Suy ngẫm về chế độ khoa cử Trung Hoa nhân đọc Nho lâm Ngoại sử

Nội dung text: Suy ngẫm về chế độ khoa cử Trung Hoa nhân đọc Nho lâm Ngoại sử

1. Tp chí Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 Suy ng m v ch khoa c Trung Hoa nhân c Nho lâm Ngo i s 1 Lê Th i Tân * Tr ưng i h c Giáo d c, HQGHN, 144 Xuân Th y, C y Gi y, Hà N i, Vi t Nam Nh n ngày 15 tháng 7 nm 2015 nh s a ngày 28 tháng 8 nm 2015; chp nh n ng y 25 ng 9 nm 2015 Tóm t ắt: T s Nho lâm Ngo i s d n ng ưi c i n ch nh n ra th c ch t m i quan h gi a th quy n và o th ng - m t m i quan h bi u hi n t p trung ra trên con ng ưi giai t ng s nhân, hng mà khoa c ã bi n thành ng-vt-i-thi . Ch ưa có tác ph m nào trong kho tàng v n h c Trung Hoa l i di n t chân xác n th cu c gian díu gi ng co gi a o và Th cùng bi k ch thân ph n s nhân - k sa chân gi a bãi l y thi c , m c k t gi a gi ng co ó. Phân tích n i hàm v n hóa cu n ti u thuy t này chính là m t s chu n b cho vi c nhìn nh n tr l i m i quan h v n hóa gi a Trung Qu c và Vi t Nam - m t n ưc theo dùng T ng Nho và v n d ng khoa c Trung Hoa trong hàng tr m n m. T khóa: S nhân, thi c , v n hóa, bi k ch. Các nghiên c u l ch s cho th y, 1 Trung vi c b t u t ch c kh o h ch. ưng Thái Qu c d ưi th i T n m i qu n u t hai ch c Tôn thi t l p khoa thi ti n s tr ng v n t và quan v n võ ngang quy n. n i Hán b t u khoa minh kinh tr ng kinh s . B L ưc tr c ch dùng quan v n. T sau i Hán, thiên h ti p qu n lí vi c thi c . Nh ng ng ưi thi u lo n l c quy n th ng tr các qu n chuy n qua mu n ra làm quan còn qua kì kh o h ch c a B tay m t võ quan do v ươ ng h u ti n c . C i cách Li (nh ư Hàn D sau khi u ti n s ba l n t ch c hành chính c a ưng Thái Tôn có m t không qua ưc kh o h ch B L i). Nh ư v y ý ngh a quan tr ng. V hoàng này ã d n d n là k t ưng, ch khoa c chính th c tr ph tr các võ quan này, thay th b ng nh ng s thành m t ph n c a l ch s Trung Hoa. ươ ng nhân có h c v n và ph m h nh do chính ông nhiên vào lúc ó s c m nh c a các gia t c môn ch n l a. Ch tuy n d ng b t ó ã b t phi t v n còn. Con em c a m t s i in ch u t th i Tùy. Qua i ưng, Thái Tôn và quý t c quan liêu v n có th ra làm quan mà vn ti p t c s d ng và hoàn thi n thêm b ng không c n thi c . Th nh ưng so v i châu Âu ___ cùng th i, tình hình ó t i Trung Qu c là không 1 Nho lâm Ngo i s 《儒林外史》bn d ch ti ng Vi t ph bi n. T ch c khoa c th i ưng nhìn Chuy n làng Nho . T t c các on d n tác ph m trong bài chung ưc ánh giá là nghiêm túc, công b ng. này u d n d ch t [4] Nho lâm Ngo i s , Tân th gi i S t n u gian l n s b nghiêm tr , quan giám xu t b n xã, b n in 2001 [4]; S trang i ng b n d ch ây th ng nh t d n theo b n d ch ti ng Vi t [5] Chuy n kh o c ng s b cách ch c n u phát hi n th y làng Nho , Nxb.V n H c, b n in 2001. 58
2. L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 59 làm sai quy nh. Khác v i các tri u i v sau, nh ưng vi c quy nh dùng th v n ó làm bài khoa c th i ưng tuy tr ng v n t nh ưng thi vi t i vit l i nh ng n i dung s n có trong cng không hoàn toàn xem nh nh ưng môn có hàng tr m n m qu ã tr thành m t tai h a cho tính k thu t hay tính chuyên ngành mà ngày nn v n minh Trung Hoa su t hai tri u i nay g i là toán, lu t, l ch s và th ư pháp. Thí Minh Thanh. Trên m t m c nào ó, c n ph i sinh ph i qua các môn ó m i nói n bài thi so sánh khoa c bát c