kha (42) mưu gian hại cháu , 44 Loạn Thập-Nhị Sứ Quân (955-967) Xương-Ngập, Xương-Văn tuy làm Bọn cận thần giở dẫu lắm trò , - vua nhưng lãnh địa thu hẹp lại một nơi. Đến đời sau là Ngô-Xương-Xí lại càng yếu Cũng không giấu ₫ược ý ₫ồ , kém nữa nên chỉ còn là một sứ quân mà thôi . 12 sứ quân là : 0828- Soán ngôi phản nghịch mồ hồ mị dân . 1- Ngô-Xương-Xí:Khoái-Châu,Hưng_Yên. 2- Đỗ-Cảnh-Thạc Thanh-Oai,Hà-Đông . 3-Trần-Lãm, Kỳ-Bá, Thái-Bình. . 4- Kiều-Công-Hãn, Bạch-Hạc, Vĩnh-Yên . 42- Dương Tam Kha là anh của Hoàng hậu, sau khi Ngô Quyền chết, cướp 5-Nguyễn-Khoan:Vĩnh-Tường, Sơn-Tây. 6-Ngô-Nhật-Khánh: Phúc-Thọ,Sơn-Tây. ngôi của cháu là Xương Ngập tiếm xưng là Bình Vương. Kha bắt Ngô Xương Văn 7-Lý-Khuê : Thuận-Thành, Bắc-Ninh . 8-Nguyễn-Thư-Tiệp: Tiên-Du, Bắc-Ninh . 9-Lữ-Đường : Văn-Giang, Bắc-Ninh . 10-Nguyễn-Siêu: Thanh-Trì, Hà-Đông. là em Xương Ngập, đem về làm con nuôi. Kha làm vua được 6 năm, sai Xương 11-Kiều-Thuận: Cấm-Khê, Sơn-Tây . 12-Phạm-Bạch Hổ: Đằng-Châu, Hưng-Yên. Văn và hai tướng là Đỗ Cảnh Thạc và Dương Cát Lợi đi đánh hai thôn Thái Bình (Sơn Tây) nổi loạn. 18
19. Đinh-Bộ-Lĩnh (968-980) Năm Mậu-Thìn (868) lên ngôi Hoàng-Đế , Dời ₫ô về ₫óng ở Hoa-Lư , Đinh-Bộ-Lĩnh (45) vốn chân hổ hám , Đắp thành, bảo vệ kinh ₫ô , Của sứ quân Trần-Lãm minh công . 0872- Luyện binh tập mã ₫ể lo giữ gìn . Châu-Hoan thứ sử cha ông , 0852- Quê người ở ₫ất Đại-Hoàng, Hoa-Lư . Đại-Cồ-Việt, ₫ặt tên cho nước , Kinh tế là ₫iều trước cho dân . Mồ côi cha kể từ lúc bé , Nghiêm minh, trái lệnh bất tuân , Mẹ, họ Đàm quạnh quẽ nuôi con . 0876- Vạc dầu, sắt ₫ỏ ₫ể răn mọi người . Ngày thường cùng trẻ trong thôn , 0856- Tréo tay làm kiệu, suy tôn dỡn ₫ùa . Vua lại sai, phân chia nhiệm vụ , Chọn nhân tài ₫ể bổ làm quan . Cắm cờ lau, tay khua nghi trượng, Tính năm, lịch sử rõ ràng . Bày trò chơi ₫iều tướng khiển binh , 0880- Ghi từng sự kiện ₫ể làm tàng thư . Người già thấy thế giật mình, 0860- Điềm này, sau lớn ắt thành ₫ế vương . Chia binh ra quân cơ mười ₫ạo (46). Cấp quân trang mũ áo chỉnh tề . Quả nhiên, sau khang cường khôn lớn , Định phân cấp bậc uy nghi , Đầu quân về dưới trướng Minh-công , 0884- Đạo, Quân, Lữ, Tố, Ngũ, ghi rõ ràng . Họp dân dấy nghĩa xưng hùng , 0864- Sứ quân hàng phục, cuối cùng tôn lên . Đinh-Tiên-Hoàng lập năm hoàng hậu, Quá yêu con thơ ấu Hạng-Lang Vạn-Thắng-Vương thành tên thường gọi , Phong làm Thái-Tử thay vương , Bởi mỗi lần nổi trống xuất quân , 0888- Buộc trưởng Đinh-Liễn phải nhường cho em . Điều binh tốc thắng như thần , 0868- Khiến bao hào trưởng quy hàng dưới tay . Năm Bính-Tý (976) thương thuyền các nước , Lần ₫ầu tiên dừng bước ₫ất ta , 45- Đinh Bộ Lĩnh, người động Hoa Lư, châu Đại Hoàng, con của thứ Đem dâng phẩm vật, lụa, ngà , sử châu Hoan Đinh Công Trứ, nha tướng Dương Diên Nghệ, dẹp yên các 0892- Cống triều cốt ₫ể làm quà giao thương . sứ quân, tự lập làm đế, ở ngôi 12 năm (968-979), bị nội nhân là Đỗ Thích giết, thọ 56 tuổi, táng ở Sơn Lăng Trường Yên. Lần ₫ầu tiên bán buôn từ ₫ấy , Vua mồ côi từ bé, mẹ họ Đàm đưa gia thuộc vào ở cạnh đến sơn thần Các nước ngoài muốn cậy nhờ ta trong động. Chơi với các trẻ cùng lứa. Chúng tôn Lĩnh làm tướng, tréo tay Bán buôn trao ₫ổi lại qua , nhau làm kiệu dùng hoa lau làm cờ rước như nghi trượng thiên tử. 0896- Giữa dân các nước diễn ra trong vùng . Năm 967 Đinh Bộ Lĩnh cùng con là Liễn nghe tiếng Trần Minh Công là người có đức mà không có con nối nên xin đến nương tựa. Về sau Công 46- Theo Việt-Nam Sử Lược của Trần-Trọng-Kim thì Đinh- Tiên-Hoàng có trao quyền, được sai đi đánh các hào trưởng, Đinh bộ Lỉnh đánh đâu thắng 10 đạo quân mà: 1 đạo 10 quân, 1 quân 10 lữ, 1 lữ 10 tốt, 1 tốt 10 ngũ. Như vậy thì đó, nhân dân các nơi khâm phục theo về. quân đội của ĐTH có 1.000.000 người sao ? Con số này hơi khó tin. Năm 968 lên ngôi, đặt quốc hiệu là Đại Cồ Việt dời kinh ấp về động Căn cứ vào tên gọi thì ‘Tốt’ là người lính thì tổ chức này có lẽ nên ngưng ở Hoa Lư, bắt đầu dựng cơ đồ mới lập thành, đào hào xây cung điện đặt “1 lữ 10 tốt” và không có “1 tốt 10 ngũ”. Như vậy thì 1 đạo chỉ có 10.000 người triều nghi lập ra luật pháp nghiêm minh. và 10 đạo là 100.000 người so với dân số vào thời kỳ đó đã là nhiều lắm rồi . Năm 971 bất đầu quy định cấp bậc văn võ tăng đạo. 19
20. Liễn mất quyền sinh lòng chiếm ₫oạt , Cuộc thăng trầm, lẽ thường là thế . Giết Hạng-Lang, tội ác Việt-Vương , Lợi với Tình, giâu bể mà thôi . Vì ngôi, làm việc bất lương , Vợ chồng, ₫ạo nghĩa, than ôi ! 0900- Nhẫn tâm ₫ến nỗi coi thường tình thâm .(797) 928- Long bào trao tặng, tình ₫ời bất nhân ! Việc như thế nẩy mầm bạo loạn , Đại-Hành Hoàng Đế (980-1005) Đỗ-Thích kia thí mạng nhà vua . Tôn Thập-Đạo tướng quân : Thiên-tử Khi ngài ăn uống say sưa , Năm Canh-Thìn (980) bái lễ tân quân . 0904- Trong sân cung cấm, bấy giờ nửa ₫êm . Tung hô vạn tuế mấy lần , 0932- Vân-Nga thái hậu trao dâng áo bào . Hắn giết luôn Việt-Vương Đinh-Liễn , Rồi trèo tường ẩn lén trong cung . Lẽ ₫ương nhiên nhân nào quả ấy , Bị quan Nguyễn-Bặc truy lùng , Bộ-Lĩnh xưa từng lấy vợ người . 0908- Tìm ra hung thủ ở trong lỗ vò . Trớ trêu biết mấy, sự ₫ời , 0936- Vợ mình kẻ khác cướp rồi biết chăng ! Tên Đỗ-Thích bấy giờ bị bắt , Tội tử hình băm nát thịt xương . Quê Ái-Châu, Lê-Hoàn (48) xưng ₫ế , Đáng ₫ời răn kẻ làm gương , Lấy vợ vua, Dương-thị phu nhân , 0912- Âm mưu thoán ₫oạt ngôi vương của người . Lên ngôi hoàng hậu ₫ể gần, 0940- Mười hai trai lớn theo dần chủ trương . Lỗi tại ai ? Chung quy là thế ! Chuyện quốc gia phải ₫ể vô tư , Bỏ trưởng lập thứ ấu thơ , 48- Năm (980) Phạm Cự Lượng làm đại tướng âm mưu cùng thái hậu tôn Lê 0916- Đến năm hoàng hậu, cơ ₫ồ phải hư . Hoàn lên ngôi Thiên Tử. Đây là một nghi vấn lịch sử ? Đỗ Thích không phải là tên họ người nào mà chỉ có nghĩa là = :”thích khách họ Đỗ”. Chẳng lẽ kẻ giết vua, rồi Rước linh cữu nhà vua ₫em táng , bị đình thần xử tội như vậy mà không ai biết rõ tên là gì ? Có thể, những việc xẩy ra từ khi vua Đinh-Tiên-Hòang phế trưởng lập thứ, Mã-Yên-Sơn thuộc huyện Tràng-An . cho đến việc Đỗ-Thích giết vua, việc đình thần lập Đinh-Tuệ, cho đến khi Lê-Hoàn Quần thần ₫ưa trẻ cầm quyền , lên làm vua đều là do kế họach chiếm ngôi nhà Đinh của Lê-Hoàn và Dương-thái- 0920- Vệ-Vương Đinh-Tuệ (47) ₫ưa lên ngai vàng . hậu ? Rồi sau khi Lê-Hoàn lên làm vua, ém nhẹm tất cả mọi chuyện, không ai dám nói đến hoặc phanh phui những bí mật đó ra nữa . Phế ₫ế : Vệ-Vương Đinh-Tuệ (979-980) Lê-Hoàn, người Ái Châu, làm quan nhà Đinh chức Thập đạo tướng quân. Quân Tống xâm lược đem quân ra chống cự, rồi thay nhà Đinh