Nói sao cho trẻ chịu nghe (Phần 2)

Nội dung text: Nói sao cho trẻ chịu nghe (Phần 2)

1. 4 – KHUYẾN KHÍCH TÍNH TỰ LẬP CỦA CON CÁI HẦU HẾT SÁCH NUƠI DẠY TRẺ ĐỀU NĨI VỚI PHỤ HUYNH RẰNG một trong những mục đích của người làm cha làm mẹ là giúp con cái tách khỏi chúng ta, giúp chúng trở thành những cá nhân độc lập mà một ngày nào đĩ sẽ cĩ khả năng tự sống một mình mà khơng cần chúng ta. Cha mẹ bị thúc ép là khơng được nghĩ về con cái như là bản copy hoặc như những phần phụ của chính chúng ta, mà phải xem chúng như một cáxét thể độc nhất vơ nhị, với những tâm tính khác nhau, gu thẩm mỹ khác nhau, cảm xúc khác nhau, những khao khát khác nhau, và những ước mơ cũng khác nhau. Tuy nhiên, làm như thế nào phụ huynh cĩ thể giúp con cái mình trở thành người độc lập, tự chủ? Bằng cách cho phép chúng làm những việc cho riêng chúng, bằng cách để cho chúng tự vật lộn với những vấn đề của chúng, và bằng cách để chúng tự rút ra bài học từ những lỗi lầm của chúng. Nĩi thì dễ hơn làm. Tơi vẫn cịn nhớ lúc thằng con đầu lịng của tơi đánh vật với việc cột dây giày cịn tơi kiên nhẫn ngồi nhìn nĩ trong 10 giây, và rồi, chịu khơng nổi, bèn cúi xuống buộc giày giùm cho nĩ. Cịn con gái tơi, nĩ chỉ việc nhắc rằng nĩ vừa cãi nhau với một người bạn của nĩ, thế là tơi lập tức nhảy vào khuyên răn nĩ phải thế này thế kia. Làm sao tơi cĩ thể để cho con cái tơi phạm sai lầm và chịu đựng thất bại trong khi tất cả những gì chúng phải làm chỉ là lắng nghe tơi nĩi ngay từ đầu? Bạn cĩ thể nghĩ, “Cĩ gì kinh khủng trong việc giúp con cột dây giày, hay bảo ban nĩ cách giải quyết một vụ cãi cọ với bạn, hay nhìn thấy chúng khơng hề phạm lỗi? Dầu gì, con cái luơn luơn trẻ người non dạ hơn chúng ta cơ mà. Chúng thật sự phải phụ thuộc vào người lớn xung quanh chúng.” Vấn đề chính là ở đây. Khi một người liên tục phụ thuộc vào người khác, thì tự nhiên sẽ cĩ những cảm xúc nhất định, tương ứng nổi lên. Để giải thích rõ những cảm xúc đĩ cĩ thể là gì, vui lịng đọc những câu nĩi sau đây rồi viết ra những phản ứng của bạn: I. Giả sử bạn là một đứa bé 4 tuổi. Trong một ngày bạn nghe cha mẹ bạn nĩi với bạn: “Ăn đậu đũa đi. Rau rất tốt cho con.” “Đưa đây, để mẹ kéo dây khĩa cho.” “Con mệt rồi. Nằm xuống nghỉ đi.” “Mẹ khơng muốn con chơi với thằng đĩ. Nĩ tồn nĩi bậy với chửi tục thơi.” “Con cĩ chắc là con khơng cần đi toilet?” Phản ứng của bạn: II. Giả sử bạn là một đứa bé 9 tuổi. Trong một ngày bạn nghe cha mẹ bạn nĩi với bạn: “Đừng cố địi mặc cái áo jacket đĩ nữa. Màu xanh lá cây khơng hợp với con.” “Đưa cái hũ cho ba. Để ba mở nắp hũ cho con.” “Mẹ để sẵn quần áo ra ngồi cho con rồi đĩ.” “Con cĩ cần giúp làm bài tập về nhà khơng? Phản ứng của bạn: III. Giả sử bạn là một đứa trẻ 17 tuổi. Cha mẹ bạn nĩi với bạn: “Khơng cần thiết phải học lái xe. Ba lo sợ con bị tai nạn. Ba sẵn sàng lái xe đưa con đi bất kỳ nơi nào. Con chỉ việc yêu cầu thơi.”
2. Phản ứng của bạn: IV. Giả sử bạn là một người lớn. Ơng sếp của bạn nĩi với bạn: “Tơi nĩi cho anh biết điều này là để tốt cho anh. Thơi đừng đề xuất cách cải thiện các thứ ở đây nữa, cứ làm cơng việc của anh là được rồi. Tơi khơng trả tiền cho những sáng kiến của anh. Tơi trả tiền cho cơng việc anh làm.” Phản ứng của bạn: V. Giả sử bạn là một cơng dân của một quốc gia mới thành lập. Tại một buổi mít tinh quần chúng, cĩ một vị quyền cao chức trọng từ một quốc gia hùng mạnh, giàu cĩ đến tuyên bố với các bạn: “Bởi vì quốc gia của các bạn vẫn cịn non nớt như một đứa trẻ và vẫn chưa phát triển, cho nên chúng tơi khơng thờ ơ với những nhu cầu của các bạn. Chúng tơi lập kế hoạch đưa đến đây những chuyên gia và nguyên vật liệu để chỉ dạy cho các bạn cách làm nơng nghiệp, cách điều hành trường học, cách điều hành cơ sở kinh doanh và chính phủ của các bạn. Chúng tơi cũng phái đến những chuyên gia kế hoạch hĩa gia đình để giúp các bạn giảm tỉ lệ sinh đẻ.” Phản ứng của bạn: Cĩ thể khẳng định chắc chắn rằng bạn sẽ khơng muốn con cái mình phải cảm thấy hầu hết những cảm xúc mà bạn vừa viết ra đĩ. Song, khi con người bị đặt vào những vị trí bị lệ thuộc cùng với một chút xíu lịng biết ơn, họ thường trải nghiệm rất rõ những cảm giác bất lực, vơ dụng, giận dữ, bực tức và phẫn nộ. Sự thật khơng vui này tượng trưng cho tình thế tiến thối lưỡng nan của chúng ta, những bậc làm cha mẹ. Nhưng mặt khác, rõ ràng con cái của chúng ta phải lệ thuộc vào chúng ta. Do chúng cịn nhỏ tuổi và thiếu kinh nghiệm, nên phụ huynh chúng ta cần phải làm giùm chúng, phải nĩi cho chúng biết và phải chỉ dạy chúng thật nhiều. Mặt khác, chính tình trạng bị lệ thuộc này của chúng rất dễ dẫn đến thái độ thù địch ở nơi chúng. Cĩ cách nào nhằm giảm thiểu những cảm xúc bị lệ thuộc cho con cái chúng ta khơng? Cĩ cách nào giúp chúng trở thành người cĩ trách nhiệm, cĩ thể tự mình thực hiện những nhiệm vụ, bổn phận của mình? May thay, hàng ngày trẻ đều luơn cĩ sẵn những cơ hội khuyến khích chúng tự chủ. Sau đây là những kỹ năng cụ thể mà phụ huynh cĩ thể áp dụng nhằm giúp trẻ tự tin cậy vào chúng hơn là lệ thuộc vào chúng ta. Để khuyến khích trẻ tự chủ 1. Để cho con tự lựa chọn. 2. Thể hiện lịng tơn trọng sự đấu tranh chật vật của chúng. 3. Đừng hỏi dồn dập quá. 4. Đừng vội trả lời ngay những câu hỏi của con. 5. Khuyến khích con sử dụng những nguồn bên ngồi gia đình. 6. Đừng dập tắt hy vọng của con.