t i Trung Qu c c v i kinh sách th ơ v n. Chính sách dùng kh o tuy n êm tr ưng Trung c Âu châu. Trách nhi m hch ch n “k tr dân” nh ư th g i chung là ươ ng nhiên thu c v t p oàn th ng tr . B i vì ch khoa c . So v i b t kì qu c gia nào trên nu chính quy n không sa vào kinh vi n hóa và th gi i ươ ng th i, chính sách ó là r t ti n b . giáo iu hóa h c thu t thì b n thân m t th v n Bt kì m t h c gi ph ươ ng Tây nào, c bi t là không làm h ng ưc nhân cách c a con ng ưi. các nhà tri t h c Pháp th k XIIX c ng u (ám nhà nho Trung Hoa c n i c m t c v n nh t trí công nh n iu này. Ch khoa c có bát c , l i m t n ưc cho v n bát c khác gì tính dân ch , kh ng nh tài n ng và trí tu , th nh ng ng ưi th thuy n p phá máy móc vì tiêu c quy n cai tr c a giai t ng quý t c. cho r ng máy móc ã v t ki t s c c a h mà Khoa c t T ng v sau ã hoàn toàn thiên không bi t t i chính là gi i ch bóc l t giá v coi tr ng v n t . D ư Anh Th i (Yu Ying- tr th ng d ư v y). Hu ng h cho n t n ngày shih) vi t trong T a cho cu n sách Trí th c x ưa nay, chúng ta v n ch n công v viên thông qua và V n hóa Trung Qu c “khoa c ” d ưi nhi u hình th c. Và iu ph i (士與中國文化新本序)2: “Th i T ng tr ng v n rõ là “ Khi “s ” tr c ti p ti n qua cánh c a l n khinh võ. tranh th s ng h c a “s ”, tri u ca th gi i quy n l c, vi c m nhi m các ình ã chn dùng nhi u chính sách ưu ãi bao ch c v ã ưc b o m b ng ch . ó là dung i v i giai t ng này” [1]. Th i Minh iu mà h c sinh t t nghi p c a các tr ưng h c quy t nh dùng khoa c v n bát c . Vi c thi c hi n i ngày nay ng i mà m ơ t ưng ” [1]. trên th c t ch là dùng th v n bát c gi i thích Nh ư ph n u bài vi t ã nói rõ, th ch bình lu n câu ch d n trích t T Th ư, Ng khoa c không ph i hình thành ngay t bu i Kinh . T h ơn n a là, vi c gi i thích bình lu n u ch phong ki n. Nho nhân i này qua bng bài v n t l c tám on ó ch ng qua i khác nh c truy n câu c a ng ưi mà v sau cng ch là xáo xào sao chép l i n i dung bình ch phong ki n tôn x ưng v n th s ư bi u “S chú kinh sách c a Lí h c T ng nho mà thôi. Tt nhi ưu t c h c, H c nhi ưu tc s ” (Lu n Ng 論 nhiên b n thân th v n bát c không có l i gì, 語 thiên 子張). 3 c Lu n Ng , ta th y vào th a y không th y c Kh ng nói chuy n ___ “kh o thí”. Qua h ơn nghìn n m sau, Nho lâm 2 Nguyên v n tác gi dùng ch “s ”. Trong nh ng tr ưng hp c th có th c n phân bi t s nhân và nho nhân. Tuy vy không ng i g i chung là “trí th c x ưa”. “S nhân” ___ (士人 ) th i hi n i ti ng Hán g i là 知識份子 (âm Hán 3 Nguyên v n câu trong Lu n Ng 仕 而 優 則 學, 學 而 Vi t “tri th c ph n t ”; trong ti ng Hán hi n i t 優 則 仕. Ngày nay, Trung Qu c ph bi n cách nh i Lu n “ph n t ” này th ưng dùng k t h p v i các t “ph n Ng “H c nhi ưu tc s ” “S nhi “ ưu” t c h c” (“hc mà ng”, “t ư s n” c u t o nên c m danh t xác nh gi i thì ra làm quan ” “ làm quan “gi i” thì i h c”. Có “lo i/h ng/ki u ng ưi”), n u ch s ông có th dùng t ng ưi nói câu chuy n ó cho th y v n g i là “quan b n 知識界 (âm Hán Vi t “tri th c gi i”). Trong lúc ó v c a gi i h c thu t” trong xã h i Trung Qu c hi n i. ti ng Vi t c a ta có t “trí th c” (intellectuals, g i g n Nhân ti n xin nói rõ, trong Hán ng ch “s ” v i ngh a “trí” - ch ng h n trong câu “ trí phú a hào ”) bên “làm quan - s ho n” và ch “s ” trong ch ng h n c m t cnh t “tri th c” (knowledge). “s nông công th ươ ng” (s nhân) là t ng âm.
