›
›

Bài giảng Ngôn ngữ lập trình - Bài 6: Nạp chồng toán tử và kế thừa - Lê Nguyễn Tuấn Thành

pdf 48 trang ngocly 20
Download
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Bài giảng Ngôn ngữ lập trình - Bài 6: Nạp chồng toán tử và kế thừa - Lê Nguyễn Tuấn Thành", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfbai_giang_ngon_ngu_lap_trinh_bai_6_nap_chong_toan_tu_va_ke_t.pdf

Nội dung text: Bài giảng Ngôn ngữ lập trình - Bài 6: Nạp chồng toán tử và kế thừa - Lê Nguyễn Tuấn Thành

  1. Ngôn ngữ lập trình Bài 6: Nạp Chồng Toán Tử và Kế Thừa Giảng viên: Lê Nguyễn Tuấn Thành Email: [email protected] Bộ Môn Công Nghệ Phần Mềm – Khoa CNTT Trường Đại Học Thủy Lợi
  2. Nội dung  Nạp chồng toán tử (Operator Overloading) và Hàm bạn (Friend Functions)  Kế thừa (Inheritance) Bài giảng có sử dụng hình vẽ trong cuốn sách “Absolute C++. W. Savitch, Addison Wesley, 2002” 2
  3. 1. Nạp chồng toán tử và Hàm bạn Operator Overloading and Friend Functions
  4. Mục tiêu  Nạp chồng toán tử cơ bản  Toán tử hai ngôi (binary operators)  Toán tử một ngôi (unary operators)  Nạp chồng bằng hàm thành viên  Hàm bạn và Lớp bạn 4
  5. Lớp Money 5
  6. Giới thiệu nạp chồng toán tử  Những toán tử như +,-, %, == etc. thực ra là những hàm!  Các hàm đặc biệt này được gọi với cú pháp khác so với cách gọi hàm thông thường  Gọi hàm thông thường: Tên_Hàm (Danh_Sách_Đối_Số)  Với toán tử: ví dụ, x + 7, “+” là một toán tử 2 ngôi (binary operator) với x, 7 là 2 toán hạng (operands)  Thử viết theo cách gọi hàm thông thường: +(x,7)  “+” là tên hàm  x, 7 là tham số của hàm  Hàm “+” trả lại giá trị là tổng của 2 đối số 6
  7. Tại sao dùng nạp chồng toán tử?  Những toán tử được xây dựng sẵn  Ví dụ, +, -, = , %, ==, /, *  Đã thao tác được với các kiểu dựng sẵn của C++  Nhưng liệu chúng ta có thể thực hiện phép + với 2 đối tượng của lớp Money?, giống như: money1 + money2;  Để làm được điều này, chúng ta phải nạp chồng những toán tử này cho lớp Money! 7
  8. Cơ bản về nạp chồng  Nạp chồng toán tử  Tương tự như với nạp chồng hàm  Toán tử bản thân nó là tên của hàm  Ví dụ khai báo const Money operator + (const Money& amount1, const Money& amount2);  Nạp chồng toán tử + với toán hạng là đối tượng kiểu Money  Giá trị trả lại là một kiểu Money  Mục đích: cho phép thực hiện phép + trên hai đối tượng của lớp Money 8
  9. Nạp chồng toán tử “+” const Money operator + (const Money& amount1, const Money& amount2);  Chú ý: hàm nạp chồng toán tử “+” này không phải hàm thành viên của lớp Money  Định nghĩa, cài đặt của hàm này phức tạp hơn so với phép cộng thông thường (phải tính đến biến thành viên, kiểm tra giá trị âm/dương, ) 9
  10. Định nghĩa nạp chồng toán tử “+” cho lớp Money 10
  11. Nạp chồng toán tử “==”  Toán tử so sánh bằng “==”  Cho phép so sánh các đối tượng của lớp Money  Khai báo: bool operator ==(const Money& amount1, const Money& amount2);  Hàm này cũng không phải là hàm thành viên của lớp Money 11
  12. Nạp chồng toán tử một ngôi (Unary operators)  Toán tử một ngôi: chỉ có một toán hạng  Toán tử phủ định (negation) “-” X = -Y // đặt X bằng giá trị phủ định của Y  Toán tử tăng ++  Toán tử giảm 12
  13. Nạp chồng toán tử “-” cho lớp Money  Khai báo hàm nạp chồng toán tử “-” cho lớp Money const Money operator –(const Money& amount);  Không phải hàm thành viên của lớp  Chú ý: chỉ có một đối số, do toán tử này chỉ có một toán hạng  Định nghĩa hàm nạp chồng toán tử một ngôi “-” const Money operator –(const Money& amount) { return Money(-amount.getDollars(), -amount.getCents()); }  Tr ả lại một đối tượng vô danh (anonymous object)  Lưu ý: nạp chồng toán tử “-” có hai trường hợp!  Khi nó là toán tử 2 ngôi, với 2 toán hạng/đối số  Khi nó là toán tử 1 ngôi, với 1 toán hạng/đối số 13