3. Mặc dù phần lớn những kỹ năng mà bạn vừa xem xét thoạt nhìn xem ra cĩ vẻ rất bình thường, nhưng thật ra khơng kỹ năng nào trong số đĩ là bình thường cả. Phụ huynh cần phải cĩ lịng quyết tâm và phải luyện tập mới nĩi chuyện được với con trẻ theo những cách thức nuơi dưỡng tính độc lập tự chủ của chúng. Trong bài tập sau đây bạn sẽ thấy sáu câu nĩi điển hình mà phụ huynh hay nĩi. Vui lịng thay đổi mỗi câu đĩ thành câu cĩ tác dụng khuyến khích tính tự chủ ở trẻ. Vào lúc khởi đầu, phụ huynh hay nĩi: Vào lúc khởi đầu, phụ huynh hay nĩi: Chỉnh sửa thành lời nĩi khuyến khích tự chủ ở trẻ: 1. (Để cho trẻ tự lựa chọn) 1. Hãy đi tắm ngay đi. 2. (Thể hiện lịng tơn trọng sự đấu tranh chật vật 2. Sao con mất nhiều thời gian để mang giày thế? Đưa đây, giơ chân lên. Để mẹ làm cho nào. của chúng). 3. Hơm nay con đi cắm trại vui khơng? Con cĩ bơi khơng? Con cĩ thích các bạn khác khơng? Anh chị 3. (Đừng hỏi dồn dập quá). phụ trách của con thế nào? 4. Trẻ: Tại sao ngày nào ba cũng phải đi làm vậy, ba? 4.(Đừng vội trả lời ngay những câu hỏi của con). Ba: Ba phải đi làm mỗi ngày để chúng ta cĩ ngơi nhà xinh xắn này, cĩ đồ ăn ngon, cĩ quần áo đẹp, và 5. Con tuổi teen: Con đang phát phì dữ quá. Con muốn mẹ đặt cho con một chế độ ăn kiêng. Con nên ăn gì bây giờ? 5.(Khuyến khích trẻ sử dụng những nguồn bên Phụ huynh: Mẹ đã nĩi với con suốt bao nhiêu năm nay rồi, đừng cĩ ăn bánh kẹo nữa mà hãy bắt đầu ăn ngồi gia đình).
4. trái cây và rau đi. 6. Trẻ: Ba, mai mốt lớn lên con sẽ làm giáo viên. 6.Đừng dập tắt hy vọng của con. Ba: Đừng cĩ hy vọng hão. Trường sư phạm đầy ắp giáo viên khơng thể tìm được việc làm sau khi tốt nghiệp kia kìa. Nếu bạn nghĩ sáu kỹ năng bạn vừa mới tập luyện khơng phải là những kỹ năng duy nhất khuyến khích tính tự chủ ở con bạn, thì bạn rất đúng. Thật ra, tất cả những kỹ năng mà bạn đã nghiên cứu từ đầu quyển sách đến chương này đều giúp trẻ tự nhìn nhận mình là những cá nhân tách biệt, cĩ trách nhiệm và cĩ năng lực. Bất cứ khi nào phụ huynh lắng nghe những cảm xúc của trẻ, hoặc chia sẻ cảm xúc của chúng ta với chúng, hoặc gọi mời chúng cùng giải quyết vấn đề với chúng ta, thì chúng ta đều khuyến khích tính độc lập, tự lực của chúng. Đối với bản thân tơi, tơi biết rằng ý tưởng khuyến khích trẻ chịu trách nhiệm xử lý những chi tiết trong cuộc sống của chính chúng là một ý tưởng mang tính cách mạng. Tơi vẫn cĩ thể nghe bà ngoại tơi trầm trồ một cách thán phục về một người hàng xĩm: “Cơ ấy là bà mẹ tuyệt vời nhất. Hãy coi những gì cơ ấy khơng làm giùm cho đứa con!”. Tơi lớn lên tin rằng người mẹ tốt phải là người mẹ “làm giùm cho” con cái. Ngồi ra tơi cịn đẩy điều ấy đi xa thêm một bước nữa: Tơi khơng chỉ “làm giùm cho” con cái, mà tơi cịn nghĩ giùm cho chúng. Kết quả? Hàng ngày, từng việc vặt vãnh, từng vấn đề vụn vặt cũng đều trở thành một cuộc kiểm tra ý chí mà kết thúc bằng những cảm xúc tiêu cực đọng lại cho tất cả. Đến khi, cuối cùng, tơi học cách chuyển giao cho con cái những trách nhiệm thuộc về chúng một cách chính đáng, thì tính khí hay cáu gắt của tất cả mọi người mới được cải thiện. Sau đây là những gì đã giúp tơi: Bất cứ khi nào tơi cảm thấy mình bắt đầu trở nên lo lắng căng thẳng, hoặc muốn can thiệp, tơi liền tự hỏi, “Mình cĩ lựa chọn nào ở đây khơng? “Mình cĩ bị buộc phải chiếm quyền của chúng? Hay là thay vì thế mình cĩ thể để cho con tự xử lý lấy?” Trong bài tập kế tiếp, bạn sẽ thấy một loạt những tình huống mà thường khiến cha mẹ bức xúc, muốn can thiệp hoặc cả hai. Khi bạn đọc từng tình huống hãy tự hỏi: I. Tơi cĩ thể nĩi gì hoặc làm gì để giữ cho con khỏi lệ thuộc vào tơi? II. Tơi cĩ thể nĩi gì hoặc làm gì để khuyến khích tính tự chủ của con? Một số kỹ năng hữu ích Những kỹ năng mới Để cho con tự lựa chọn. Những kỹ năng cũ Thể hiện lịng tơn trọng sự đấu tranh chật vật của chúng. Chấp nhận những cảm xúc của trẻ. Đừng hỏi dồn dập quá. Diễn tả bạn cảm thấy gì. Đừng vội trả lời ngay những câu hỏi của con. Cung cấp thơng tin. Khuyến khích con sử dụng những nguồn bên ngồi gia đình. Giải quyết vấn đề. Đừng dập tắt hy vọng của con. TRẺ: Hơm nay con bị trễ học. Sáng mai mẹ phải gọi con dậy sớm hơn đĩ. PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc ) PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) TRẺ: Con khơng thích ăn trứng. Con chán ăn cốm bắp nguội rồi. Con sẽ khơng ăn sáng nữa đâu. PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc ) PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) TRẺ: Bên ngồi trời lạnh thì phải? Con cĩ cần phải mặc áo lạnh khơng, mẹ? PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc ) PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) TRẺ: Ối, chết tiệt, con khơng bao giờ cĩ thể cài được cái nút này. PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc )
5. PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) TRẺ: Mẹ biết gì khơng? Con định sẽ để dành tiền tiêu vặt của con để mua một con ngựa. PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc ) PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) TRẺ: Betsy mời con tới dự tiệc sinh nhật bạn ấy, nhưng con khơng thích mấy đứa đi dự tiệc. Con phải làm gì bây giờ? PHỤ HUYNH: ( nuơng chiều cho trẻ phụ thuộc ) PHỤ HUYNH: ( khuyến khích trẻ tự chủ ) Tơi đốn rằng cĩ những câu các bạn cĩ thể viết ra nhanh chĩng, nhưng cĩ những câu khiến bạn phải cần cân nhắc suy nghĩ. Để tìm ra được ngơn ngữ khuyến khích tinh thần trách nhiệm của trẻ quả là một thách thức. Thực tế, cơng cuộc khuyến khích sự tự chủ ở trẻ là một quy trình rất phức tạp. Nếu như chúng ta hiểu tầm quan trọng của việc tập cho con cái tính độc lập như thế nào, thì cũng cĩ những lực cản bên trong chúng ta chống lại việc đĩ khơng kém. Trước hết, đơn thuần chỉ là vấn đề về sự tiện lợi. Hầu hết chúng ta ngày nay đều bận rộn, hối hả. Chúng ta thường tất bật đánh thức trẻ dậy, mặc quần áo, cài nút cho nĩ, bảo chúng ăn gì, mặc gì, bởi vì như vậy cĩ vẻ dễ hơn và nhanh hơn nhiều cho chúng. Kế đến chúng ta phải đối phĩ với những cảm xúc mạnh của chúng ta là phải gắn liền với con cái của mình. Chúng ta phải đấu tranh dữ dội để chống lại việc xem thất bại của con là thất bại của mình. Chúng ta thật khĩ mà cho phép những cục cưng của mình đấu tranh vật vã và mắc sai lầm, khi chúng ta tin rằng vài lời khuyên thơng thái của chúng ta là cĩ thể bảo vệ chúng khỏi đau đớn hoặc thất vọng. Về phần chúng ta, chúng ta cần phải kiềm chế ghê gớm và phải cĩ kỷ luật thép mới khơng ra đưa lời khuyên cho con cái, nhất là khi chúng ta chắc chắn mình cĩ câu trả lời. Tơi biết rằng ngày nay bất cứ khi nào một trong những đứa con tơi hỏi “Mẹ, mẹ nghĩ con nên làm gì?”, thì chắc chắn tơi phải cố dằn lịng để khơng nĩi cho chúng ngay lập tức tơi nghĩ chúng nên làm gì. Thế nhưng, vẫn cĩ một điều thậm chí cịn lớn lao hơn can thiệp vào nỗi khát khao chính đáng của chúng ta muốn giúp con cái tách rời khỏi mình. Tơi luơn nhớ như in cảm giác thỏa nguyện sâu sắc bắt nguồn từ việc được ba sinh linh tí hon cần đến. Quả là những cảm xúc lẫn lộn khi tơi khám phá ra rằng chiếc đồng hồ báo thức cĩ thể đánh thức lũ trẻ dậy cơng hiệu hơn tất cả mọi lời nhắc nhở đầy tính mẹ hiền của tơi. Và cũng thật là cảm xúc xáo trộn khi tơi từ bỏ cơng việc đọc truyện giờ đi ngủ vào lúc đám trẻ con tơi đã biết tự đọc lấy một mình. Chính những cảm xúc mâu thuẫn trong tơi về tính độc lập đang lớn dần ở con cái đã giúp tơi hiểu câu chuyện do một giáo viên mầm non kể cho tơi nghe. Cơ giáo đĩ mơ tả nỗ lực của cơ nhằm thuyết phục một bà mẹ trẻ rằng con trai bà sẽ thật sự ổn nếu bà khơng ngồi trong lớp với nĩ. Năm phút sau khi bà đi khỏi, thì rõ ràng bé Jonathan cần đi toilet. Khi cơ giáo giục nĩ tự đi đi thì nĩ khổ sở lí nhí, “Cháu khơng thể.” Cơ hỏi “Tại sao?” “Vì mẹ khơng ở đây,” Jonathan giải thích “Mẹ kéo quần cho cháu khi cháu đi tiểu xong.” Cơ giáo nghĩ một hồi. “Jonathan, con cĩ thể đi tiểu và tự kéo quần được.” Jonathan trịn mắt. Cơ giáo dẫn nĩ vào toilet và đợi. Sau vài phút, từ sau cánh cửa đĩng, cơ nghe thấy tiếng vỗ tay. Ngày hơm sau bà mẹ gọi điện cho cơ giáo để nĩi rằng câu đầu tiên từ miệng Jonathan là khi cháu về nhà là “Mẹ, con cĩ thể tự kéo quần được rồi, con khơng cần mẹ nữa.” “Tiến sĩ cĩ tin khơng,” cơ giáo thốt lên với tơi, “bà mẹ bảo rằng bà thật sự trầm cảm về việc đĩ.” Tơi thì tin. Tơi tin rằng bất chấp cảm giác tự hào về sự tiến bộ của con cái và niềm vui thấy chúng độc lập hơn lên, cha mẹ cũng cĩ cảm giác đau nhoi nhĩi và nỗi chống chếnh về việc mình khơng cịn được con cái cần tới nữa. Đĩ là con đường cay đắng pha lẫn ngọt bùi mà những bậc làm cha làm mẹ chúng ta phải đi qua. Chúng ta bắt đầu bằng sự tận hiến cho một sinh linh nhỏ bé, bất lực. Trải qua năm tháng, chúng ta lo lắng, lên kế hoạch, an ủi, vỗ về và cố hiểu chúng. Chúng ta trao cho chúng tình yêu, sức lực, kiến thức, và kinh nghiệm của mình, để rồi một ngày nào đĩ con cái sẽ cĩ đủ nội lực và lịng tự tin để rời chúng ta mà đi. BÀI TẬP