3. 60 L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 Ngo i s ch rõ cho c gi th y th c ch t th i c gi m t s i bi u s nhân ã ch ng gi i i khi d ng tình ti t th y tú tài Mã Nh giáo phóng b n thân mình kh i s ki m t a c a vòng hu n nho sinh Khuông Siêu Nhân. Tú tài h Mã khoa ho n. Nh ư ta c th y, cu n ti u thuy t gi ng cùng chàng th ư sinh tr tu i: “Ngày nay n u ã dành tr n h i áp chót k chuy n m t nhóm Kh ng Phu T s ng l i thì ngài c ng ph i h c bn ng ưi g i là t khách c m kì thi h a t b i thi, quy t không gi ng nh ng là “Nói ít iu cái h c i thi, ti n thân khoa c cam tâm sai, làm ít iu ph i th n” (ngôn qu v ưu, hành ch p nh n cu c s ng l m than nuôi s ng l y qu h i). Vì sao? Vì n u ngài c lo “nói ít iu bn thân b ng ngh m n. G t qua m t bên sai, làm ít iu ph i th n” thì ai cho ngài làm quan li m mi u hóa b ng nh ng c m t nh ư “an và o c a Kh ng T c ng không ưc n a” 4 [4 bn l c o” “ n d t”, ta không ng i dùng l i tr.162; 5 tr.255]. Kh ng T sinh th i bôn ba ôn cm t c a chính tác gi cu n sách chúng tôi áo chuy n th c hi n h c thuy t c a mình. V y va d n ( Trí th c x ưa và V n hóa Trung Qu c) mà, th quy n ai k ch p nh n ngài? Câu nói t ví - “xóa mình” (nguyên v n自我取消 t ngã th mình là “chó nhà có tang 喪家之狗” (xem Kh ng tiêu ) khái quát hi n t ưng “s ” b nghi p T Th gia trong S Kí 《史記·孔子世家》) chính i làm nông, làm th ng gi l y t t i chính là m t s khái quát khá lâm li c nh hu ng và thiên l ươ ng. ca m t k th a hãy còn ch ưa ưc phong thành Tt nhiên, chúng tôi không có ý dùng m t “v n th s ư bi u”. L nào cái k t lu n “Kh ng T cu n ti u thuy t ph nh n toàn b ch mà s ng th i nay c ng ph i ôn luy n theo sách khoa c . iu rõ ràng là giáo d c Nho gia ã vn m u mà i thi” liên t c ào d ưng cho Trung Hoa m t giai t ng 就是夫子在而今也要念文章做举业 ( ) mà ông c bi t g i là “s i phu”. ây là t ng l p có ý tú h Mã ( ươ ng th i tú tài m i ch là “ch ng th c t giác mãnh li t v nhân cách và ph m ch ” m ưng c nghi p, mu n ưc b làm hnh b n thân. Nh ng con ng ưi trong hàng quan ít ra ph i ti p t c thi u c nhân) h ng s i phu chân chính luôn t trách nhi m tuyên b ó l i không ph i là m t s khái quát i vi qu c gia và dân chúng lên hàng u, th c ch t c a m i quan h o th ng và Th dám tr c ngôn tr ưc t i cao th ng tr , b n thân quy n hay sao? Th c ta không bi t Kh ng T n u an b n l c o. M i khi qu c gia lâm nguy, h sng l i thì ngài có thi u ưc hay không nh ưng cng là ng ưi x thân vì ngh a. Và giai t ng này iu ch c ch n là ng s ư bi u ã không bi t h c luôn nh n ưc s tôn kính chung c a t n ưc. thuy t c a mình có ngày ưc “ c tôn” S h ưng vong c a m t tri u i trên th c t có (orthodoxy) và t ng on nh m ươ i ch trích t quan h g n li n v i t ng l p s i phu. H c sách c a ngài thì tr thành thi tuy n “cán b ” gi M Will Durant r t tán th ưng ch ã trong hàng tr m n m! Nho lâm Ngo i s là b c ào t o nên giai t ng s . Ông nói m t xã h i ã tranh toàn ám ông nh ng tín c a khoa c . bi t dùng c in h c và tri t h c ào d ưng Nh ưng ta c ng th y trong ti u thuy t này nh ng nên nh ng con ng ưi c n cho qu n lí và cai tr k “chán thi”. Ngoài s ông chen chân ưng qu c gia - n i im ó ã áng cho th gi i khoa c , Nho lâm ngo i s c ng gi i thi u cùng kính ph c. M t ch khác s gia này c ng nói, ___ gi s Platon mà ưc bi t iu ó thì ch c 4 Hi 13, nguyên v n: ch n ông c ng ph i l y làm kinh ng c và vui 就是夫子在而今，也要念文章、做 举业 ，断不 讲那‘言 mng khôn xi t [2]. V y nên có th nói, v n 寡尤行寡悔 ’的话。何也？就日日 讲究‘言寡尤行寡悔 ’ là ph i xem nhà c m quy n ã v n d ng ra sao ，那个 给你官做？孔子的道也就不行了