làm vua, ở ngôi 24 Cự-Lượng kêu Vệ-Vương còn nhỏ năm, thọ 65 tuổi (941-1006). Lê Hoàn phế Đinh Toàn làm Vệ Vương - Hai năm sau Thưởng phạt e sẽ khó minh phân . (982) Lê Hoàn lấy Dương Thị làm vợ tôn là Đại Thắng Minh Hoàng Hậu, bà này là Chi bằng Thập-Đạo Tướng-Quân vợ của vua Đinh Tiên Hoàng, là mẹ Vệ Vương Toàn. Chuyện như là luật nhân quả. 924- Lên ngôi giữ lấy giang san mối rường . Số là Ngô Nhật Khánh một trong 12 sứ quân bị Đinh Tiên Hoàng đánh bại, Đinh tiên Hoàng lấy mẹ của Nhật Khánh làm vợ, bắt em gái Khánh gả cho con trai mình là Đinh Liễn, gả con gái cưng của mình cho Khánh, ý muốn dập tắt lòng oán 47- Đinh-Tuệ, con thứ của Tiên Hoàng, ở ngôi 8 tháng. Họ Lê cướp ngôi vọng của Khánh, nhưng trong lòng Khánh vẫn bất bình, bèn đem cả vợ chạy sang giáng phong là Vệ Vương, thọ 18 tuổi. Vua còn thơ ấu phải nối nghiệp lớn gian Chiêm Thành đến cửa biển Nam Giới (Hà Tĩnh) rút dao ngắn xẻo má vợ kể tội nan, cường thần nhiếp chính, người trong nước lìa lòng, nhà Đinh mất. Đinh quốc rằng: "Cha mày ức hiếp mẹ con ta lẽ nào ta vì mày mà quên tội ác của cha mày hay công Nguyễn Bặc cùng Thập đạo tướng quân Lê Hoàn rước Vệ Vương Toàn 6 tuổi sao? cho mày trở về, ta đi " sau nghe tin Đinh tiên Hoàng chết, Khánh dẫn người lên ngôi hoàng đế, tôn mẹ đẻ của Toàn là Dương Thị làm Hoàng Thái Hậu rồi rước Chiêm vào cướp đất . linh cữu của Đinh Bộ Lĩnh về táng ở Sơn Lăng . 20
21. Năm Canh thìn (980) Tống vương hạ chiếu (49) , Lê-Đại-Hành nắm quyền quân lữ , Đa-Tốn kia mang biểu thư sang , Sai Tử-An mở lộ Nam chinh (992) Vừa ₫e, vừa dọa, vừa nương, Thân hành ₫ốc chiến tiến binh (50). 0944- Đánh ₫òn tâm lý, dọn ₫ường xuất quân . 0972- Chém Bê-Mi-Thuế, thất kinh Chiêm hoàng. Tống hành binh, quân phân bốn mũi , Vì trước ₫ó Chiêm bang bắt giữ , Hướng Bạch-Đằng thủy ₫ội tiến qua . Quan Từ-Mục, Ngô-Tử-Canh sang . Tập trung quân ở Đại-La , Đưa thư hỏi tội Hoàn-Vương 0948- Lạng-Sơn, quân bộ, chia ba kéo vào . 0976- Lâu nay không thấy ₫ưa sang cống triều . Hầu-Nhân-Bảo làm Giao-Châu sứ , Trăm cung nữ bắt theo về nước , Tôn-Hoàn-Hưng, Khâm Tộ theo chân . Cùng bạc vàng lấy ₫ược trong cung. Lưu-Trừng ₫ốc thúc thủy quân , Nhà sư Thiên-Trúc bị cùm , 0952- Hơn ba vạn lính rần rần vượt sang . 0980- Theo ₫oàn chiến thắng về cùng quân quan . Hầu-Nhân-Bảo dương dương tự ₫ắc , Vua ra lệnh phá tan lăng miếu , Kéo quân vào ₫i tắt lối sông . Hủy thành trì, quốc bảo thu gom . Vừa qua gần tới Chi-Lăng , Đánh Chiêm một trận thất hồn , 0956- Bị ta phục kích giết phăng, trận tiền . 0984- Rửa xong mối hận bắt giam sứ thần . Quan quân Tống thất ₫iên bát ₫ảo , Đối với Tống, dần dần thông hiếu , Tướng Lưu Trừng thủy ₫ạo thoái vong . Sai sứ thần dâng biểu Ung, Hy . Giặc phơi thây chết ₫ầy ₫ồng , Xin làm tiết trấn biên thùy , (985) 0960- Đánh tan ba vạn quét xong kẻ thù . 0988- Đến năm Thuần-Hóa, phong vì (51) Quận vương .(995) Bắt Phụng-Thiên, trói gô Quân-Biện , Khéo ngoại giao, khi cường, khi nhược , Giải giặc Tống về ₫ến Hoa-Lư . Lúc sứ thần Lý-Giác sang thăm , (987) Bộ binh Khâm-Tộ thua to, Vua sai sư Thuận giả làm 0964- Tống-vương xuống chiếu truyền thu quân về . 0992- Chèo ₫ò ₫ưa sứ, ₫ối ngâm thơ rằng : Vua nhà Tống suy ₫i tính lại , “Bạch mao phô lục thủy , Dùng chiến tranh không khỏi thương vong . Hồng trạo bãi thanh ba” Chi bằng ₫ưa kế sắc phong , Hai người ứng ₫ối ngâm nga , 0968- Gửi cho thông hiếu, ₫ược lòng hai bên . 0996- Giác càng kính phục về nhà tâu lên . 49- Lê Hoàn lên ngôi thiên tử - tháng 8 năm Canh Thìn (980) vua Tống sai 50- Năm 982 vua thân đi đánh Chiêm Thành. Trước đó vua sai Từ Mục và Ngô Tử Lư Đa Tốn đem thư sang dụ hàng lời lẽ ngạo mạn đồng thời cử Hầu Nhân Bảo, Canh sang sứ Chiêm Thành, bị người Chiêm bắt giữ, vua giận nên cho quân đi đánh - chém Tôn Toàn Hưng, Hác Thủ Tuấn, Thôi Lương chia quân làm bốn hướng tấn công chết vua Chiêm là Bê Mi Thuế, Chiêm Thành thua to, bắt được quân sĩ của chúng nhiều vô kể xâm lược nước ta.Hầu-Nhân-Bảo và Tôn-Hoàn-Hưng, tướng nhà Tống, chỉ huy bộ cùng là kỹ nữ trong cung trăm người và một nhà sư Thiên Trúc. Lấy các đồ quý đem về, thu được vàng bạc quí báu kể hàng vạn, san phẳng thành trì, phá hủy tông miếu một năm thì về binh tiến vào mặt Lạng-Sơn. Lê-Đại-Hành cho người trá hàng, dụ Hầu-Nhân-Bảo kinh sư. đến chỗ hiểm, bắt được đem giết. Bộ binh Hầu-Nhân-Bảo tan . 51- Năm 986 sai sứ sang thông hiếu với nhà Tống, năm 985 xin Tống phong chức Tiết Lưu-Trừng, tướng nhà Tống chỉ huy thủy quân tiến vào mặt Bạch-Đằng, thấy Trấn đến 995 phong làm Giao Chỉ Quận vương. . bộ binh của Hầu-Nhân-Bảo bị tan, vội rút ngay về nước 21
22. Vua trả bọn Quách, Quân binh biện , Đối với nước, tài cao trông thấy , Là tù binh trong trận Chi-Lăng . Nhưng việc nhà chẳng mấy kỷ cương . Nhân khi sứ Tống sang thăm , Anh em không biết nhún nhường , 1000- Tỏ tình thông hiếu, Hòa, Nhân, của mình . 1032- Mưu giành ngôi báu tranh vương ₫oạt quyền . Vua cầm quyền, thông minh, thấy rộng , Trung-Tông hòang ₫ế (1005) Quả là người lương ₫ống tài cao . Điện Trường-Xuân vào niên Ất Tị , Khéo tài nội trị, ngoại giao , Vua băng hà, chiếu chỉ truyền ngôi . 1004- Giỏi tài khai khẩn vét ₫ào kênh mương . Anh em giành giật ghế ngồi , Năm Quý Mão (1003), trên ₫ường thị sát , 1036- Cuối cùng Long-Việt (53) là người lên thay . Đa-Cái kênh, hết nước cạn khô . Vua liền ra lệnh truyền cho , Lê Ngọa Triều (1005-1009) 1008- Quân dân nạo vét ₫ể ₫ưa nước vào . Lê-Long-Đĩnh (54) bèn sai hạ sát , Giết anh mình ₫ể ₫oạt ngôi vua . Giặc Cứ-Long lâu lâu quấy rối , Sửa quan chế, ₫ổi triều thư , Vua ₫ích thân ₫i tới Cùng-Giang , 1040- Rập khuôn theo ₫úng kiểu như bên Tầu . Điều quân, bày trận dọn ₫ường , 1012- Kêu trời ba tiếng, ₫ánh tràn giặc tan . Mẹ Long-Đĩnh, tên Hầu-Di-Nữ , Là nữ tì, gốc ở Champa , Nam-Bình-Vương tước phong của Tống , Phi tần này ₫ã sinh ra Vì bãi binh ở trận Như-Hồng . 1044- Nửa mang máu Việt, nửa là dân Chiêm. Vua Tống cũng muốn ₫ẹp lòng , I016- Nên sai sứ ₫ến tâng công cho ngài . Đĩnh sắc phong bốn tên hoàng hậu , Xin Tống vương cho mũ áo dát vàng . Năm Ất-Mùi, (995) , việc quân phải kể , Tống triều chấp thuận gửi sang, Trăm chiến thuyền trực chỉ Trung-Hoa . 1048- Vua ₫ưa trâu trắng lên dâng Bắc-triều .(1007) Hành quân tốc chiến từ xa , 1020- Như-Hồng thị trấn vòng qua ₫ánh vào . Sử sau chép lắm ₫iều quái ₫ản , Được gán cho Long-Đĩnh Minh-vương . Châu Tô-Mậu, Ung Châu (52) nước Tống , Một là dâm ₫ãng, bạo tàn , Bị quân ta chiếm ₫óng mấy ngày . 1052- Hai là ác ₫ức coi thường mạng dân . Chiếm rồi ta rút ra ngay , 1024- Cốt là nhắc nhở từ nay chớ nhờn. Như chuyện lấy thằn lằn làm gỏi , Bắt trẻ thơ ra gọi cho ăn . Sai quan nha ₫úc tiền Thiên-Phúc .(964) Bắt người trấn nước sủi tăm , Xây thêm lầu Long-Lộc, Trường Xuân . 1056- Đem người xẻo thịt, bắt nằm chuồng heo . Dựng nhà trên núi Đại-Vân , 1028- Điện vàng, nhà bạc, sức dân ₫ổ vào . 53- Lê-Long-Việt, con thứ ba của Lê Đại Hành, mẹ là Hầu Di Nữ. Lên ngôi được 3 ngày thì bị em cùng mẹ là Long Đĩnh giết, thọ 23 tuổi (983-1005). 54- Lê-Long-Đĩnh, lại có tên là Chí Trung, con thứ năm của Đại Hành, cùng mẹ với 52- Đối với Tống thì Đại Hành đã làm Tống Triều phải lo nghĩ. Năm 994 cho quân Long Việt, ở ngôi 4 năm, thọ 24 tuổi (986-1009), băng ở tẩm điện. Vua làm việc càn dỡ, sang đánh trấn Như Hồng thuộc Khâm Châu, đánh châu Tô Mậu, rồi đánh Ung-Châu . giết anh, cướp ngôi, thích dâm đãng, tàn bạo, không mất nước sao được ? 22