6. 1. Hãy thực hành ít nhất hai kỹ năng khuyến khích sự tự chủ ở con bạn, để nĩ trở thành một người độc lập, thành thạo và cĩ kỹ năng. 2. Con bạn đã phản ứng như thế nào? 3. Trong số những việc mà trước giờ bạn phải làm giùm cho con của bạn, bây giờ nĩ đã bắt đầu tự mình làm được những gì? 4. Bạn làm thế nào để chuyển giao trách nhiệm cho con bạn mà khơng để cho nĩ cảm thấy bị áp lực? (Hầu hết trẻ khơng hưởng ứng với câu nĩi “Bây giờ con đã là một cơ (cậu) bé lớn rồi. Con đủ lớn để tự mặc đồ, tự ăn một mình, và tự đi ngủ một mình, v.v ) 5. Hãy đọc phần II về khuyến khích sự tự chủ ở trẻ. Ghi nhớ KHUYẾN KHÍCH SỰ TỰ CHỦ Ở TRẺ 1. ĐỂ CHO TRẺ TỰ LỰA CHỌN “Hơm nay con muốn mặc quần màu xám hay quần màu đỏ?” 2. THỂ HIỆN LỊNG TƠN TRỌNG SỰ ĐẤU TRANH CHẬT VẬT CỦA CHÚNG. “Hũ khĩ mở nhỉ. Đơi khi hữu ích nếu con dùng cái muỗng này để nạy nắp hũ lên.” 3. ĐỪNG HỎI DỒN DẬP QUÁ. “Chào con. Mừng con đã về.” 4. ĐỪNG VỘI TRẢ LỜI NGAY NHỮNG CÂU HỎI CỦA TRẺ. “Đĩ là câu hỏi thú vị. Thế con thì con nghĩ sao?” 5. KHUYẾN KHÍCH TRẺ SỬ DỤNG NHỮNG NGUỒN BÊN NGỒI GIA ĐÌNH. “Cĩ lẽ ơng chủ cửa hàng cá cảnh cĩ lời khuyên đấy.” 6. ĐỪNG DẬP TẮT HY VỌNG CỦA TRẺ. “Vậy là con định sẽ đi thử vai chính. Một kinh nghiệm hay đấy.” PHẦN II. NHỮNG NHẬN XÉT, BĂN KHOĂN VÀ NHỮNG CÂU CHUYỆN CỦA PHỤ HUYNH Những nhận xét về từng kỹ năng I. Để cho trẻ tự lựa chọn. Cĩ vẻ như khơng hợp lý khi hỏi trẻ xem nĩ muốn uống nửa ly hay cả ly nước trái cây, xem nĩ muốn bánh mì của nĩ nướng vàng hay nướng vừa; nhưng với trẻ, mỗi lựa chọn nhỏ nhoi đều tượng trưng cho một cơ hội áp đặt sự kiểm sốt nào đĩ lên cuộc sống của riêng nĩ. Cĩ rất nhiều thứ mà đứa trẻ phải làm đến nỗi khơng khĩ hiểu tại sao nĩ hay trở nên tức giận và bướng bỉnh. “Con phải uống thuốc.” “Thơi đừng gõ bàn nữa.” “Đi ngủ ngay.”
7. Nếu chúng ta cĩ thể cho trẻ một sự lựa chọn về việc nên làm cái gì đĩ như thế nào , thì thường lựa chọn đĩ đủ để làm giảm đi nỗi tức giận của nĩ. “Mẹ thấy con khơng thích thuốc này. Nếu con uống thuốc với nước táo hay nước gừng thì cĩ dễ hơn khơng?” “Con gõ bàn làm mẹ mệt ĩc quá. Con cĩ thể ở yên đĩ và ngừng gõ. Khơng thì con vào phịng con mà gõ. Con quyết định đi.” “Đến giờ nĩi chuyện của ba và mẹ mà cũng là giờ con vào giường ngủ rồi. Con muốn ngủ bây giờ hay muốn chơi một lát ở trên giường rồi gọi ba mẹ khi con đã sẵn sàng chui vào chăn?” Cĩ phụ huynh cảm thấy khơng thoải mái khi dùng kỹ năng này. Họ tuyên bố rằng sự lựa chọn bị ép buộc khơng phải là lựa chọn gì hết, mà đĩ trở thành một cách khác để rập khuơn đứa trẻ. Sự phản đối của họ cũng dễ hiểu. Một giải pháp thay thế là mời gọi trẻ tìm ra sự lựa chọn của riêng nĩ mà được tất cả các bên đều cĩ thể chấp nhận được. Sau đây là câu chuyện một người cha kể lại với chúng tơi: “Tơi cùng vợ chuẩn bị băng qua đường với Tony, 3 tuổi, và đứa bé mới sinh. Tony thường rất ghét bị chúng tơi cầm tay và nĩ hay cố vùng vằng giật ra đơi khi ở ngay giữa đường. Trước khi băng qua đường tơi nĩi “Tony, ba thấy là con cĩ hai lựa chọn. Con cĩ thể cầm tay mẹ hay tay ba. Hoặc là con cĩ một ý kiến khác, miễn sao cho an tồn.” “Tony nghĩ một giây và nĩi ‘Con sẽ nắm xe đẩy’. Lựa chọn của cháu là rất tốt đối với chúng tơi.” II. Thể hiện lịng tơn trọng sự đấu tranh chật vật của chúng. Chúng tơi đã từng quen nghĩ rằng khi chúng tơi nĩi với con việc gì đĩ “dễ” là chúng tơi đang khuyến khích trẻ. Nhưng bây giờ chúng tơi nhận ra rằng khi nĩi “Cố lên, việc đĩ dễ mà” chúng tơi chẳng mang lại cho con ân huệ gì hết. Nếu trẻ làm thành cơng “việc dễ” đĩ thì nĩ cảm thấy khơng đáng là thành tích gì. Cịn nếu nĩ thất bại, thì nĩ nghĩ rằng đến cả việc đơn giản mà nĩ cũng khơng làm được. Mặt khác, nếu chúng tơi nĩi “Việc đĩ khơng dễ đâu” hoặc “Việc đĩ coi bộ khĩ đấy”, chúng tơi lại đưa ra cho trẻ một khuơn mẫu thơng điệp khác hẳn. Nếu trẻ làm được nĩ sẽ cảm thấy tự hào vì mình đã làm được việc khĩ khăn. Nếu thất bại, ít ra nĩ cũng thấy thỏa mãn vì biết rằng nhiệm vụ của mình là một nhiệm vụ khĩ. Cĩ cha mẹ cảm thấy mình đang giả dối khi nĩi “Việc đĩ khĩ đấy.” Nhưng nếu họ nhìn sự việc đĩ từ con mắt thiếu kinh nghiệm của trẻ, ắt họ sẽ thấy ngay rằng vào lần đầu tiên ta làm việc gì mới, thì việc đĩ đều khĩ thật. (Nên tránh nĩi, “Việc đĩ khĩ đối với con ”. Đứa trẻ cĩ thể nghĩ “Tại sao lại khĩ đối với con ? Tại sao lại khơng khĩ đối với ai khác?”) Nhiều phụ huynh khác phàn nàn rằng thật khơng thể nào chịu nổi khi đứng nhìn con mình đang vật lộn làm gì đĩ mà chỉ tỏ ra thơng cảm chứ khơng ra tay giúp nĩ. Nhưng thay vì tiếm quyền và làm việc đĩ thay cho trẻ, chúng tơi đề nghị bạn nên cho vài lời khuyên bổ ích kiểu như: “Đơi khi hữu ích nếu con kéo dây khĩa xuống hết khe rãnh đã rồi hãy giật nĩ ra.” “Đơi khi hữu ích nếu con vo trịn viên đất sét thành quả bĩng trước