4. L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 61 và v n d ng v i m c ích, ng c ơ gì m t ch tp quy n m i c ng ã l n th hai (k t th i , m t chính sách. Nhà nghiên c u không nên Hán v i ng Tr ng Th ư) b c i bi n i. Th c ch ng i b i tìm các l i l m trên b n thân m t t thì ch ti n c tr ưng t ch hi n tài th i Hán chính sách. Trong S Trung Qu c, khi bàn th i chí ít còn chú ý n ph m h nh. D n d n cho kì suy vong c a nhà Minh, Nguy n Hi n Lê có n th i Minh khi khoa c ã nh hình h n, lu n v t n n tham nh ng c a h th ng quan vn ph m h nh và tu d ưng nhân cách ã li. Ông d n s gia Pháp Eberhard - on nêu không còn ưc chú ý n a. Nho lâm Ngo i s nguyên nhân c a vi c tham nh ng. Nguy n có h i m u k chuy n nho nhân V ươ ng Mi n Hi n Lê nói tác gi Histoire de la Chine (Payot, hay tin tri u ình khâm nh ch khoa c bát 1952) W. Eberhard ã truy l n nguyên nhân c ã bình lu n: Phép thi này không hay r i! tình tr ng quan l i l i tham ô h b i d ưi th i Tươ ng lai k s ch có m i ưng vinh thân này, Minh t vi c ph bi n c a thu t n loát. nh ng là v n hóa, ph m h nh, l xu t x u b Eberhard cho r ng vì k thu t in n phát tri n coi khinh ” (h i 1) [4]. Ý ki n ph bi n cho r ng cho nên s l ưng kinh sách ưc in t ng m nh, khoa c nói chung ch nghiêng v kh o sát n ng giá sách xu ng th p nên r t nhi u ng ưi ã có lc v n t và v n ki n th c sách v c a s nhân, th mua ưc sách ôn thi. Ph m vi ki n th c còn nh ư ph m h nh ng ưi thi thì r t khó ánh ưc thu g n, bài thi ưc trình th c hóa. giá. T ch là m t ch ti n b h ơn th t p Nh ng iu ó càng kích thích s t m nh d n i m cánh c a u tiên c a khoa c - tham gia quý t c, ti n b h ơn l i phong t ưc giao ch c kì thi tú tài. N u nh ư tr ưc ó ch có con em cn c vào quân công, khoa c d n dà l i tr nhà quan, in ch dám ng thí thì gi ây con thành công c chính tr v n hóa c a quân nhà bình dân có chí c ng ã có th i thi. Trên quy n. Khoa c ã bi n Nho nhân thành nô tài th c t vi c h c không n n i t n ti n. Nhi u ca k t cho mình là hi n thân c a o - thiên kho n khác nh ư kinh phí t nhà lên t nh r i lên t. Khoa c h u kì v i th v n bát c khâm kinh ng thí m i là v n . N u nh ư còn h i l nh, giáo iu và hình th c hóa cao ph i kh o quan hay thi u xong mu n ưc ra làm hp nh p nhàng v i các kì h ươ ng thi h i v a quan thì ti n ph i b ra là không nh . K t qu khéo cho ph n a s nhân v t vát ưc m t là cho n ngày b ưc ưc vào công ưng nha “ch ng ch ” tú tài m cánh c a u tiên trên môn thì bn quan không ph i là ph ng s tri u con ưng “h c ưu nhi th i nhi m” - chuy n ình n a mà là bu c ph i ra s c ngh cách ki m ch thành quy n ti p b ưc chuy n quy n thành cho l i v n. Nguy n Hi n Lê d n Eberhard là ti n. Khoa c hu kì ã ánh ng trí th c v i nêu thêm m t cách lí gi i v tình tr ng tham i thi, bi n nho nhân thành ng ưi m t i c các nh ng trong xã h i th i Minh [3]. Tuy v y ta k n ng sinh s ng thông th ưng, em các