  14. Sử dụng nạp chồng toán tử “-”  Xét ví dụ sau: Money amount1(10), amount2(6), amount3; amount3 = amount1 – amount2; => Gọi nạp chồng toán tử 2 ngôi “-” amount3 = -amount1; => Gọi hàm nạp chồng toán tử 1 ngôi “-” 14
  15. Nạp chồng toán tử như hàm thành viên (1/2)  Những ví dụ ở trước: các hàm đứng độc lập không phải thành viên của lớp  Có thể nạp chồng như “toán tử thành viên”, được xem như hàm thành viên  Khi toán tử là hàm thành viên  Chỉ có MỘT tham số, không phải có 2 tham số!  Được tượng được gọi (phía sau toán tử) được xem là tham số duy nhất 15
  16. Nạp chồng toán tử như hàm thành viên (2/2)  Ví dụ: Money cost(1, 50), tax(0, 15), total; total = cost + tax;  Nếu toán tử “+” được nạp chồng như toán tử thành viên thì:  Biến/ đối tượng cost là đối tượng gọi hàm nạp chồng  Đối tượng tax là tham số duy nhất của hàm nạp chồng  Tưởng tượng giống như cách viết sau total = cost.+(tax);  Khai báo của toán tử “+” trong định nghĩa lớp const Money operator +(const Money& amount);  Chú ý CHỈ CÓ MỘT đối số 16
  17. Nạp chồng một số toán tử khác  Toán tử gọi hàm: ()  Toán tử &, ||, dấu phẩy  Toán tử gán = (assignment operator), phải được nạp chồng như hàm thành viên!  Toán tử tăng, giảm: ++,  Mỗi toán tử có 2 phiên bản:  Tiền tố (prefix notation): ++x;  Hậu tố (postfix notation): x++;  Toán tử mảng [ ], nạp chồng như hàm thành viên!  Toán tử >>, << 17
  18. Nạp chồng toán tử >> và > myObject;  Thay vì phải viết: myObject.output(); myObject.input(); 18
  19. Toán tử chèn << (1/2) (Insertion operator)  Được sử dụng với cout, ví dụ: cout << "Hello";  Là toán tử hai ngôi:  Toán hạng đầu tiên là đối tượng được định nghĩa sẵn cout, từ thư viện iostream  Toán hạng thứ hai là dữ liệu/đối tượng cần in ra màn hình  Giả sử khai báo: Money amount(100);  Nếu chúng ta đã nạp chồng toán tử << với lớp Money, chúng ta có thể viết: cout << "I have " << amount << endl; thay vì sử dụng hàm thành viên output() và viết: cout << "I have "; amount.output() 19
  20. Toán tử chèn << (2/2) (Insertion operator)  Nạp chồng << nên trả về giá trị  Giá trị nào được trả về?  Đối tượng cout !  Trả về kiểu của đối số đầu tiên, ostream  Hai cách viết sau là tương đương: cout << "I have " << amount; (cout << "I have ") << amount; 20
  21. Chương trình nạp chồng toán tử > (1/5) 21
  22. Chương trình nạp chồng toán tử > (2/5) 22
  23. Chương trình nạp chồng toán tử > (3/5) 23
  24. Chương trình nạp chồng toán tử > (4/5) 24
  25. Chương trình nạp chồng toán tử > (5/5) 25
  26. Hàm bạn (Friend functions)  Nhớ lại:  Nạp chồng toán tử có thể không phải hàm thành viên  Khi đó, truy xuất dữ liệu phải thông qua các hàm accessor và mutator  Cách làm này không hiệu quả (tăng phụ phí khi gọi các hàm này!)  Hàm bạn Không phải hàm thành viên của lớp nhưng có thể truy xuất trực tiếp đến các dữ liệu trong khu vực private của lớp  Không có phụ phí khi gọi hàm => hiệu quả hơn  Vì vậy: cách tốt nhất là cài đặt nạp chồng toán tử là khai báo chúng như các hàm bạn  Sử dụng từ khóa friend ở trước khai báo hàm 26
  27. Lớp bạn (Friend classes)  Toàn bộ một lớp có thể là bạn của một lớp khác  Tương tự như một hàm là bạn trong một lớp  Nếu lớp F là bạn của lớp C => tất cả hàm thành viên của lớp F đều là bạn của lớp C  Điều ngược lại không đúng  Cú pháp: friend class F 27