23. Bắt trèo cây cheo leo cao vút . Có một ₫iều mà ₫ời chẳng hiểu , Đốn gốc rồi cho rớt coi chơi . Tại sao vua dâng biểu xin kinh ? (1007) Lấy cỏ tranh quấn quanh người , Đắp ₫ường. dựng cột, ₫ào kênh , 1060- Rồi ₫em ₫ốt lửa vua tôi giải sầu . 1080- Đóng thuyền ₫ể chở bộ hành sang sông (?) (1009) Lại róc mía trên ₫ầu sư trọc , Suốt bốn năm coi trông việc nước , Rồi giả vờ như mắc phải gai , Đã năm lần giặc giã phá tan . Thả tay vua ₫ể dao rơi , Dù vua là một hôn quân , 1064- Đầu sư ₫ổ máu, vua cười vỗ tay . 1084- Triều thần sao chẳng cân phân mọi bề . Vua lại sai cho người bắt rắn , Nên chấm dứt Tiền Lê (55) từ ₫ấy , Bỏ vào quần bày lắm trò chơi . Kỷ Dậu niên (1009) nhà ấy mất ngôi . Lão bà hoảng vía la trời Cầm quyền hăm chín năm trời , 1068- Vỗ tay thích thú vua cười bò lăn . 1088- Thay vua họ khác hai ngày lạ chưa . Lúc thiết triều vua nằm nghiêng ngả , NHÀ LÝ Bởi vì người ₫ã quá ham mê , Tửu sắc dâm dật ê chề , Lý-Thái Tổ (1010-1028) 1072- Mắc thêm bệnh trĩ khó bề ngồi lâu . Đã mấy lần cơ ₫ồ nguy biến , Cảnh sơn hà lâm nạn chiến tranh . Tên “Ngọa Triều” (54a) bắt ₫ầu từ ₫ó , Quốc gia chìm nổi lênh ₫ênh, Tẩm ₫iện lâu là chỗ vua băng . 1092- Cuối cùng cũng thoát xích xiềng ngoại bang . Đồng dao có tiếng hát rằng : 1076- “Ngọa-Triều Hòang ₫ế” rõ ràng quái thai . Lý-Công-Uẩn, (56) người làng Cổ-Pháp, Sinh ra ₫ời ₫áng bậc minh vương . 54a- Sử của ta từ đời Đinh, Tiền Lê, đến đời Lý có nhiều bí ẩn, khó hiểu như cái chết của Đinh-Tiên-Hòang, vụ tôn Lê-Hòan lên làm vua, tư cách Long-Đĩnh, vai trò của mấy vị Lên ngôi hoàng-₫ế Việt-Thường , thiền sư, thân thế Lý-Công-Uẩn 1096- Là người khoan thứ, tinh tường việc dân . Có một số tài liệu cho rằng Lê-Long-Đĩnh không xấu như thường nói mà là một ông vua trẻ, tiến bộ, như những thí dụ sau đây : Cha không có, mẫu thân họ Phạm , “Thái độ của vua Tống đối với Long Đĩnh là sự kính nể ta đọc được đoạn này trong Đại Việt Sử Ký Toàn Thư trang 235 "Vua Tống cho rằng Tê ngưu từ xa đến không hợp với Chùa Tiêu-Sơn, giao cảm thần nhân . thủy thổ muốn trả lại, nhưng sợ trái ý vua, sai đợi cho sứ nước ta về rồi mới thả ra bãi biển". Sinh con tuấn tú lạ ngần , Tháng tám (1008) Nhà Tống phong vua làm Giao chỉ Quận Vương, lĩnh Tinh Hải 1100- Không cha, nên thuộc thành phần con côi . Quân Tiết Độ Sứ .Tháng 9 năm ấy nhà Tống đúc ấn " Giao Chỉ Quận Vương" sai Quảng Nam Chuyển Vận sứ đem sang ban” . Đối với một cường quốc như Trung Hoa thì vua của họ là bậc thiên tử trong thiên hạ, 55- Nhà Tiền Lê làm vua 3 đời, 29 năm (981-1009) đối với vua các nước chư hầu, tiểu quốc như nước ta mà thái độ của Hoàng Đế nước Tống đối đãi như vậy có thể gọi là hiếm có, phải nói là Long Đĩnh có một nền ngoại giao như thế nào 56- Tục truyền: Lý-Công-Uẩn không có cha, mẹ là Phạm-Thị đi chơi chùa đó mới làm cho vua Tống ưu ái như vậy, có thể xem Long Đĩnh đã thành công trong việc thiết Tiêu-Sơn (làng Tiêu-Sơn, phủ Từ-Sơn, Bắc-Ninh) nằm mộng thấy đi lại với thần lập một nền ngoại giao hòa bình với Trung Hoa thời bấy giờ . nhân rồi về có thai sinh ra con trai. Lên ba tuổi cho người sư ở chùa Cổ-Pháp là Lý- “Phải công bằng ghi nhận Long Đĩnh là vị vua đầu tiên làm việc văn học này, việc mà Khánh-Vân làm con nuôi, đặt tên là Lý-Công-Uẩn - (Việt Nam Sử Lược/ Trần- từ trước các vị vua nước ta chưa thấy ai làm chỉ sau khi Long Đĩnh cho người qua Tống xin Trọng-Kim, trang 94-) Những huyền thoại như vậy thấy rất nhiều trong lịch sử để chín bộ sách Dịch, Thi, Thư, Lễ, Xuân thu, Hiếu kinh, Luận ngữ, Mạnh Tử, Chu lễ và bộ kinh che đạy một tội lỗi hay một việc làm thường bị coi là xấu xa, hoặc để tôn vinh, ca Đại Tạng thì mãi đến năm 1018 Lý Thái Tổ mới sai Viên Ngoại Lang là Nguyễn Đạo Thanh tụng một người khi làm lớn. Tuy nhiên, người đặt ra huyền thoại cũng đã ngầm cho và Phạm Hạc qua Tống Để xin Kinh (ĐVSKTT trang 246 ). ta đoán biết Lý-Công-Uẩn là con ai. 23
24. Lý-Khánh-Văn nhận nuôi ₫ứa bé , Gốc là dân, mối giềng trị nước , Trí thông minh, ₫ủ vẻ lương tường . Việc khởi ₫ầu làm chước : lên ngôi . Sư chùa Lục-Tổ rất thương , Bỏ giềng lưới, bỏ giam người , 1104- Nói rằng không phải người thường thế ₫âu . 1128- Đại xá thiên hạ, ₫ổi ₫ời từ ₫ây . Mãi về sau, lời sư Vạn-Hạnh (57), Vua xuống chiếu : “Từ rầy có việc Đã trở thành ₫ịnh mệnh quốc gia . Không thuận lòng giải quyết với nhau , Nhiều năm ròng rã trôi qua , Được quyền diện kiến trình tâu 1108- Tiên tri lúc trước quả là ₫úng ngay . 1132- Vua thân phán quyết ngõ hầu minh oan” . Sau hai ngày, vua Lê-Long-Đĩnh , Lại hạ lệnh : Người ₫ang trốn tránh , Chết chưa chôn thì chuyện xẩy ra . Cho phép về lại cảnh quê hương , Trong triều nổi cuộc phong ba , Áo cơm giúp kẻ cùng ₫ường , 1112- Nguyễn-Đê, Cam-Mộc ₫ứng ra nói rằng : 1136- Tha người Nam-Chiếu, cấp lương ₫ưa về” . “Nhân lúc này lo chung việc nước , Vua lại phê : Ba năm miễn thuế , Tôn Lý-công lên chức Thánh-Hoàng . Sửa ₫ình chùa tàn phế hư hao . Nếu không khi gặp tai ương , Công, Hầu, Khanh, Tướng, ban trao , 1116- Liệu ta giữ ₫ược ₫ầu thường này chăng ” . 1140- Chọn người xứng ₫áng ₫ể giao trọng quyền” . Cuộc chính biến tôn vương chớp nhoáng , Viết chiếu truyền dời ₫ô ₫ến chỗ Kế hoạch xong chỉ ₫úng hai ngày . Thành Đại-La, ₫ất cổ Cao-Vương . Cho dù ai muốn trở tay , Vùng này ₫ất thẳng mười phương , 1120- Cũng khó xoay ₫ược ₫ổi thay thế cờ . 1144- Long chầu, hổ phục, dị thường ₫ịa linh . Lý-Công-Uẩn thời cơ có sẵn , Nhìn ₫ịa hình : Đông, Tây, Nam, Bắc , Người khôn ngoan thủ ₫oạn khá nhiều . Thế ₫ất này nét sắc vẻ oai . Thiền sư Vạn-Hạnh (58) phò theo , Vì dân lập kế lâu dài , 1124- Thái sư Khuông-Việt ₫em ₫iều nghĩa nhân , 1148- Tính theo vận nước, nhân tài hội ₫ây . Lạ lùng thay, thuyền vua vừa ₫ến , 57- Mấy vị thiền sư Lý-Khánh-Văn, Vạn-Hạnh, Khuông-Việt giữ vai trò gì, chính trị hay tôn giáo, trong việc đưa Lý-Công-Uẩn lên làm vua ? Phải chăng các Có rồng vàng xuất hiện trên sông . thầy đã chủ trương một triều-đình của các thầy, tổ chức một cuộc đảo chính lật đổ Đổi tên thành, gọi Thăng-Long (59) . nhà Lê và Lê-Long-Đĩnh biết nên mới bắt bớ giết chóc tăng chúng. Rồi thì được 1152- Mùa thu, tháng bẩy, khởi công dựng nền .