giá tr không ng i c Eberhard trong liên h v i Nho nhân sinh v n hóa phong phú gi i h n l i trong lâm Ngo i s ít nhi u c m nh n ưc m i hc g o i thi ra làm quan. Nhìn t m t giác liên h gi a nh ng sa sút trong ch khoa c l ch s v n hóa r ng l n nh ư th ta có th vi h b i chính tr và suy thái toàn xã h i. nói Nho lâm Ngo i s chính là m t trong nh ng Mt iu c n chú ý là, ngay khi ưc chính trang kí t i chân th c áng au n nh t v th c b t u t ưng, ch khoa c ã b cu c a l c mà khoa c ã gây ra cho s trong gi i h n trong ph m vi v n hóa Nho gia. Mà tư cách là giai t ng có ch b bi n thành động vn hóa ó vì thích d ng cho n n chuyên ch vật ứng thí c a l ch s Trung Hoa.
5. 62 L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 Th c ra, th i i xã h i nào mà không nh niên nho sinh Khuông Siêu Nhân là có m t ra cho mình cái g i là “chính ” (con ưng quãng ng n th i gian “sôi kinh n u s ” th c s . xu t thân chính), vì th mà yêu c u m t “h c Hai th y trò lu ng tu i Chu Ti n Ph m Ti n k vn” ho c “chính nghi p” t ươ ng ng? Trong chuy n u sách c ng ch là “kh thí” ch nh ng xã h i ó, nh ng k i “ ưng chính” không có chuy n kh h c. Mà c th y l n trò ca th i i ng ng cao u c ưi khinh nh ng u cao ra làm quan c ng ch y u là g p may. ng ưi “ i t t”, ái ng i cho nh ng ng ưi “l c Vi t t t hay vi t d v i chuy n thi u hay bưc” và th ươ ng h i nh ng k “quy kh ” an không c ng ch ng có quan h t t y u gì v i bn l c o. c gi d dàng tìm th y c ba nhau. c chuy n Chu Ti n ch m bài thi c a hng ng ưi ó trong Nho lâm Ngo i s . Có th Ph m Ti n là bi t iu ó. iu quan tr ng nói, b ng vi c trình bày th c ch t khoa c , Nho trong c nghi p nh ư nhi u nhân v t ã ch ra là lâm Ngo i s ã n l c c t ngh a tr l i m i ph i bi t vn d ng t ng h p nhi u tri th c bên quan h gi a chính quy n và trí th c. Nho lâm ngoài tr ưng thi m i hòng i phó n i các kì Ngo i s cho ta th y trong cái th i i mà nó kh o thí. Ngoài ra chuy n ó ra thì ch còn hai mô t , h c v n th c s l i không liên quan n ch may r i n a mà thôi. Th c t t s các câu chuy n u t. Ti u thuy t này ng th i c ng chuy n l u chõng c a các nhân v t trong ti u cho ta th y h c v n và làm quan c ng ch ng thuy t ch rõ iu ó. Còn nh ư nh ng nho s liên quan gì v i nhau. Th xem t t c các viên so n sách ôn thi áng g i là c nghi p lí lu n quan xu t thân c nhân, ti n s trong cu n ti u gia trong ti u thuy t nh ư Mã Nh , Tiêu Kim thuy t này ai là k t ng kh công c sách? Huy n c ng âu dám l y thân làm g ươ ng ra i Bn c không khó phát hi n r ng th c t n u thi c ưp cái b ng vàng? Khi o th ng ã b không k n duy nh t m t k kh h c nh ưng Th quy n tùy ý ùa gi n thì t t c u tr nên li không th i thi là con gái quan Biên tu h “mt h u b ng c ” (“không có c n c gì” - xem L5 ra, trong ti u thuy t ch có m i c u thi u bài t m u cu n ti u thuy t). “H c i thi - ___ u t làm quan” (chính - tác quan) ã tr 5 L Biên tu là ng ưi tôn sùng khoa c bát c . Ch ng có thành o s ng c a s nhân. Th mà c ng ch con trai n i ưng th ư h ươ ng trong lúc cô con gái l i nh ng k c ơ h i u c ơ ch ngh a, gi i n m b t rt gi i v n bát c ng thí! Trong t ư cách là con m t, L Ti u th ư trên th c t ch còn bi t bi u hi n ch hi u v i tình hình ho c ôm tâm