khi con muốn nặn thành hình gì đĩ.” “Đơi khi hữu ích nếu con thử xoay nắm tay khĩa vài lần trước khi con vặn chìa khĩa trong lỗ khĩa.” Chúng tơi thích dùng cụm từ “đơi khi hữu ích” là bởi vì nếu khơng cĩ ích thì trẻ cũng khơng cảm thấy mình kém cỏi. Điều này cĩ nghĩa rằng chúng ta cấm khơng bao giờ được làm giùm cho trẻ bất kỳ cái gì? Chúng tơi tin tưởng rằng mỗi cha mẹ đều cĩ khả năng cảm nhận khi nào con mình mệt thật sự rồi hoặc khi nào con mình cần được quan tâm chú ý thêm, hoặc thậm chí cần được săn sĩc chu đáo như em bé. Vào những lúc nhất định, trẻ sẽ cảm thấy được an ủi sâu sắc khi được mẹ chải đầu cho hoặc được ba kéo vớ lên giùm, kể cả khi trẻ hồn tồn cĩ khả năng tự làm những việc đĩ một mình. Chừng nào chúng ta, những bậc phụ huynh, nhận biết được khuynh hướng căn bản của chúng ta là muốn giúp con cái tự làm một mình nĩ, thì chừng đĩ chúng cĩ thể thoải mái hưởng thụ việc thỉnh thoảng “làm giùm chúng”. III. Đừng hỏi dồn dập quá. Những câu hỏi kinh điển kiểu như “Con đã đi đâu? “Con đã đi ra ngồi à?” “Con đã làm gì?” thường nhận được câu trả lời là “khơng đi đâu cả”, “khơng làm gì cả”. “Khơng gì cả” chẳng phải là khơng cĩ xuất xứ từ đâu hết – chẳng phải vơ cớ mà trẻ trả lời như vậy. Trẻ cịn thường dùng những chiến thuật phịng thủ khác để tự vệ trước những câu hỏi mà chúng khơng muốn hoặc khơng sẵn lịng trả lời, đĩ là “Khơng biết” hoặc “Để cho con yên”. Một bà mẹ kể cho chúng tơi nghe rằng bà cảm thấy mình khơng phải là bà mẹ tốt nếu bà khơng hỏi han con. Bà kinh ngạc khi khám phá ra rằng lúc mình ngưng dội bom con bằng những câu hỏi và chăm chú lắng nghe khi nĩ nĩi thì nĩ bắt đầu mở lịng ra với bà. Điều này cĩ nghĩa là đừng bao giờ hỏi con cái gì? Khơng phải thế. Điều quan trọng là bạn cần cĩ ĩc phán đốn về những tác động của câu
8. hỏi mà bạn nêu ra cho con. Lưu ý: Một câu hỏi cha mẹ nêu ra thường hay bị con cái cảm nhận như áp lực đĩ là: “Hơm nay con cĩ vui khơng?” Thật là một địi hỏi lớn lao đối với một đứa trẻ! Khơng chỉ nĩ cần phải đi dự tiệc (đi học, đi chơi, đi cắm trại, đi khiêu vũ) mà nĩ cịn được mong chờ là phải vui vẻ thoải mái! Nếu nĩ khơng vui thì sự thất vọng của nĩ sẽ bị cộng thêm với sự thất vọng của cha mẹ. Nĩ cảm thấy mình làm cha mẹ buồn bởi vì mình đã khơng được vui vẻ. IV. Đừng vội trả lời ngay những câu hỏi của con. Trong quá trình lớn lên của trẻ, chúng hỏi hàng đống những câu hỏi hĩc búa: “Tại sao cĩ cầu vồng?” “Tại sao em bé khơng thể trở về lại nơi mà từ đĩ nĩ tới đây?” “Tại sao người ta khơng thể làm bất kỳ điều gì người ta muốn?” “Sao người ta phải đi học đại học?” Cha mẹ thường cảm thấy mình bị tấn cơng vỗ mặt bởi những câu hỏi này và liền tìm kiếm trong đầu những câu trả lời hợp lý, tức thời. Cái áp lực mà cha mẹ thường lạm dụng, tự vơ vào mình đĩ là khơng cần thiết. Thường thì khi trẻ nêu ra một câu hỏi thì nĩ đã cĩ suy nghĩ gì đấy trong đầu về câu trả lời rồi. Ở đây, điều hữu ích cho trẻ là người lớn sẽ hành động như là nguồn thăm dị ý kiến nhằm giúp trẻ đào sâu những ý nghĩ của nĩ hơn. Luơn luơn cĩ thời gian cho người lớn cung cấp những câu trả lời “chính xác” về sau này, nếu điều đĩ vẫn cịn quan trọng đối với trẻ. Bằng cách cung cấp cho trẻ những câu trả lời ngay lập tức, phụ huynh chúng ta khơng giúp ích gì cho trẻ cả. Điều đĩ khác nào chúng ta đang làm bài tập luyện trí não giùm cho chúng. Sẽ hữu ích hơn cho trẻ khi câu hỏi của chúng được hỏi ngược trở lại chúng để chúng tự tìm hiểu kỹ lưỡng hơn “Con tự suy nghĩ về việc đĩ đi.” “Chứ con thì con nghĩ gì?” Phụ huynh thậm chí cĩ thể lặp lại câu hỏi của chúng: “Tại sao người ta khơng làm bất kỳ điều gì người ta muốn?” Chúng ta cĩ thể khen ngợi trẻ đã đặt câu hỏi hay: “Con hỏi một câu quan trọng đĩ – câu hỏi này các triết gia đã đặt ra từ nhiều thế kỷ rồi.” Khơng cần phải vội vã gì hết. Quy trình tìm kiếm câu trả lời cĩ giá trị hơn là chính câu trả lời. V. Khuyến khích con sử dụng những nguồn bên ngồi gia đình. Một cách để giảm tâm lý phụ thuộc vào gia đình của trẻ là chỉ cho trẻ thấy rằng cĩ một cộng đồng lớn hơn ở bên ngồi, với những nguồn tham khảo đầy giá trị đang chờ được ứng dụng. Thế giới khơng phải là một nơi xa lạ. Luơn cĩ sự trợ giúp khi ta cần. Ngồi lợi ích khơng chối cãi đối với trẻ, nguyên lý này cũng giảm nhẹ cho cha mẹ đỡ khỏi phải là những người “gánh vác nhọc nhằn” mọi lúc mọi nơi. Cơ y tá trong trường cĩ thể thảo luận những thĩi quen ăn uống tốt với đứa trẻ thừa cân; người bán giày cĩ thể giải thích việc sử dụng giày thể thao thường xuyên sẽ cĩ ích gì cho đơi bàn chân; cơ thủ thư cĩ thể giúp trẻ vật lộn