(1010) làm vua, thua làm giặc, triều Lý tha hồ kể xấu Lê-Long-Đĩnh mà thói đời phù thịnh, không ai dám bênh vực kẻ bại . 58- Cuộc đổi ngôi từ Nhà Tiền Lê sang Nhà Lý xảy ra chớp nhoáng, một biến động 59- Mùa Thu tháng 7 năm ấy khi thuyền ngự đến thành Đại La có rồng vàng hiện lên chính trị rất ngoạn mục không đổ máu, chỉ có một người chết duy nhất đó là Ngoạ Triều nhân đó mà đổi tên là thành Thăng Long, đổi Châu Cổ Pháp là phủ Thiên Đức, xây dựng các Hoàng Đế người điều khiển và đạo diễn cuộc "đảo chính" này là Đào Cam Mộc . công trình kiến trúc trong kinh thành Thăng Long. Phía trước dựng điện Càn Nguyên để coi Kế hoạch đựơc thực hiện từng giờ không để một khoảng trống nào cho các thế lực khác châu, tả là điện Tập Hiền, giữa là điện Giảng Võ, cửa Phi Long thông với cung Nghênh Xuân, kịp phản ứng. cửa Đan Phượng thông với cửa Uy Viễn, hướng chính Nam dựng điện Cao Minh. Sau điện Có thể xem nhà sư Vạn Hạnh là linh hồn của việc đảo chánh và Đào Cam Mộc là Càn Nguyên dựng hai điện Long An và Long Thúy làm nơi vua nghỉ bên tả xây điện Nhật người thực hiện cái ý đồ đó. Cho nên sau khi lên ngôi Lý Công Uẩn phong cho Vạn Hạnh làm Quang, bên hữu là điện Nguyệt Minh phía sau là cung Thúy Hoa. Thành có bốn cửa : Đông là Quốc Sư, gả con gái và phong tước Nghiã Tín Hầu cho Đào Cam Mộc . Tương Phù, Tây là Quảng Phúc, Nam là Đại Hưng- Bắc là Diệu Đức . 24
25. Điện Càn-Nguyên, nơi coi triều chính , Chia ₫ất ₫ai, hai mươi bốn bộ . Điện Tập-Hiền, hướng ₫ịnh chính Nam . Thuế má gồm sáu vụ rõ ràng . Nằm sau là ₫iện Long-An , Lại còn bắt các ông hoàng 1156- Phía Đông : Giảng-Võ, Thư Tàng kế bên . 1184- Luyện tập võ nghệ giỏi giang tinh tường . Cửa thành trên : Tương-Phù, Quản-Phúc , Hay cũng ₫ấy, họa thường cũng tới , Cửa Bắc là Diệu-Đức mở ra . Khi Lý-công vừa mới từ trần (1028) Đại-Hùng theo hướng Tây qua , Mấy hoàng tử vội ₫em quân (63) 1160- Tường cao, hào chắn, phía xa ngoại thành . 1188- Về kinh mong những tranh giành ngôi vương . Cửa Đan-Phượng thông liền Uy-Viễn . Lý-Thái-Tông (1028-1054) Bậc thềm rồng trước ₫iện Cao-Minh . Thăng-Long quang cảnh hữu tình , Lý Phật-Mã theo trong di chiếu, 1164- Nghinh-Xuân cung cấm, ngoại thành chùa Nghiêm. Đến Cấm-thành mới hiểu tình hình Võ Đức, Thành Dực, Đông Chinh Đổi niên hiệu Thuận-Thiên, dễ tính (1010) 1192- Lăm le những muốn giết mình cướp ngôi . Chức ₫ặt ra phân ₫ịnh rõ ràng . Sắc phong cho sáu bà Hoàng , Lý-Công-Uẩn, vốn người ₫ạo Phật , 1168- Các con ₫ều ₫ược tước Vương, tước Hầu . Sao các con lại mất lương tâm . Không còn tình nghĩa anh em , Lấy kinh-tế làm ₫ầu trị quốc . (1013) 1196- Than ôi ! Cốt nhục tương tàn buồn thay ! Quy ₫ịnh ra luật nước nghiêm trang . Sáu khâu (60) sưu thuế ₫àng hoàng , Cuộc tranh chấp, ba tay vương tử , 1172- Năm lần giảm thuế, nước càng phồn vinh . Khiến triều ₫ình phải xử cho nghiêm . Quan Lê-Phụng-Hiểu, ₫iện tiền , Nơi Phiên-trấn tình hình không ổn (1020) 1200- Rút gươm thẳng ₫ến chém liền Võ-Vương . Giặc xâm lăng khốn ₫ốn dân binh . Cất quân dẹp giặc thân chinh , Các vương kia tìm ₫ường chạy cả . 1176- Đánh cho mấy trận tan tành Cử-Long (61) . Phụng-Hiểu tôn Phật-Mã lên ngôi . Thiên Thành niên hiệu ₫ặt rồi , Vua một lòng tôn sùng ₫ạo Phật , 1204- Máu hòa nứớc mắt sang ₫ời Tháí-Tông . Xuống chiếu truyền khuyên tập chép kinh (62) . Để lầu bát giác tôn vinh , 1180- Đúc chuông, xây tháp, linh ₫ình ₫àn trai . 63- Khi Lý-Công-Uẩn mất (năm 1028, thọ 55 tuổi, trị vì 19 năm) chưa kịp làm tang lễ thì ba hoàng tử: Võ-Đức-Vương, Dực-Thánh-Vương, và Đông-Chinh- Vương kéo quân toan chiếm ngôi của thái-tử Phật-Mã. Võ-Vệ Tướng-Quân Lê- 60- Sáu sắc thuế là : Thổ-Trạch,. Tầm-Tang, Lâm-Sản, Hải-Sản, Thực-Vật và Phụng-Hiểu bèn đâm chết Võ-Đức-Vương tại trận khiến hai người kia sợ phải chạy Ải-Quan . Sắc thuế sau này đánh vào những hàng hóa giao dịch với phương Bắc. trốn. Dĩ nhiên đám táng Lý-Công-Uẩn nhiều máu hơn nước mắt. Lý-Công-Uẩn và 61- Vua Thân chinh đi đánh thắng giặc Cử Long ở Ái-Châu. các con hẳn phải được được trau dồi kỹ càng giáo lý từ bi đạo hạnh của Phật-giáo, 62- Năm 1018, sai quan Nguyễn-Đạo-Thành và Phạm-Hạc sang nhà Tống mà sao có thể xẩy ra nhưng chuyện đau lòng như vậy. Thế mới biết cái vòng danh thỉnh kinh Tam-Tạng về để ở kho Đại-Hưng. Lý-Công-Uẩn xuất thân từ chùa, là lợi nguy hiểm thật ! Phật-Mã lên ngôi là Lý-Thái-Tôn. Hai người kia sau đó xin về con nuôi sư Lý-Khánh-Vân và lại do Sư Vạn-Hạnh khuông phò thì việc chấn hưng chịu tội. Lý-Thái-Tôn tha và cho cả hai người được phục chức. Phật-giáo là lẽ tất nhiên và dễ hiểu . 25
26. Vua tha cho mấy vương dấy loạn , Vào Phật-Thệ, ₫ế kinh Chiêm quốc Lấy tình người ₫ổi oán thành ân . Vua Thái-Tông bắt ₫ược Mị-Ê (65) Đem tiền, gạo, phát cho dân , Khải hoàn, thuyền ngự trở về . 1208- Gọi là bố thí, trong lần lên ngôi . 1236- Động tình, vua phán Mị kề long nhan . Vua lại sai ₫ặt ra thứ bậc , Nàng thủ tiết, quấn chăn tự tận. Để trao quyền cho thật phân minh . Những ₫ời sau sử vẫn còn nghi : Lựa người tài giỏi việc binh , Lý triều ₫ạo hạnh từ bi, 1212- Phong làm thượng tướng giữ gìn quốc gia . 1240- Tại sao có chuyện não nề, ₫au thương ? Vua lập ra bẩy bà hoàng hậu Nùng-Tồn-Phúc vẫn thường quấy phá, Là một ₫iều dễ hiểu không sai Vua Thái-Tông ngự giá thân chinh . Sắc phong Thái-tử, truyền ngôi , Bắt Nùng về chốn ₫ế kinh , 1216- Nhật-Tôn hoàng tử ₫ược ngài ban cho . 1244- Khép vào tội trọng hành hình chẳng tha . Là một người nhân từ, sáng suốt , Nùng-Trí-Cao chạy ra châu Đảng Lại hiểu thông thao lược, kinh luân . Lập nước riêng tính toán phục thù . Sáu nghề lễ nhạc luật âm , Tướng Lý-Tiến ₫ánh, Nùng thua , 1220- Ngự văn, thư số, cũng trang anh tài . 1248- Bắt toàn gia quyến về chờ lệnh trên . Suốt một ₫ời trên ngai hoàng ₫ế , Lý-Thái-Tông lương hiền, nhân ₫ạo , Bước trường chinh tế thế ₫ông, tây , Tước gia phong Thái-Bảo rồi tha . Ở ngôi hăm bẩy năm ₫ầy , Thương tình trước ₫ã giết cha , 1224- Tám lần chinh phạt dạn dầy sương phong (64). 1252- Nên không nỡ hại cả nhà Nùng-Cao (66) . Thái-Tông vốn quảng thông, dĩnh ngộ, Bộ Hình-thư mở ₫ầu quốc pháp ,(1042) Lại lược thao võ nghệ, anh minh . Bởi vì là ứng ₫áp mọi nơi . Dưới tay, tinh nhuệ quân binh , Luật nghiêm lại hợp tình người , 1228- Lãnh ₫ạo xứ sở thanh bình khắp nơi . 