lí c u may m i có kh cha qua vi c tôn sùng vi c h c i thi - ch ngh c tôn nng thành công trên con ưng “chính ” - ch ngh a. Hành ng chí ng o h p c a cô có l ã bù p ph n nào cho n i bu n th n không có con trai n i o li d n vào ho n l này. T s trong Nho lâm nhà c a ông Biên tu. N i bu n th n ó ươ ng nhiên còn tr m tr ng thêm vì t ư t ưng “b t hi u vô h u” c a lí lu n o Nho và th c t dân gian cho r ng tr i báo ng i làm chuy n phu nhân không cho “ ly thêm nàng h u, s m quan c a ông ta. V y mà c ng chính vì “ ti u th ư làm v n, th ng con trai, d y nó h c n i dòng th ư h ươ ng nhà ti n lu n lí chân th c, phép t c lão luy n, k t g m n hoa ”(h i s” (h i 11) [4) làm cho ông “ ht s c t c gi n” “ sy chân 11) [4] mà n i au không có con trai c a ph thân ch c l i tr ưt ngã, b nh không ng i d y ưc”. Lang trung càng thêm tr m tr ng. “ Gi s là con trai thì u n m y Tr n Hòa Ph th m b nh nói quan Biên tu “ thân t i giang ti n s , tr ng nguyên r i! ” iu n c c ưi là, L ti u th ư h mà lòng treo n ơi cung khuy t”, “ ưu s u u t”, h ư h a cng vì mê m vào cái p c a v n i thi nên không cu ng ng. ang lúc b nh n ng thì b t ng ưc tin vui nh ng không có thú vui tu i th ơ u mà n c cái ng t tri u ình th ng ch c Th c. V n ã tuy t v ng ưng ngào c a êm tân hôn c ng không bi t mùi v ra sao (xem th ng ti n, tính chuy n cáo vi c v quê nay thình lình i L Ti u th ư ch ngh nan tân lang - H i 11; B n d ch h ch ng khác gì thân th suy nh ưc mà ph c thu c i b . ti ng Vi t: L ti u th ư bu c tân lang làm kinh ngh a). Kt qu là quan Biên tu m suy n i phát, ch t ngay Tr ưc ó, quan Biên tu th y con r C Công tôn v n i thi trên gi ưng. Câu chuy n cha con L Biên tu ưc Ngô mà dám vi t l n thi t thì ã h t s c th t v ng, chê “ không Kính T tr n thu t v i m t bút pháp phúng d kín áo và ph i là v n ch ươ ng ng n” (h i 11) [4]. L i thêm sâu s c.
6. L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 63 Ngo i s d n d n ta i n ch ng ra m t iu Gi m t thái tnh táo, Ngô Kính T ã là - có th t a h ưng giang s ơn, m b o dn s c c i mình vào vi c nh n th c chân lí quy n l i riêng, t i cao th ng tr thà thc hi n th i i và th c ch t l ch s dân t c. Nho lâm chính sách ngu dân, bóp ngh t v n hóa ch Ngo i s chính là k t qu , là bi u hi n c a nh n không c n n m t t ng l p có l ươ ng tri và tri th c ó. Trong l ch s v n h c, nh ng v n nhân th c. ươ ng nhiên không có ch nào là v nh khái quát ưc th i i và l ch s vào trong m t vi n. Có th m t ch c tài v i hình pháp tác ph m không ph i là nhi u. N u ta bi t ưc kh c nghi t và b máy công v viên th o ngh ch ng h n m t th k sau i v n hào Nga (t c pháp tr hà kh c) có khi còn hay h ơn m t L.Tolstoi c ng ã v t v m t i c g ng ch nhân tr mù m , quan l i vô h c b t tài khám phá chân lí th i i thì ta m i th y ưc s v i c a Ngô Kính T . Mà s v i c a nh ưng v n ngh mình là i di n cho m t chính Ngô Kính T c ng không có cái dáng v l ng o cao c (th a thiên hành o, cha m dân). lng chói ng i nh ư Tolstoi. c gi Trung Th nh ưng dù gì thì cu i cùng t t c s s p . Qu c không khó phát hi n ra b n thân Tolstoi Nho lâm Ngo i s t vi c l a tài, ch n b i ôi nét nhân vt Thi u Khanh c a Ngô Kính cnh, t ch c t s , xây d ng h th ng hình