với một trang sách nghiên cứu khĩ gặm; nha sĩ cĩ thể giải thích những gì xảy ra với răng khơng được chải. Về mặt nào đĩ, tiếng nĩi của tất cả những nguồn bên ngồi cĩ sức nặng hơn là những lời nĩi từ Cha hoặc Mẹ. VI. Đừng dập tắt hy vọng của con. Nhiều niềm vui của cuộc sống nằm ở trong giấc mơ, trong những mộng tưởng, dự đốn, kế hoạch. Dọn đường cho trẻ chịu những thất vọng cĩ thể xảy ra, chúng ta đã tước đoạt của trẻ những kinh nghiệm quan trọng. Một người cha kể cho chúng tơi về cơ con gái 9 tuổi nảy sinh niềm đam mê ngựa. Một ngày nọ cơ bé địi cha mua cho cơ bé một con ngựa. Người cha kể, ơng phải cố gắng lắm mới khơng bảo với con rằng việc đĩ là vơ phương, do bởi vấn đề tiền bạc và vấn đề khơng gian là một chuyện, ngồi ra cịn do những quy định của thành phố nữa. Thay vào đĩ ơng bảo: “Vậy là con muốn một con ngựa của riêng mình. Nĩi cho ba nghe đi.” Sau đĩ ơng lắng nghe khi cơ bé kể chi tiết dơng dài về việc cơ bé cảm thấy như thế nào về ngựa – nào là cho nĩ ăn, chải lơng cho nĩ, nào là cưỡi ngựa hàng ngày. Chỉ cần nĩi về ước mơ của mình với cha cũng là đủ với cơ bé. Sau lần trị chuyện đĩ, cơ bé khơng bao giờ địi cha mua ngựa cho mình nữa. Thay vì thế, cơ bé đến thư viện chọn nhiều sách về ngựa để đọc, cơ bé vẽ ngựa và bắt đầu để dành tiền tiêu vặt để mua đất nuơi ngựa vào một ngày nào đĩ. Vài năm sau cơ bé xin vào làm phụ việc ở một trại ngựa, ở đĩ, đổi lại cơ bé được thỉnh thoảng cưỡi
9. ngựa. Đến khi cơ bé 14 tuổi, niềm đam mê về ngựa của cơ bé cũng hết. Một ngày kia, cơ tuyên bố sắp sửa mua một chiếc xe bằng “tiền mua ngựa”. Những cách khác nhằm khuyến khích sự tự chủ ở trẻ I. Để trẻ tự làm chủ cơ thể của chúng. Hạn chế liên tục gạt tĩc ra khỏi mắt trẻ, sửa, vuốt vai áo, phủi bụi cổ tay áo, nhét áo vào váy, sửa lại cổ áo cho trẻ. Trẻ cĩ thể trải nghiệm những kiểu chăm sĩc quá mức như thế là sự xâm phạm đến cơ thể riêng tư của chúng. II. Tránh xa những chi tiết vụn vặt trong cuộc sống của trẻ. Cĩ đứa trẻ rất cảm kích khi nghe “Sao con viết mà dí mũi vào giấy vậy? Ngồi thẳng lưng lên khi làm bài tập về nhà Vén tĩc lên cho khỏi sùm sụp vào mắt. Khơng thì làm sao con thấy mình đang làm gì? Cài nút cổ tay lại. Để mở ra trơng lùm xùm quá Cái áo lạnh đĩ cũ quá rồi, phải bỏ đi thơi. Mua áo mới mà mặc Con dùng tiền tiêu vặt của mình vào thứ đĩ đấy hả? Hừ, mẹ nghĩ đĩ là sự phung phí tiền bạc.” Nhưng nhiều trẻ lại phản ứng với những kiểu nhắc nhở như thế với vẻ khĩ chịu. “Mẹ!” hoặc “Ối, ba!” được dịch ra cĩ nghĩa là: “Thơi đừng làm phiền con nữa. Đừng làm con phát cáu. Tránh xa con ra. Đĩ là việc của con.” III. Đừng nĩi về trẻ trước mặt nĩ – cho dù nĩ cịn nhỏ tuổi thế nào chăng nữa. Hãy hình dung bạn đứng cạnh mẹ của bạn khi bà nĩi với hàng xĩm bất kỳ câu nào trong những câu sau đây: “Ừm, hồi lớp một nĩ đã phải khổ sở vì khả năng đọc của nĩ, nhưng bây giờ thì nĩ ổn rồi.” “Con bé yêu thích mọi người. Tất cả mọi người đều là bạn của nĩ.” “Đừng để ý tới nĩ. Tính nĩ hơi nhút nhát.” Khi trẻ nghe mình bị bàn luận theo cách này, chúng thường nghĩ mình như một mĩn đồ – một vật sở hữu – của cha mẹ. IV. Để trẻ tự trả lời lấy. Lặp đi lặp lại, trước sự cĩ mặt của con, phụ huynh thường hay được hỏi những câu đại loại: “Johnny cĩ thích đi học khơng?” “Nĩ cĩ thích em bé mới sinh khơng?” “Sao nĩ khơng chơi đồ chơi mới của nĩ?” Dấu hiệu thật sự tơn trọng sự tự chủ của trẻ là hãy nĩi với người đặt câu hỏi rằng, “Johnny cĩ thể trả lời bà. Cháu nĩ là người biết sự việc.” V. Tơn trọng sự “sẵn sàng” cốt lõi của trẻ. Đơi khi trẻ rất muốn làm gì đĩ, nhưng khơng sẵn sàng về cảm xúc hoặc về thể xác để làm việc đĩ. Cơ bé muốn tắm như một “cơ gái trưởng thành”, nhưng chưa thể. Cậu bé muốn đi bơi như những đứa trẻ khác nhưng nĩ vẫn sợ nước. Cơ bé rất muốn bỏ tật mút tay, nhưng khi mệt, nĩ thấy mút tay rất dễ chịu. Thay vì bắt ép, nài nỉ, hoặc làm cho trẻ ngượng ngùng, chúng ta cĩ thể bày tỏ lịng tự tin của mình vào sự sẵn sàng căn bản của trẻ: “Mẹ khơng quan tâm. Khi nào con sẵn sàng tự khắc con sẽ xuống nước.” “Khi con quyết định thì con sẽ thơi mút tay.” “Một ngày nào đĩ con sẽ tắm như là ba và như mẹ.” VI. Chú ý đừng dùng từ “Khơng” quá nhiều. Rất nhiều lần, với tư cách là cha mẹ chúng ta phải trấn áp ước muốn của trẻ. Tuy nhiên, cĩ trẻ cảm thấy từ “Khơng” cụt ngủn như một sự kêu gọi vũ trang, một sự tấn cơng trực diện vào tính tự chủ của trẻ. Chúng huy động tất cả năng lượng của chúng để phản cơng. Chúng la thét, làm mình làm mẩy, chửi rửa, nhăn nhĩ. Chúng tới tấp tấn cơng cha mẹ bằng những câu, “Tại sao khơng được?” “Mẹ ác lắm Con ghét mẹ!”