1256- Công bằng, ₫úng lẽ, thuận trời, an dân . Hành quân chiếm xứ Hời, Nam tiến , 65- Phật-Thệ nay là làng Nguyệt-Bậu, huyện Hương-Thủy, Thừa-Thiên. Mị- Sông Ngũ-Bồ trận chiến lừng vang . Ê là vương phi của Chiêm quốc, tự tử khi Lý-Thái-Tôn toan làm nhục. Hiện nay, Quân ta khí thế tràn lan , tại phủ Lý-Nhân (Hà-Nam) vẫn còn đền thờ người đàn bà ngoại nhân tiết liệt này . 1232- Chém ₫ầu Sạ Đẩu bắt ngàn tù binh . Chỉ một hành động Mị-Ê phải quấn chăn (vì không có quần áo) để gieo mình xuống sông tự tử đủ biết Lý-Thái-Tôn định hoặc đã giở trò gì với người đàn bà xấu số này. Sử gia viết nhưng vụng 'lách' về chuyện này . 64- Năm 1029 : đánh giặc ở Đản Nải. Năm 1031 : đánh ở Châu Hoan. Năm 1033 : 66-Năm 1041, con Nùng-Tồn-Phúc là Nùng-Trí-Cao và mẹ là A-Nùng chạy đánh châu Đinh Nguyên. Năm 1033 : đánh châu Tuệ Nguyên. Năm 1035 : Đánh châu Di, khi về châu Đảng, lập ra một nước gọi là Đại-Lịch. Lý-Thái-Tông sai tướng Lý-Tiến đi đi, vua tiên đoán là đại tướng Nguyễn Khánh sẽ làm phản, đúng như lời tiên đoán Khánh đã đánh, bắt sống cả hai mẹ con về Thăng-Long, nhưng Thái-Tôn thương tình trước đã làm phản. Vua xuống chiếu bắt giam đóng cũi giải về kinh sư. Tháng sau vua trở về kinh đô . giết cả cha, anh Nùng-Trí-Cao nên tha cho về lại còn phong cho chức Thái-Bảo. Năm 1037 : vua đi đánh đạo Lâm Tây mất hết 2 tháng. Năm 1039 : đánh Nùng-Tồn-Phúc. Năm 1044 : vua thân chinh đi đánh Chiêm Thành ở phía Nam là bờ sông Ngũ Bồ quân Chiêm Bắt được phản lọan, không giết, lại cho quan tước rồi tha cho về, thì quả là Lý- Thành bày binh bố trận vua cho quân đổ bộ tắt ngang sông tấn công, Chiêm Thành tan Quách Thái-Tông nhân từ thật. Phải chăng hành động này để chuộc lại việc đối xử với Mị- Gia Di chém đầu vua Chiêm là Sạ Dẩu tại trận, đoạt được 30 voi, bắt sống 5 nghìn người. Ê . Hoặc Thái-Tông nhân từ thật nhưng cũng không cầm lòng nổi trước sắc đẹp . 26
27. Luyện thủy quân ₫óng thuyền cỡ lớn , Đổi quốc hiệu thành ra (69) ĐẠI-VIỆT ,(1054) Đầu tiên là chiến hạm Vạn-An .(1034) Lập lịch triều, chi tiết chính danh , Vinh-Xuân rồi chiếc Nhật-Quang ,(1037) Gọi tên Long-Thụy Thái-Bình , 1260- Hạm ₫ội có cả vài trăm tiểu thuyền .(1043) 1288- Sửa sang chính sự, dân tình, an sinh . Vua hạ lệnh ₫ào kênh Đản-Nãi ,(1029) Lập Văn Miếu, nặn hình Phối Tứ , Rồi lại sai vét giải Lẫm-Kinh (1050) Những người hiền : Khổng-Tử, Chu-Công . Tây-Nhai mở chốn thị hành, Bẩy hai (72) trò giỏi thờ chung , 1264- Trên sông Tô-Lịch chênh vênh bắc cầu . 1292- Là ₫ất văn vật, tấn phong nhân tài . Lệ từ lâu năm nào cũng thế , Ngoài Cấm-thành, xây ₫ài cao nhất , Vua thân hành tế lễ Thần-Nông . Đặt tên là Bảo Tháp Báo-Thiên . (1054) Tịch ₫iền, ruộng ₫ã cày xong , Mười hai từng ₫ứng dính liền , 1268- Nêu gương thiên hạ dốc lòng làm ăn . 1296- Vươn cao chục trượng oai nghiêm vô cùng . Đạo ₫ức dạy cháu con giữ lễ, Gặp phải khi trời ₫ông lạnh giá , Cho muôn ₫ời lấy ₫ể làm gương . Thương người tù thiếu cả chiếu mền (70) . Tính vua ₫ôi lúc khác thường , Gian ngay chưa rõ trắng ₫en , 1272- Thích nghe sấm ký, khoa trương việc mình . 1300- Truyền hữu ty phát chiếu chăn cho nằm . (1055) Khắp ₫ất nước thanh bình, an lạc , Xót dân tình, phải chăng, không biết , Vua là người trầm mặc, tinh thông . Nên nhiều khi làm việc lỡ lầm . Tháng mười Giáp-Ngọ, tiết ₫ông , Xử người như với thân nhân, 1276- Trường-Xuân, (67) vua mất ₫au lòng thần dân . 1304- Lấy ₫iều khoan giảm gia ân cho người . Là một người bội phần cơ trí, Dân thiếu ăn, ₫ức trời thừa thiếu , Việc quốc gia chăm chỉ sớm hôm . Tha thuế tô, một kiểu khuyến nông . Tiếc rằng hay nói khoe khoang , Vua, quan, dân, lính, một lòng , 1280- Là người khai sáng mối rường về sau . 1308- Giữ yên bờ cõi chẳng mòng riêng tây . Lý-Thánh-Tông (1054-1072) ĐẠI-VIỆT Năm Kỷ Hợi, (1059) lựa ngày Bắc phạt , Được ngôi cao, Thánh-Tông (68) hoàng ₫ế, Đánh Khâm-Châu, cả nước kinh hoàng . Là Đông cung thừa kế Nhật-Tôn . Biểu dương lực lượng vài hôm , Một người tâm tính ôn tồn , 1312- Rồi cho triệt thoái, truyền gom quân về . 1284- Thương dân, trọng việc lại còn lo xa . 69- Quốc hiệu ĐẠI-VIỆT bắt đầu từ đây cho đến hết triều Hậu-Lê . 67-Vua mất ngày 1-10 năm Giáp Ngọ (1054). 70- Mùa Đông, tháng 10 năm Ất Mùi (1055) nhắm lúc tiết Đại Hàn vua bảo 68-Tên húy là Nhật Tôn, con trưởng của Thái Tông. Mẹ là Kim Thiên thái các quan rằng : "Trẫm ở trong cung sưởi than xương thú, mặc áo lông chồn còn rét hậu họ Mai, khi trước chiêm bao thấy mặt trăng vào bụng rồi có mang, ngày 25 thế này nghĩ đến người tù bị giam trong ngục, khổ sở về gông cùm, chưa rõ gian tháng 2 năm Qúy Hợi, Thuận Thiên thứ 14 (1023) sinh vua ở cung Long Đức. Năm ngay, ăn không no bụng, mặc không kín thân, khốn khổ vì gió rét, hoặc có kẻ chết Thiên Thành thứ nhất (1028) được sách phong làm Đông Cung thái tử. Thái Tông không đáng tội, trẫm rất thương xót vậy lệnh cho hữu ty phát chăn chiếu và cấp bèn lên ngôi báu, ở ngôi 17 năm (1054-1072) thọ 50 tuổi (1023-1072) băng ở điện cơm ngày hai bữa " Hội Tiên 27
28. Đánh thị uy chẳng hề chiếm cứ, Tên Ỷ-Lan (72) cũng vì tích ₫ó , Bởi vì vua giận dữ Tống-vương . Là một người ₫ức ₫ộ thông minh . Phản phúc dối trá dị thường , Thay vua việc nước ₫iều hành , 1316- Nuốt lời binh viện, ₫ánh Nùng-Trí-Cao . 1348- Khi chồng sang ₫ánh Chiêm-Thành năm sau . Đánh Chiêm-Thành tiến vào Phiên-Trấn , Lý-Thánh-Tông tài cao, nhân hậu , Chúa Champa thất trận ₫ầu hàng . Coi việc dân, ₫ạt thấu lẽ Trời , Thế cùng, Chế-Củ (71) xin dâng , Cơ ₫ồ gánh vác trên vai , 1320- Ba châu cắt ₫ất kính nhường Thánh-Tông . 1352- Bình Chiêm, phạt Tống, trong ngoài vỗ yên . Vua bằng lòng, tha cho Chế-Củ, Lý-Nhân-Tông (1072-1127) Cõi biên thùy, uy vũ vang danh , Vua băng hà, con lên bẩy tuổi ,(1072) Thu về Địa-Lý, Ma-Linh ,(1069) Càn-Đức, tên, miếu hiệu Nhân-Tông . 1324- Cùng châu Bố-Chính trở thành nước ta . Ỷ-Lan cũng ₫ược sắc phong Tuổi bốn mươi, sinh ra con nhỏ, (1066) 1356- Thái-phi vì ₫ã có công sinh thành . Vua mừng vui, trăm họ hân hoan . Bà buông mành tham gia chính sự , Có người nối giõi ngai vàng , Rồi tranh quyền, bức tử Hoàng phi 1328- Phong ngay Thái-Tử, ₫ăng quang sau này . Là Hoàng Thái hậu ₫ương thì. Lý-Thánh-Tông có tài văn học , 1360- Bẩy hai (72) thị nữ tội gì thác oan ? Làm minh văn cho ₫ục trên bia (1056) Thái sư Lý-Đạo-Thành phụ chính , Cung, Thương sáng tác nghề kia , Việc triều ₫ình hoàn chỉnh giúp vua. 1332- Phỏng theo nhạc khúc chẳng lìa âm Chiêm . Trong ngoài hết sức chăm lo , Tiếng trống Chàm vô cùng hấp dẫn , 1364- Trung trinh báo quốc khuông phò ấu quân . Điệu Pỳ-Dền khi bổng, lúc khoan . Đắp ₫ê chống thủy thần gieo họa, Tám mươi ₫iệu trống Kỳ-Nằng , Mở khoa thi tuyển lựa cống sinh .