  28. Tóm tắt nạp chồng toán tử và hàm bạn  Những toán tử dựng sẵn (built-in) trong C++ có thể được nạp chồng để thao tác với đối tượng của lớp mà bạn định nghĩa  Toán tử thực ra là những hàm!  Toán tử có thể được nạp chồng như hàm ngoài (không phải thành viên) hoặc hàm thành viên của lớp  Toán hạng đầu tiên là đối tượng gọi  Hàm bạn truy xuất trực tiếp được các thành viên trong khu vực private 28
  29. 2. Kế thừa Inheritance
  30. Mục tiêu  Cơ bản về kế thừa (inheritance)  Lớp thừa kế (derived classes), với hàm tạo  Khu vực Protected  Định nghĩa lại hàm thành viên  Hàm không kế thừa  Chương trình với kế thừa  Toán tử gán và hàm tạo  Đa kế thừa (multiple inheritance) 30
  31. Giới thiệu về kế thừa  Thế nào là kế thừa? Định nghĩa?  Một kỹ thuật lập trình mạnh, khái niệm trừu tượng  Cấu trúc tổng quát về một khái niệm được định nghĩa trong một lớp (lớp cha / lớp cơ sở)  Những phiên bản chuyên biệt (lớp con) sau đó kế thừa thuộc tính của lớp tổng quát đó  Lớp con có thể mở rộng hay thay đổi chức năng cho phù hợp 31
  32. Cơ bản về kế thừa  Một lớp mới được kế thừa từ một lớp khác  Lớp cơ sở (lớp cha)  Lớp tổng quát mà từ đó các lớp khác sẽ kế thừa  Lớp thừa kế (lớp con)  Một lớp mới  Tự động có những hàm/biến thành viên của lớp cơ sở  Sau đó có thể thêm những hàm/biến thành viên mới  Thuật ngữ (terminology) về kế thừa giống như quan hệ gia đình  Lớp cha (Parent class) ~ Lớp cơ sở (Base class)  Lớp con (Child class) ~ Lớp thừa kế (Derived class)  Lớp tổ tiên (Ancestor class)  Lớp con cháu (Descendant class) 32
  33. Lớp thừa kế (Derived classes)  Xét ví dụ về lớp Nhân_Viên (Employee)  Có thể bao gồm nhiều loại nhỏ:  Nhân viên được trả lương (Salaried employees)  Nhân viên bán thời gian, theo giờ (Hourly employees)   Khái niệm tổng quát về Nhân_Viên là hữu ích! Được định nghĩa trước như một khung chung:  Tất cả nhân viên đều có những thông tin chung như: Tên, Tu ổi, Giới Tính, Quốc Tịch, CMTND  Các hàm thành viên liên quan đến những dữ liệu này là giống nhau (cơ sở) cho tất cả nhân viên  Ví dụ: các hàm accessor, mutator 33
  34. Định nghĩa lại hàm thành viên  Xét hàm printCheck() của lớp cơ sở Nhân_Viên  Được định nghĩa lại trong các lớp thừa kế  Do các loại nhân viên khác nhau có thể có các kiểm tra khác nhau 34
  35. Giao diện cho lớp thừa kế HourlyEmployee (1/2) 35
  36. Giao diện cho lớp thừa kế HourlyEmployee (2/2) 36
  37. Giao diện lớp HourlyEmployee  Lưu ý phần đầu chương trình  Cấu trúc #ifndef  Khai báo bao gồm (include) các thư viện liên quan  Khai báo bao gồm lớp cơ sở employee.h!  Khai báo cấu trúc kế thừa class HourlyEmployee : public Employee  Giao diện (interface) của lớp thừa kế chỉ liệt kê những thành viên mới hoặc sẽ được định nghĩa lại  Bởi vì tất cả những thành viên khác kế thừa từ lớp cơ sở đã được định nghĩa trước đó!  Lớp HourlyEmployee thêm các thành viên sau:  Hàm khởi tạo  Biến thành viên: wageRate, hours  Hàm thành viên: setRate(), getRate(), setHours(), getHours() 37
  38. Định nghĩa lại hàm thành viên trong lớp HourlyEmployee  Lớp HourlyEmployee định nghĩa lại:  Hàm thành viên printCheck() của lớp cơ sở  Phiên bản mới của hàm printCheck() sẽ “ghi đè” (overrides) phiên bản cũ đã được cài đặt trong lớp cơ sở Employee  Cài đặt của hàm thành viên này phải được thực hiện trong lớp HourlyEmployee  Định nghĩa lại hàm khác nạp chồng hàm thế nào?  Rất khác nhau  Định nghĩa lại hàm trong lớp thừa kế  CÙNG danh sách tham số  Thực chất là viết lại cùng một hàm  Nạp chồng hàm  Danh sách tham số khác nhau  Định nghĩa một hàm mới với tham số khác 38