10. Ngay cả với những cha mẹ kiên nhẫn nhất cũng phải kiệt quệ. Vậy chúng ta cĩ thể làm gì về việc này? Đầu hàng ư? Nĩi “Được” với tất cả mọi thứ? Rõ ràng là khơng rồi! Cách đĩ dung dưỡng sự ngược ngạo của đứa trẻ hư. May thay, chúng ta cĩ những giải pháp thay thế hữu ích, cho phép cha mẹ kiên định mà khơng kích thích sự đối đầu. MỘT SỐ GIẢI PHÁP THAY CHO VIỆC NĨI “KHƠNG” A. Cung cấp thơng tin (và bỏ từ “Khơng” đi): TRẺ: Mẹ, cho con tới nhà Suzie chơi bây giờ nha mẹ? Nêu sự việc: “5 phút nữa nhà mình ăn tối rồi.” Với thơng tin này, trẻ sẽ tự nhủ “Mình đốn là bây giờ mình khơng thể đi được.” B. Cơng nhận cảm xúc của trẻ: TRẺ: ( Tại sở thú ) Con khơng muốn về nhà bây giờ. Mình ở lại được khơng, mẹ? Thay vì nĩi, “Khơng, chúng ta phải về ngay!” Hãy cơng nhận cảm xúc của trẻ: “Mẹ thấy nếu để tùy con chọn thì con sẽ ở lại thật lâu, lâu ơi là lâu (bạn nĩi trong khi bạn đang cầm tay dẫn bé đi). “Thật khĩ rời một nơi vui thích như thế này.” Đơi khi sự chống đối sẽ giảm đi khi ai đĩ hiểu được cảm xúc của mình. C. Mơ tả vấn đề: TRẺ: Mẹ, mẹ lái xe đưa con tới thư viện bây giờ được khơng? Thay vì nĩi, “Khơng được, con phải đợi.” Hãy mơ tả vấn đề: “Mẹ muốn chở con đi lắm. Vấn đề là chú thợ điện sẽ tới trong vịng nửa giờ nữa.” D. Khi cĩ thể nĩi “Được” thay thế cho “Khơng”: TRẺ: Mẹ, chúng ta ra sân chơi đi? Thay vì nĩi, “Khơng, con chưa ăn trưa mà.” Cĩ thể thay thế bằng “Được”: “Được, tất nhiên. Ngay sau bữa trưa.” E. Tự cho mình thời gian suy nghĩ: TRẺ: Con tới nhà Gary ngủ được khơng mẹ? Thay vì nĩi, “Khơng, tuần trước con đã ngủ ở nhà bạn ấy rồi.” Hãy cho mình thời gian suy nghĩ: “Để mẹ nghĩ đã.” Câu nĩi ngắn gọn này thực hiện được hai tác dụng: Làm dịu bớt sự nơn nĩng của trẻ (ít ra nĩ biết yêu cầu của nĩ sẽ được xem xét nghiêm túc) và cho cha mẹ thời gian suy nghĩ kỹ lưỡng. Quả thật là lời nĩi “Khơng” rất ngắn gọn, và những giải pháp thay thế nĩ kể trên xem ra đều dài hơn. Nhưng khi bạn cân nhắc đến hậu quả lẽ thường của “Khơng” thì sẽ thấy: đường dài hĩa ra lại là đường ngắn.
11. Những lời khuyên bổ sung Khoảnh khắc chúng tơi đề cập với một nhĩm rằng cho trẻ lời khuyên cĩ thể phá vỡ tính tự chủ ở trẻ, nhiều cha mẹ phản kháng ngay lập tức. Họ cảm thấy, “Vậy là đi quá xa!” Họ khơng thể hiểu tại sao họ lại phải bị truất quyền chia sẻ sự thơng thái của cha mẹ với con cái. Dưới đây là những câu hỏi của một phụ nữ quyết phản biện tới cùng và tĩm tắt những câu trả lời chúng tơi cung cấp cho bà. Tại sao con tơi khơng nên được hưởng lợi từ lời khuyên của tơi khi nĩ gặp vấn đề? Giả sử, con gái tơi, Julie, khơng chắc chắn cĩ nên đi dự sinh nhật bạn hay khơng bởi vì cháu khơng thích một vài đứa ở đĩ cũng được mời dự. “Bọn đĩ lúc nào cũng xì xào, nĩi tục khơng à”. Cĩ gì sai với việc tơi bảo Julie rằng dù sao cháu cũng nên đi, bởi vì nếu khơng đi là cháu coi thường bạn? Khi bạn ngay lập tức cho trẻ lời khuyên, chúng sẽ hoặc là cảm thấy mình ngu ngốc (“Tại sao mình khơng tự nghĩ về điều đĩ?”) giận dữ (“Đừng phải dạy con cách xử lý cuộc sống của con!”) hoặc phẫn nộ (“Cái gì khiến mẹ nghĩ con chưa nghĩ tới việc đĩ?”) Một khi trẻ tự cân nhắc tìm ra mình muốn làm gì, trẻ sẽ tự tin và sẵn lịng chịu trách nhiệm cho quyết định của mình. Vậy là tiến sĩ nĩi rằng tơi khơng nên làm gì khi con tơi gặp vấn đề? Cĩ vài lần tơi bảo Julie, “Đĩ là vấn đề của con; con hãy tự giải quyết đi” thì dường như cháu rất bức xúc. Trẻ cảm thấy tổn thương và trống vắng khi cha mẹ phớt lờ vấn đề của chúng. Nhưng giữa hai thái cực phớt lờ hồn tồn và đưa ra lời khuyên ngay lập tức, cha mẹ cĩ thể làm như thế này: a) Giúp trẻ phân loại những ý nghĩ và cảm xúc rối rắm của trẻ. “Theo những gì con nĩi cho mẹ biết thì, Julie, dường như con cĩ hai cảm xúc về bữa tiệc. Con muốn đi dự sinh nhật bạn, nhưng con khơng muốn phải chạm mặt với những đứa con gái mà con khơng thích.” b) Nhắc lại vấn đề dưới dạng câu hỏi. “Vậy xem ra câu hỏi là, ‘Làm thế nào tìm cách đi dự tiệc và đối phĩ với những lời mĩc mỉa của một số đứa con gái khác?” Một ý hay là bạn nên im lặng sau khi nêu câu hỏi dạng như thế này. Sự im lặng của bạn tạo đất cho những giải pháp của trẻ lớn dần