(1075) 1336- Ri-Nai khúc hát nhẹ nhàng vui thay . Kén người bác học, minh kinh , Nhân một hôm, gặp ngày xuân nhật , 1368- Tam trường lều chõng lưu danh với ₫ời . Dân hiếu kỳ nô nức tranh ₫ua. Lê-Văn-Thịnh tên ngời bảng hổ , Nhân ngài ₫i vãn cảnh chùa , Được vời vào ₫ể dỗ dạy vua . 1340- Cố nhìn ₫ược mặt ₫ức vua một lần . Thăng dần lên chức Thái-sư , (1085) Chỉ riêng một giai nhân tuyệt sắc , 1372- Về sau tạo phản mưu ₫ồ thí quân .(1096) Không nhìn vua, ₫ứng nép bên lan . Vua lấy làm lạ vô vàn , 72- Vua đã 40 tuổi mà không có con trai, trong một chuyến du xuân thưởng ngoạn cảnh chùa, xa giá đi đến đâu, trai gái nô nức đổ xô đến xem không ngớt duy 1344- Sai lấy võng kiệu ₫ể mang nàng về . có một cô gái hái dâu cố đứng nép trong bụi lan. Vua trông thấy gọi đưa vào cung, được vua yêu mến phong làm Ỷ Lan phu nhân, sau đó Ỷ Lan sinh ra thái tử Càn 71- Tháng 0-1069 đánh Chiêm Thành bắt được vua nước ấy là Chế Củ xin dâng ba Đức và hoàng tử Minh Nhân Vương . Bà này, được Thánh-Tông sủng ái, xui vua châu Địa Lý (Quảng Bình), Ma Linh (Quảng Tri), Bố Chính (phía Tây tỉnh Quảng Trị) bắt bỏ ngục Dương-Thái-Hậu và 72 người thị nữ rồi đem giết cả 28
29. Gia nô Thịnh là dân Đại-Lý , Để giao thông, xây cầu, ₫ắp lộ , Có thuật riêng kỳ bí quái chiêu . Sửa kinh thành những chỗ hư hao . Tưởng rằng áp ₫ảo làm liều , Đắp ₫ê Cơ-Xá thêm cao , 1376- Nên chi suýt chết vì theo lũ này . 1408- Để ngăn nước lụt tràn vào kinh ₫ô . Lý-Nhân-Tông, một tay thư pháp , Việc xây cất truyền cho nung ngói , Nét rồng bay, chữ khắc trên bia . Để lợp nhà tránh khỏi hỏa tai . Minh-Văn mấy vận Đường thi , Hội ₫àm với sứ nước ngoài , 1380- “Lam-Sơn Dạ Yến” vườn khuya gẩy ₫àn . 1412- Định xong cương giới ₫ất ₫ai rõ ràng . Nước thanh bình, ơn trên thấm gội , Vương-An-Thạch nghĩ rằng Đại-Việt (74), Khắp kinh thành mở hội hoa ₫ăng . Bị Chiêm-Thành ₫ánh giết hết quân . Luận thơ giữa buổi xuân quang , Bây giờ công phá một lần , 1384- Trên trời trắng xóa một màn tuyết rơi . 1416- Chắc rằng chiến thắng sẽ nằm trong tay . Để có người sáng ngời văn hiến , Vua Tống sai Lưu-Di, Thẩm-Khởi (1075) Lựa nhân tài, hội tuyển chiêu sinh . Ngầm dấy binh yểm tại Quế-Châu . Học theo Khổng, Mạnh, thánh minh . Thuyền bè, quân dụng, gưom ₫ao , 1388- Rèn văn, luyện võ, rạng danh nước nhà . 1420- Cấm dân buôn bán ra vào nước ta . Quốc-Tử-Giám mở ra trường mới , Biết ý ₫ồ của nhà Bắc Tống , Để cho người chữ giỏi học thêm . Thường-Kiệt, phong làm tướng ₫iều quân . So tài, kén trí phân minh . Tiến sang ₫ánh trước Châu Khâm ,(1075) 1392- Môn thi : Tính toán, luật hình học riêng . 1424- Châu Liêm có thể ₫ầu hàng Đại-Nam. Mạc-Hiển-Tích (73) ₫ề tên bảng chỉ , Vây Ung-Châu, Tô-Đam cố thủ . Bổ làm quan Học-Sĩ Hàn-Lâm .(1086) Năm vạn người thảm tử vong thân. Về sau ₫i sứ mấy lần , Tướng quân Tôn-Đản hạ thành . 1396- Thay vua yên vỗ quan quân Chiêm-Thành . 1428- Tô-Đam cùng với gia ₫ình tự thiêu Cho lão thần ₫ược quyền ngồi tấu, Ta vây Liêm, Khâm-Châu hai huyện , Trời vào thu ban áo các quan . Diệt toàn quân tiếp viện họ Trương , Mùa xuân, tiệc yến ₫ãi ₫ằng , (1123) Quảng-Tây Đô Giám tử thương 1400- Vua quan cùng sống thân bằng với nhau . 1432- Lý, Tôn ca khúc khải hoàn, ban sư . Vua ra lệnh : Giết trâu phải phạt , 74-Năm 1075, Vương An Thạch nhà Tống tâu với vua Tống sai Thẩm Khởi, Lưu Di Đến mùa xuân không chặt ₫ốn cây . dấy binh. Vua Lý Nhân Tông biết tin, sai Lý Thường Kiệt, Tôn Đản đem hơn 10 vạn ứng Cấm dùng gậy nhọn cầm tay , chiến. Thường Kiệt đánh Châu Khâm, Liêm, Đản vây thành Ung. Đô giám Quảng Tây nhà Tống là Trương Thủ Tiết đem quân đến cứu. Thường Kiệt đón đánh ở cửa ải Côn Lôn, phá 1404- Cùng ₫ồ sắt thép, kết bầy ₫ánh nhau . tan và chém Thủ Tiết tại trận. Tri phủ Ung Châu là Tô Giám cố thủ, không hàng. Quân ta đánh đến hơn 40 ngày, hạ được thành. Giám cho gia thuộc 36 người chết trước chôn xác vào 73- Năm 1086 tổ chức khoa thi, Mạc Hiển Tích trúng tuyển bổ làm Hàn lâm hố rồi châm lửa tự thiêu. Lý Thường Kiệt giết hơn 58.000 ngàn người, cộng với số chết ở 2 học sĩ. châu Khâm, Liêm thì khoảng 10 vạn. Thường Kiệt còn bắt sống một số tù binh ở 3 châu kể trên đem về nước. 29
30. Vào tháng ba, (1076) Tống cho phủ sứ , Từ ₫ó, Tống hãi kinh khiếp sợ Đến Chiêm-Thành phủ dụ Nam Man . Bỏ giấc mơ dòm ngó nước ta . Tống quân, Chân-Lạp họp bàn , Hai bên thông sứ giao hòa , 1436- Bao vây Đại-Việt dọn ₫ường tiến quân . 1460- Lý triều thịnh trị, nước nhà bình an . Chúng liên minh bày dàn thế trận , Lý-Thường-Kiệt giám quan trong nội , Hai gọng kìm dưới tấn, ₫ánh ngang . Lại là người danh nổi ngoài biên . Quách-Quỳ, Triệu-Tiết lên ₫ường , Nức tài phạt Tống, bình Chiêm , 1440- Đem theo chín tướng sẵn sàng tấn công . 1464- Chính thơ người viết văn tuyên ₫ể ₫ời . Ta chặn ₫ịch tại sông Như Nguyệt, Năm Giáp Thân (1104) ở nơi biên trấn , Quyết một lòng tiêu diệt Tống quân . Quân Chiêm-Thành xâm lấn nước ta . Hi sinh, nhất trí bền gan, Vua Chiêm là Chế-Ma-Na , 1444- Địch quân tổn thất hàng ngàn tử thương . 1468- Đem quân ₫òi lại ₫ất nhà trước ₫ây . Tống rút về Phú-Lương hạ trại . Vua cử ngay, tướng quân Thường-Kiệt , Bắn ₫á ra chống lại tấn công . Trổ oai thần ₫uổi hết giặc Man . Ngàn quân ta phải mạng vong , Thu hồi toàn vẹn giang san , 1448- Khiến cho quân sĩ nản lòng lo âu . 1472- Bắt Chiêm triều cống mấy năm một lần . Lý-Thường-Kiệt ban câu thần dạy (75): Lý-Nhân-Tông không con nối nghiệp , "Vua Nam ngự trị tại nước Nam Dương-Hoán nuôi ₫ể tiếp ngôi mình . Sổ trời ₫ã ₫ịnh rõ ràng Con Sùng hiền ₫ệ thông minh , 1452- Cớ chi cậy mạnh xâm lăng trái lời . 1476- Phong làm Thái-tử thay mình mai sau . Mua thất bại, các ngươi ₫ừng oán" . Trong tiết thu vào năm Đinh Dậu, (1117) Khiến quan quân mạnh dạn tinh thần . Ngày qua ₫ời Thái-hậu Ỷ-Lan . Quyết tâm bảo vệ giang san . Tổ chức hỏa táng, quốc tang , 1456- Bốn vạn uổng tử, Tống ₫ành lui binh . 1480- Làm theo nghi lễ. hỏa ₫àn thiêu thân . 75- Năm sau (1076), vua Tống Hy Ninh xuống chiếu liên minh với Chiêm Nghe biên cương phỉ quân quấy nhiễu , Thành và Chân Lạp đem quân Tống vào Đại Việt bị Lý Thường Kiệt đón đánh, Vua vội vàng xuống chiếu viễn chinh , đến sông Như Nguyệt thì đánh tan được quân Tống do tướng nhà Tống là Quách Rợp trời cờ xí tinh binh , Quỳ và Triệu Tiết chỉ huy. Quỳ phải rút lui lấy châu Quảng Nguyên làm ranh giới. 1484- Thảo ra kế hoạch tự mình ₫iều quân (76) , Người đời truyện rằng một đêm trong đền Trương tướng quân có tiếng đọc to rằng : Nam quốc sơn hà Nam Đế cư Tiệt nhiên định phận tại thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm 76- Năm Giáp Thân 1104 mùa xuân tháng hai, sai Lý Thường Kiệt Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư đánh Chiêm Thành, trước đây Lý Giác trốn sang Chiêm Thành có nói tình Quân sĩ cho đây là lời thần nhân nên càng nức lòng chống giặc. Bài thơ trên coi như hình hư thực của nước ta. Vua Chiêm Thành là Chế Ma Na nhân thể đem một tuyên ngôn độc lập của nước ta Năm 1087, nối lại giao hảo với nhà Tống. Vua truyền thả quân vào cướp lấy đất ba châu Địa Lý, Ma Linh, Bố Chính mà Chế củ đã dân và binh lính bị bắt ở 3 châu Ung, Liêm, Khâm cho nước Tống. Năm 1084, hội đàm định dâng. Lý Thường Kiệt đánh thắng. Vua Chiêm lại dâng nộp đất. lại biên giới. trả lại Tống châu Quan Nguyên chiếm từ ba năm trước. 30