T. Và trong m t lo t hình t ưng nhân v t lí tưng cho n b c c k t c u, t t nhan tưng c a i v n hào Nga, nhi u ít u có trang bìa qua t h i giáo u ( ti t t ) cho n bóng dáng c a các nhà l, nh c, binh , nông kt thúc b ng h i “v thanh” ( u b ng ) sao chép trong Nho lâm Ngo i s . Ch có iu tác gi c a vn b n hành chính truy phong ti n s c p Chi n tranh và Hòa bình và Anna Kareninna 6 cho m ma m y th h nho nhân (h i 56) [4] thì chân thành, lão th c còn Ngô Kính T thì tt c u d n ng ưi c i n ch nh n ra m i ng ưc l i - gi ng ng ưi cùng th i c a Tolstoi là quan h gi a th quy n và o th ng - m t m i Anton Trekhov th ưng v n ch m m m t n quan h bi u hi n t p trung ra trên con ng ưi giai cưi hài h ưc thâm tr m. Nh ng cách hi u i tng “ c th ư nhân” - s , h ng mà khoa c ã bi n lo i - tác gi Nho lâm Ngo i s ang gi thác thành ng-vt-ng-thí . chuy n d ưi th i Minh phê bình khoa c bát c cùng thói am mê công danh phú quý c a s ___ nhân ươ ng th i, suy cho cùng ch là ang ơ n 6 Chúng tôi theo quan im Nho lâm Ngo i s 56 h i. T i gi n hóa v n . Nhi m v quan tr ng c a nhà Trung Qu c b n in ph bi n c a nhà xu t b n quy n uy là vn là ph n t ư tr l i c m t n n v n hóa c a Nhân dân V n h c Xu t b n xã “k t” h i 55 ( Chuy n dân t c, là xét xem truy n th ng v n hóa ó ã Làng Nho d a theo b n c a Nhân dân V n h c Xu t b n xã nên c ng ch có 55 h i). Chúng tôi tr ưc sau gi quan nh h ưng ra sao n v n minh c a c m t im kh ng nh Nho lâm Ngo i s 56 h i. Quan im c a qu c gia và tính cách c a c m t giai t ng xã chúng tôi là, t m th i gác h n sang m t bên v n kh o hi ch không ch là phê phán t cáo nh ng t cu v n b n h c, ch xu t phát t logic n i t i c a tác ph m ( inner logic ), nh t quán m t l p tr ưng nghiên c u nn d oan, t t b nh ã n h i bùng phát, lan tng th các ph ươ ng di n tác ph m t th lo i, k t c u, ch nhi m ph bi n. Còn nh ư ơ n thu c c u ch a -tư t ưng kh ng nh b n 56 h i. H i 56 này quen ưc g i là “U B ng” (b ng vàng ti n s cho các u h n nhà xã h i thì ó là vi c c a l ch s . Di n bi n trên nho) do ch k chuy n b H c t u trình tri u ình xét h mnh t bao la c a dân t c vi t ch kh i sơ m ma các s nhân t ng thi tr ưt hay không iu vuông t sau ch Thanh cho n Trung Hoa ki n i thi truy phong m t “B ng ti n s c p ” cho h trong m t bu i t l V n mi u Qu c t Giám. Vi c “t Dân Qu c r i Trung Hoa Nhân Dân C ng Hòa ch i” h i truy n này c a s ông các nhà kh o c u theo Qu c chng nh l i không giúp gì cho b n c chúng tôi ch c ch n có nguyên do t vi c không c m nh n ngày nay trong vi c c t ngh a câu chuy n Nho ưc ý v m a mai “chính sách v n hóa” khoa c sâu s c ca tác gi cu n sách. Lâm? Câu chuy n mà con ng ưi ã k ra nó
7. 64 L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 tng h bút k t thúc cu n sách c a mình v i Ông c ng nói thêm ch khi lo i b cái vòng kim dòng c m thán “vi t ra k c ng au lòng” ( t cô “giáo d c k ho ch hóa” v i nh ng “th ng nh p tàn thiên t ng on tr ưng - câu cu i nh t c ươ ng, th ng nh t giáo trình và sách cùng c a bài t k t thúc tác ph m)! H ơn m t giáo khoa, th ng nh t thi c ” thì các v n trên th k sau th i tác gi Nho lâm Ngo i s ch mi có th có c ơ gi i quy t. “Ôn c tri tân” – khoa c ã ưc bãi b , Trung Hoa