  39. Truy xuất hàm định nghĩa lại  Khi được định nghĩa lại một hàm trong lớp con, định nghĩa của hàm này trong lớp cơ sở không bị mất đi! Employee JaneE; HourlyEmployee SallyH; JaneE.printCheck(); //gọi hàm printCheck của lớp Employee SallyH.printCheck(); //gọi hàm printCheck của lớp HourlyEmployee SallyH.Employee::printCheck(); //gọi hàm printCheck của lớp Employee! 39
  40. Hàm tạo trong lớp thừa kế (1/2)  Hàm tạo của lớp cơ sở không được kế thừa tự động trong lớp con !  Nhưng chúng có thể được gọi bên trong hàm tạo của của lớp con!  Hàm tạo của lớp cơ sở nên khởi tạo tất cả các biến thành viên  Xét ví dụ hàm tạo của lớp HourlyEmployee HourlyEmployee::HourlyEmployee(string theName, string theNumber, double theWageRate, double theHours) : Employee(theName, theNumber), wageRate(theWageRate), hours(theHours) {} 40
  41. Hàm tạo trong lớp thừa kế (2/2)  Nếu lớp con không gọi hàm tạo nào của lớp cơ sở:  Hàm tạo mặc định của lớp cơ sở tự động được gọi  Ví dụ: HourlyEmployee::HourlyEmployee() : wageRate(0), hours(0) { } 41
  42. Lưu ý: dữ liệu private của lớp cơ sở  Lớp con kế thừa biến thành viên trong khu vực private  Nhưng vẫn không thể truy xuất trực tiếp “theo tên” (by- name) đến những biến thành viên này  Ngay cả truy xuất biến private thông qua các hàm thành viên của lớp con!  Biến thành viên private có thể CHỈ được truy xuất “theo tên” trong các hàm thành viên của lớp cơ sở mà chúng được định nghĩa! 42
  43. Lưu ý: hàm thành viên private của lớp cơ sở  Không thể được truy xuất bên ngoài giao diện và cài đặt của lớp cơ sở  Ngay cả trong định nghĩa hàm thành viên của lớp con 43
  44. Khu vực protected  Một khu vực mới cho thành viên của lớp  Cho phép truy xuất “theo tên” thành viên trong lớp thừa kế  Nhưng không cho phép truy xuất trong các lớp không kế thừa!  Trong lớp mà những thành viên protected này được định nghĩa, hoạt động giống như các thành viên private 44
  45. Đa kế thừa (Multiple inheritance)  Lớp con có thể kế thừa nhiều hơn một lớp cơ sở!  Cú pháp: các lớp cơ sở được phân tách bằng dấu phẩy  Ví dụ: class derivedMulti : public base1, base2 { } 45
  46. Bài tập  Định nghĩa lớp Nhân viên (Employee)  Private: Tên, Tuổi, Giới Tính, Quốc Tịch  Public: void printCheck()  Protected: CMTND  Định nghĩa hai lớp con kế thừa từ lớp Nhân_Viên  Nhân viên được trả lương (SalariedEmployee)  Nhân viên bán thời gian, theo giờ (HourlyEmployee)  Định nghĩa lại hàm printCheck() riêng của hai lớp con 46
  47. Tóm tắt về kế thừa  Kế thừa cho phép sử dụng lại code  Cho phép một lớp kế thừa từ lớp khác và thêm các chức năng mới  Lớp con kế thừa những thành viên của lớp cơ sở và có thể thêm thành viên mới  Biến thành viên private trong lớp cơ sở không thể được truy xuất “theo tên” trong lớp con  Hàm thành viên private không được kế thừa, chỉ được sử dụng riêng ở lớp cơ sở  Có thể định nghĩa lại hàm thành viên của lớp cơ sở trong lớp con  Các lớp con khác nhau có thể có những định nghĩa khác nhau  Thành viên trong khu vực protected của lớp cơ sở có thể được truy xuất “theo tên” trong lớp con 47
  48. Giáo trình Tham khảo  Giáo trình chính: W. Savitch, Absolute C++, Addison Wesley, 2002  Tham khảo:  A. Ford and T. Teorey, Practical Debugging in C++, Prentice Hall, 2002  Nguyễn Thanh Thủy, Kĩ thuật lập trình C++, NXB Khoa học và Kĩ Thuật, 2006 48