31. Bến Thiên-Thu ầm vang tiếng trống . Lý-Thần-Tông (1128-1138) Đoàn chiến thuyền rẽ sóng ₫ại dương , Lý-Thần-Tông nguyên niên Thiên-Thuận, (1128) Đánh tan bắt sống Ngụy-Bàng , Thái-Úy Lưu kề cận bên ngôi . 1488- Dẹp yên các ₫ộng dọc ₫ường quan san . Làm vua vào tuổi mười hai , Cho tịch thu bạc vàng tơ lụa , 1516- Hưởng dương quá ít, ₫ức tài cũng không . Cùng trâu dê, thóc lúa, bò heo . Việc triều chính do công Thái-Úy . Tù binh bắt ₫ược ₫em theo Đám bề tôi thì chỉ nịnh vua , 1492 - Vua tha không giết làm ₫iều hiếu sinh . Đem vàng bạc với hươu rùa (1129), Ngày cuối cùng biết mình sắp chết , (77) 1520- Dâng lên Hoàng thượng ₫ể mua vui lòng (1137). Vua dặn rằng : “Bỏ việc xây lăng , Từ hoạn quan, Vương công, Tể tướng Lễ tang giản dị khiêm cần , Toàn một bầy bất xứng, tham lam . 1496- Giảm phần nghi lễ cho dân khỏi phiền . Vua thì mê tín, dị ₫oan, Trẫm, nhiều năm, từ lên nối nghiệp , 1524- Mới mười bẩy tuổi có con ₫ể bồng . Nhiệm vụ thì chưa kịp làm xong . Vua xuống chiếu : “Lấy chồng phải ₫ợi , Nay thời ₫ến phút lâm chung , Đẹp xinh thì tuyển tới cung ₫ình 1500- Ta lo Thái-tử chưa thông việc triều . Những cô xấu xí ngoại hình Nhờ Thái-Úy hãy theo phò tá , 1528- Thì vua không tuyển mặc tình tự do” . Coi ấu vương, Trẫm ₫ã giao cho . Vì dân giữ vững cơ ₫ồ , Lý-Thần-Tông (78) hồ ₫ồ, kém cỏi , 1504- Còn ta, lăng mộ ₫ơn sơ, nhẹ nhàng “ . Lại dâm bôn ₫ể dưới lộng quyền . Lân bang Chân-Lạp và Chiêm , Ngày vua băng, sao sa, sấm hiện , 1532- Thường hay quấy nhiễu ven biên bực mình . Năm Đinh Mùi ở ₫iện Vinh-Quang (1127) . Thái-tử thọ lễ, miếu ₫ường . Trong kinh thành, vua ra chiếu chỉ . 1508- Quỳ bên linh cữu ₫ang quàn nơi ₫ây . Mỗi ba nhà quản lý tam ₫ầu . Nếu không kiểm soát trước sau , Bỏ cõi ₫ời, từ nay vĩnh biệt , 1536- Thì cùng liên ₫ới cùng nhau tội hình . Gió lạnh lùng, khí tiết ₫ông sang . Ngậm ngùi, ₫i, ở, lẽ thường , Lệnh ban ra, rùng mình sởn óc (1137), 1512- Sáu ba tuổi ấy, xót thương vua hiền . Gieo nghi ngờ, tang tóc trong dân . Suy ₫ồi hỗn loạn nhân tâm , 1540- Gây thêm chia rẽ toàn dân bấy giờ . 77- Vua không khỏe, gọi Thái úy Lưu Khánh Đàm vào nhận di chiếu rằng : “ Ta đã ít đức không lấy gì làm cho trăm họ được yên, khi chết đi lại khiến 78- Húy Dương Hoán, cháu gọi Thánh Tông bằng ông, gọi Nhân Tông bằng bác, con cho thứ dân mặc áo xô gai, sớm tối khóc lóc làm lỗi ta thêm nặng Việc tang thì của Sùng Hiền Hầu (em kế Nhân-Tông) do phu nhân họ Đỗ sinh ra. Khi mới lên 2 tuổi được chỉ 3 ngày, không xây lăng mộ riêng, nên để ta hầu bên cạnh Tiên đế. Than ôi ! nuôi trong cung, lập làm thái tử Đổi niên hiệu Thiên Thuận phong Lưu Khánh Đàm làm Mặt trời đã xế, tấc bóng khó dừng, từ giã cõi đời, nghìn thu vĩnh quyết, các ngươi Thái úy. Tính của Thần Tông dâm bôn ngu muội (1129) phép nước không nghiêm. Năm nên thực lòng kính nghe lời trẫm, bảo rõ cho các vương công bày tỏ trong 1132, vua vừa 17 tuổi đã có 2 con là Thiên Lộc sau là Minh Đạo Vương và trưởng nữ Năm ngoài ”Lý Nhân Tông chết ngày Đinh Mão năm 1127 ở điện Vĩnh Quang. 1130 mùa vua xuống chiếu cho con gái các quan phải đợi sau khi chọn vào hậu cung xong, người nào không trúng tuyển mới được đi lấy chồng 31
32. Biết thời cơ nước ₫ang hỗn loạn , Lý-Anh-Tông (1138-1175) Quân Chiêm-Thành (79) tiến ₫ánh nước ta . Tân hoàng ₫ế, húy tên Thiên Tộ (81) , Chúng vào ₫ánh cướp Đỗ-Gia , Lên làm vua (1138) tuổi ₫ộ lên ba . 1544- Bẩy trăm thuyền chiến tiến qua vùng này . Mẫu thân : Cảm-Thánh lệnh bà , Lý-Công-Bình trổ tài trấn áp , 1572- Được phong Thái-hậu cũng là người gian . Chặn Chiêm-Thành Chân-Lạp mấy phen . Mấy năm sau bốn phương loạn lạc , Dụng binh quân pháp rất nghiêm , 1548- Nhờ ông, nên giữ ₫ược yên cõi bờ . Triệu-Trí-Chi khoác lác xưng vuơng .(1140) Sau Đàm-Hữu-Lượng làm càn , Ở kinh thành cũng như biên trấn , 1576- Sách dân, quấy nhiễu nát tan một thời . Ba bốn năm hạn hán liền liền . Vua thì ₫au ốm triền miên , Lý-Anh-Tông tuổi ₫ời non nớt , 1552- Bao nhiêu quyết ₫ịnh dưới quyền Thái-sư. Bao nhiêu ₫iều việc nước, việc dân , Đều do Thái-úy ₫ại thần , Thuở bấy giờ Thần-Tông tại vị , 1580- Một tay quyết ₫ịnh lấn dần quyền vua . Ban ra nhiều chiếu chỉ oái oăm . Dựa vào tiền của ₫em dâng , Đỗ-Anh-Vũ (82) thừa cơ làm ẩu , 1556- Mà ban chức tước, quan hàm, ₫ất ₫ai . Tư thông cùng Thái-hậu họ Lê , Gian dâm trong chốn phòng the , Năm Bính Thìn (1136) ₫ất khai cày cấy , 1584- Giữa triều khoác lác chẳng hề nể nang . Hương-Lãnh-Kinh tìm thấy chuông xưa . Đó là di chỉ Đông sơ, Sai quan thường hất hàm ra hiệu , 1560- Của nền văn hóa có từ ngàn năm . Vung tay lên như kiểu côn ₫ồ . Nội cung tự tiện ra vô , Phá Tô-Lăng, tướng người Chân-Lạp , 1588- Quần thần sợ hãi, giả ₫ò làm ngơ . Đem quân vào trấn áp Nghệ-An . Làm dân khiếp ₫ảm kinh hoàng , Điện-tiền, Đô chỉ huy ; Vũ-Đái , 1564- May mà cứu viện dẹp tan tức thì . Cùng ₫ại thần khảng khái bắt giam . Lũ quan hối lộ tham lam , Lý-Thần-Tông ham mê tiền bạc (80), 1592- Thông dâm Thái-hậu càng làm ô danh . Việc triều ₫ình ₫ể mặc các quan . Biên thùy giặc cướp dọc ngang , 81- Thiên Tộ lên ngôi, bấy giờ mới 3 tuổi là vua Anh-Tông, đổi niên hiệu là Thiên 1568- Quốc gia bất ổn lại càng khổ thêm . Minh, tôn mẹ là Cảm Thánh phu nhân họ Lê lên làm Hoàng thái hậu. Thái hậu tư thông với Đỗ Anh Vũ là em của Đỗ thái hậu 82-. Lý Anh Tông còn nhỏ tuổi nên tất cả việc triều chính ở trong tay Đỗ Anh Vũ. Vũ chuyên quyền lại tư thông với mẹ vua. Ở triều chính thì khoác lác, vung tay múa chân lớn 79- Năm Mậu Thân 1128, hơn hai vạn người Chân Lạp vào cướp bến Ba Đầu tiếng. Đỗ Anh Vũ là em của Đỗ Thái Hậu, tất cả việc lớn nhỏ đều ủy cho Vũ. Vũ sai vợ là Tô ở châu Nghệ An bị Lý Công Bình đánh tan. thị ra vào cung cấm do đó mà có việc đi lại tư thông với Lê thái hậu, mẹ vua Anh Tông .Vũ Đái và các quan đại thần bàn nhau ra lệnh bắt giam Anh Vũ. Anh Vũ và Lê thái hậu đút lót 80- Vua thì thích tiền bạc, bọn quan lại muốn làm vừa lòng vua đem dâng tiền vàng cho Vũ Đái nên chỉ xử Vũ làm điền nhi (là người nhổ cỏ ruộng) chỉ có Nguyên nhiều thứ như năm 1129 thái úy Dương Anh Nhĩ dâng hươu trắng, Hà Văn Quảng Dương bảo phải giết đi. Vũ Đái không nghe, sau Anh Vũ được vua tha, bắt đầu trả thù và thủ dâng hai khối vàng sống cân nặng 33 lạng 5 đồng cân, Mậu Du Đô dâng ngựa tiêu các địch thủ. Sau khi phục chức vụ cũ, ĐỗAnh Vũ cho lập đội cận vệ gọi "Phụng quốc vệ" chuyên săn lùng bắt bớ, giết chóc các địch thủ. Tình trạng khủng bố gây kinh hoàng trong trắng bờm đen v.v nhân dân chỉ chấm dứt sau khi Vũ chết. . 32