Dân Qu c c Nho lâm Ngo i s trong liên h v i tình hi n i hóa giáo d c theo ph ươ ng Tây. Và r i hình giáo d c Trung Qu c hi n t i c ng là m t t 1949, Trung Hoa i l c l i b ưc vào m t dp trông ng ưi ngm ta v y. th i i m i. N n giáo d c c a Trung Qu c gi ây v n b ám nh b i bóng ma c a khoa c . S nhân x ưa h c i thi ra làm quan thì gi ây Tài li ệu tham kh ảo hc sinh các c p l i h c ng phó v i các kì [1] 余英時 《士與中國文化》上海人民出版社 thi l y ch ng ch -vn b ng lo i, sinh viên ch 2002 . lo qua cho ưc các kì thi t t nghi p tìm ch [2] Will Durant, Lch s v n minh Trung Hoa , làm. N m 2005, m t t báo l n c a Trung Qu c Nguy n Hi n Lê d ch, Nxb.VHTT, 2006. Nam ph ươ ng Tu n báo 7 ng bài “Thi c chu n [3] Nguy n Hi n Lê, S Trung Qu c, quy n I, Nxb. hóa có th ưc bãi b ” gây chú ý c bi t Vn Hóa, 1997. trong d ư lu n. Tác gi bài báo ã ph ng v n [4] 吳敬梓《儒林外史》(清凉布褐 陈美林批评 mt c u giáo s ư i h c Thanh Hoa 8. V giáo 校注)新世界出版社 出版 2001. sư này cho r ng: D ưi s kh ng ch ca c a [5] Ngô Kính T , Chuy n Làng Nho , Phan Võ-Nh nn giáo d c ng thí, thi c ã tr thành tiêu Thành d ch, Nxb.V n H c, Hà N i, 2001. [6] 黎时宾 ( Thoitan Le )《儒林外史》新 诠 chu n o l ưng giáo d c duy nh t. Nó làm cho (博士论文-导师陈洪教授 )南开大学 5/2004. gánh n ng c a h c sinh ngày càng n ng n 9 [7] Lê Th i Tân, S nhân trên chi c c u khoa c b c thêm. Thi c chu n hóa - hình th c ang ưc gi a o Th ng và Th Quy n (L m bàn n i cao và th c hi n r ng rãi hi n t i là m t hàm v n hóa ti u thuy t Nho lâm Ngo i s), Tp ph ươ ng pháp l c h u r t không khoa h c nh p chí Khoa h c và Công ngh , i h c à N ng, s 02(87), 2015. kh u t n ưc ngoài vào. Hình th c này ang bóp ngh t tài n ng và thiên b m c a h c sinh. f789 ___ 7 Báo 南方周末 (Nanfang Zhoumo Southern Weekly cng Southern Weekend ). Bài ph ng v n ng s 24/2/2005. 8 Giáo s ư Tôn Ph c S ơ孙复初 (Sun Fuchu). Ông c ng chính là tác gi c a b Tân Anh Hán Khoa h c K thu t T in (新英 汉科学技术词典). Sau khi ngh h ưu m blog ( sunfuchu.blog.sohu.com ) phát bi u nhi u ý ki n v giáo d c Trung Qu c 9 Anh ng : Standardized Test hay Standardization Examination , ưc B Giáo d c Trung Qu c áp d ng th nghi m tr ưc tiên t i Qu ng ông t 1985-1988.
8. L.T. Tân / Tp Khoa h c HQGHN: Nghiên c u Giáo d c, T p 31, S 3 (2015) 58-65 65 Reflection on Imperial Examination While Reading The Scholars Lê Th i Tân VNU University of Education, 144 Xuân Th y, C u Gi y, Hanoi, Vietnam Abstract: The narrative genre in first person in the novel forces readers to realize the true nature of the relations between Orthodox Ideology and Imperial Power, a relation manifested in the feudal intellectuals who were turned into exam-taking-animals by the Imperial Examination. No works in Chinese literature has ever described so simply and exactly the unequal relations between Orthodox Ideology and Imperial Power and the tragedy of scholars who got bogged down in examinations and trapped in these relations. The analyzing of the cultural connotations of this novel is a preparation to review the cultural relations between China and Vietnam - a Neo-Confucian follower that had made use of the Chinese Imperial Examination for hundreds of years. Keywords: Scholars, examinations, cultural, tragedy.