33. Tội rành rành phải ₫em xử trảm, Vua ₫i tuần những nơi hiểm yếu, Quan Nguyễn-Dương tấu bẩm xử liền , Bời vì người muốn hiểu ý dân . Nhưng vì Vũ-Đái tham tiền , Hình sông thế núi xa gần , 1596- Chỉ phạt Thái-úy làm ₫iền nhi thôi . 1628- Bản ₫ồ ghi chú phiên thần lân bang (1172) Thái-hậu ₫òi phục quyền Anh-Vũ , Vua học bắn, xạ trường dựng bảng , Cho y làm chức cũ như xưa . Khuyên các quan võ tướng hàng ngày . Y bèn nấp bóng sau vua , Tập tành, huấn luyện cho hay, 1600- Bức người ₫ến chết, trả thù ₫ến nơi . 1632- Phép công, phá trận lại bày ra ôn . Y hạ lệnh cho người khủng bố , Nơi ₫ảo xa, Vân-Đồn lập trại , Làm kinh thành ngạt thở khắp nơi . Cho thuyền buồm ₫i lại thông thương . Cấm không tụ họp ba người (1150) Xiêm-La, Lộ-Lạc cũng thường (84) 1604- Cấm không một tiếng chê bai triều ₫ình . 1636- Trảo-Oa (85) cũng ₫ến bán hàng cho ta . Lệnh khủng bố, tình hình như cũ , Vua quyết ₫ịnh không tha Thái-tử Cho ₫ến khi Anh-Vũ lìa ₫ời (1164) Long-Xưởng, (86) người cư xử vô luân . Bàn dân thiên hạ khắp nơi , Làm ₫iều trái ₫ạo bất nhân , 1608- Thở phào nhẹ nhõm, khỏi loài sói lang . 1640- Thông dâm cùng với phi tần của cha . Tô-Hiến-Thành (83) ₫ược làm ₫ại-tướng (1161) Lệnh ban ra phong cho Long-Trát , Bên cạnh vua chỉnh ₫ốn việc triều . Nối nghiệp nhà ký thác truyền ngôi . Được vua rất mực mến yêu , Đông cung Thái tử lập rồi 1612- Ngoại giao, nội trị, nhiều ₫iều sửa sang . 1644- Quyền nhiếp chính sự triệu vời Tô-quân . Vua nước Tống, vào năm Bảo-Ứng (1164) Tô-Hiến-Thành ₫ược vua phó chúc , (1175) Sai sứ sang ₫em tặng Anh-Tông , Giao con mình cho bậc ₫ại thần . An-Nam chiếu chỉ sắc phong , Dốc lòng phò tá ấu quân , 1616- Đổi tên Giao-Chỉ ₫ể hòng dụ ta . 1648- Một người trung nghĩa cầm cân giữa triều . Ngoại giao giữa nước nhà cùng Tống , Vua băng hà, vâng theo di chiếu , Suốt nhiều năm chẳng ₫ộng can qua . Tô-Hiến Thành rước kiệu tân quân . Giữ tình lân quốc hiếu hòa , Lên ngôi hoàng ₫ế chăn dân , 1620- Bán buôn hai nước vào ra dễ dàng . 1652- Chăm lo chính sự, chỉnh tân mọi ₫àng . Với các quan, ₫ặt trường khảo thí ,(1162) 84, 85- Năm Kỷ Tị (1149) mùa xuân tháng 2, thuyền buôn của ba nướcTrảo Oa (Java Cứ chín năm thanh lý một lần . Nam Dương), Lô Lạc (La Hộc Thái Lan) ; Xiêm La xin cư trú buôn bán, bèn cho lập trang Thăng quan tiến chức lên dần, trại ở hải đảo gọi là Vân Đồn để mua bán. 1624- Giúp người trung chính, ₫àng hoàng lập thân . 86- Long Xưởng là thái tử bị phế làm thứ dân và bắt giam vì thông dâm với cung phi của cha. Lập Long Trát mới hai tuổi làm hoàng thái tử. Bấy giờ có người thân ẵm Long Trát ra hầu, thấy vua đội mũ khóc đòi đội. Vua chưa kịp tháo mũ đưa cho thì khóc to hơn, đến khi 83- Tô Hiến Thành làm Nhập nội Kiểm hiệu Thái phó Bình chương Quân cho đội thì cười, nhân thế vua quyết định cho Long Trát làm Hoàng thái tử. quốc trọng sự. Tháng 4, vua yếu, sai Tô Hiến Thành ẵm thái tử mà quyền nhiếp chính sự. 33
34. Lý Cao-Tông (87) (1176- 1210) Gạo chẩn cấp, vua ban cứu ₫ói , Vẫn sợ rằng cướp lại nẩy ra , Hiệu Trinh-Phù vua ban cho nước , Gieo xong vụ lúa tháng ba , Việc triều ₫ình sau trước cân phân . 1684- Dần dần ổn ₫ịnh, vượt qua hiểm nghèo . Tháng giêng năm ₫ó, Bính-Thân , 1176) 1656- Đại xá thiên hạ lấy dân làm ₫ầu . Năm Ất-tị, (1185) vua treo yết bảng , Chọn hiền tài hương ₫ảng thôn lân , Nơi biên trấn diệt loài giặc cướp , Chiếu ra, tử sĩ xa gần , Việc triều ₫ình từng bước sửa sang . 1688- Mang lều, vác chõng, dự phần ghi danh . Vua, quan, nhiệm vụ rõ ràng , 1660- Chia làm ba bậc quan trường biểu nghi . Bùi-Quốc-Khái ₫ã giành ₫ầu bảng , Đỗ khoa này vào khoảng ba mươi . Mời giáo thụ dạy vì ấu chúa , Văn hay, võ giỏi chọn người , Cáo trong dân ₫ể lựa nhân tài . 1692- Hầu vua, dạy học ngay nơi ₫iện rồng . Sửa sang luật pháp thẳng ngay , 1664- Mở trường dạy học giúp người mở mang . Đàm-Sĩ-Mông ₫ược phong Thái-Phó ,(1190) Đất nước ta từ ₫ó ₫iêu linh . Tô-Hiến-Thành bỗng dưng bạo bệnh (88) , Trùng tu lại ₫iện Vĩnh-Ninh , Thương thay ! ông mới ₫ến giữa ₫ường . (1179) 1696- Đào sông Tô-Lịch ngoài thành Thăng-Long .(1192) Bao nhiêu kế hoạch dở dang , 1668- Không ai tiếp nối theo gương hiền tài. Đàm-Sĩ-Mông (89) vốn không kiến thức , Lại là người ý nhược, tâm nhu . Sắp lâm chung có người ₫ến hỏi Cho nên triều chính rối mù , Khả năng ai ₫ánh ₫ổi chỗ ông ? 1700- Quốc gia phân hóa, cơ ₫ồ tan hoang . -“Lựa người lương ₫ống tôi trung , 1672- Vì nước tiến cử, không dùng ơn riêng” . Vua càng lớn lại càng biếng nhác , Mải rong chơi, quên nước, quên nhà . Đỗ-An-Di nắm quyền phụ chính ,(1179) Ham tiền, ưa chuyện trăng hoa , Cũng ra tay bình ₫ịnh biên cương , 1704- Lún sâu chìm ₫ắm khó mà rút ra . Chọn người tài giỏi hiền lương , 1676- Chăm lo việc nước tìm ₫ường cứu dân . Năm Mậu thìn (1208), tháng ba ₫ói lớn , Người chết nằm từng ₫ống gối nhau . Giặc nhiễu nhương muôn phần khốn ₫ốn , Trong triều yến tiệc ra vào Thêm thiên tai bất ổn triền miên .(1181) 1708- Bên ngoài dân chết vua nào biết chi ! Đói to, người chết liền liền , 1680- Có nơi một nửa, khi nguyên cả làng .(1208) Lấy thú vui, cầm, kỳ, thi, tửu , Rủ trướng ₫ào, vũ ₫iệu Chiêm-nương . 87- Lý-Long-Trát con thứ 6 của Anh Tông, mẹ là hoàng hậu họ Đỗ sinh ngày 25 tháng Tối ngày nhã nhạc xênh xang , 5 năm Quý Tỵ, Chính Long Bảo Ứng thứ 11 (1173). 1712- Chế ra khúc hát vô vàn thương tâm . 88- Tháng 6 năm 1179 thái úy Tô Hiến Thành chết, vua bỏ ăn 3 ngày, nghỉ thiết triều 6 ngày. Tô-Hiến-Thành đời Lý được ví như Gia-Cát-Lượng đời Tam-Quốc, là một người rất mưu cơ, dẹp giặc Nam-Hống ở Phú-Thọ, giặc Thận-Lợi ở Thái-Nguyên, Đỗ-Anh-Vũ và Lê- 89-Năm 1190, sau khi Đỗ An Di và Ngô Lý Toa chết thì Đàm Sĩ Mông được Thái-Hậu lộng hành nhưng vẫn nể trọng ông này phong làm thái úy. Mông là người kém kiến thức tham ô, khi có biến thì theo giặc. 34