và thành hình. c) Chỉ ra những nguồn mà con bạn cĩ thể sử dụng bên ngồi gia đình. “Mẹ để ý thấy khu “sách Thanh Thiếu Niên” ở thư viện cĩ những quyển sách chỉ cho trẻ vị thành niên cách giải quyết những vấn đề xã hội khác nhau. Con cĩ lẽ muốn xem coi họ nĩi gì.” Giả sử tơi đã làm tất cả những cách kể trên và sau đĩ nghĩ về một giải pháp mà tơi chắc chắn Julie chưa nghĩ tới. Tơi cĩ thể nêu ý kiến đĩ ra với Julie? Sau khi cơ bé cĩ thời gian hiểu rõ hơn về những gì cơ bé đang nghĩ và đang cảm thấy, cơ bé cĩ thể lắng nghe ý kiến của bạn một cách tích cực, nhất là nếu bạn nêu ý kiến của bạn theo cách bày tỏ lịng tơn trọng tính tự chủ của cơ bé: “Con thấy sao về việc mang cuộn băng hài con mới mua đi tới bữa tiệc đĩ? Cĩ lẽ các bạn gái kia sẽ bận cười nghiêng ngả nên khơng cịn thời gian xì xào nĩi xấu ai nữa.” Khi rào trước lời đề nghị của mình bằng câu “Thế cịn thì sao ” hoặc “Con cĩ nghĩ đến việc ”, chúng ta cơng nhận sự thể rằng lời khuyên dường như là “nhạy cảm” với chúng ta cĩ thể lại “khơng nhạy cảm đến thế” đối với trẻ. Nhưng giả sử tơi cảm thấy mạnh mẽ rằng Julie nên đi dự tiệc. Tơi cĩ nên giữ im lặng? Sau khi trẻ đã thăm dị kỹ vấn đề của nĩ, sẽ hữu ích cho trẻ khi nghe suy nghĩ hoặc lời thuyết phục của cha mẹ. “Mẹ cứ nghĩ hồi thì thấy rằng cĩ thể con sẽ bỏ lỡ niềm vui tại bữa tiệc bởi vì cách hành xử của mấy bạn nữ kia.” “Mẹ nghĩ quan trọng là khơng được làm thất vọng một cơ bạn tốt trong ngày sinh nhật của bạn ấy, thậm chí cả khi phải bao gồm một chút hy sinh.” Con cái cĩ quyền biết những giá trị của cha mẹ chúng. Thậm chí nếu trẻ chọn hành xử chống lại cha mẹ, thì bạn cĩ thể an tâm là mình đã nêu ra cho con những điều để con suy ngẫm. Khi cha mẹ khuyến khích con cái tính độc lập tự chủ
12. Tuần lễ theo sau một buổi hội thảo chuyên đề tính tự chủ, các phụ huynh trong nhĩm của chúng tơi cùng chia sẻ với nhau rất nhiều tình huống họ đã gặp phải với chính con cái của họ ở nhà. Đĩ là: Trong tuần này tơi cĩ hai cái “đầu tiên” với Danny. Tơi đã để cháu tự vặn vịi nước bồn tắm và chọn nhiệt độ nước mà cháu thích, sau đĩ tơi để cháu tự làm bữa sáng. Tơi luơn luơn cắt thức ăn giùm cho Rachel bởi vì tơi khơng tin tưởng để cho cháu dùng dao. Cuối cùng tơi mua cho cháu một con dao nhỏ bằng nhựa và giờ cháu cảm thấy mình là người lớn cĩ thể tự cắt thịt cho mình. Hồi Shana cịn nhỏ và hay làm đổ đủ thứ, tơi luơn luơn nĩi “Ối, Shana” và lau dọn giùm bé. Giờ, với Alyssa (15 tháng tuổi) tơi để cốc uống nước của bé ở trên chiếc bàn nhỏ. Lần đầu tiên bé làm đổ, tơi chỉ chỗ nước ép đổ và chỉ cho bé cách lau bằng khăn giấy. Bây giờ bất cứ khi nào bé làm đổ cái gì là bé chỉ cho tơi lấy khăn giấy giùm bé, rồi bé lau sạch nĩ đi một cách hăng hái. Hơm qua tơi để hộp khăn giấy ra sẵn, và bé tự lấy khăn giấy ra lau, sau đĩ chỉ cho tơi xem kết quả! Tơi khơng thể chịu nổi khi đám con tơi dùng tay bốc đồ ăn ghim vào nĩa của chúng, hoặc ăn mà đặt cùi trỏ tay lên bàn, hoặc chùi tay vào quần thay vì dùng khăn ăn. Tuy nhiên tơi rất ghét phải la mắng chúng liên tục. Tối qua tơi đặt vấn đề ra với chúng. Giải pháp của chúng là: ba lần một tuần chúng tơi cĩ một “Tối chỉnh tề”, những thời gian cịn lại chúng sẽ ăn theo cách chúng muốn và tơi sẽ khơng nĩi gì hết. (Chúng thậm chí cịn đề nghị một lần trong tuần tất cả chúng tơi sẽ “ăn tự nhiên” – khơng dùng ca cốc, ăn mọi thứ bằng tay, kể cả súp! Nhưng điều đĩ quá sức cho tơi cĩ thể tán thành.) Tơi bảo con trai “Con cịn 20 phút nữa là đến giờ ngủ. Con cĩ thể tiếp tục tơ màu sau đĩ lên giường, hoặc bây giờ con chuẩn bị lên giường luơn rồi chơi với cái đèn xiếc chớp nháy trên giường của con.” Ngay lập tức nĩ chạy bay đi mặc pyjama vào, đi đánh răng, v.v Nicole đang vừa mếu máo vừa cố cài nút áo. Bé đến bên tơi và chìa cái nút ra trước mũi tơi. Tơi nĩi “Loại nút nhỏ xíu này thật là khĩ cài. Trơng con bực mình ghê cơ.” Bé liền quay lưng đi và tiếp tục cố gắng cài cái nút lại. Tơi đã suýt khơng kiên nhẫn được nữa và suýt chịu thua để cài nút giùm cho bé thì bé nĩi: “Xong. Con làm được rồi!” và đĩnh đạc bước đi. Tơi đã từng phải vật lộn liên miên với việc mặc quần áo cho thằng con 4 tuổi. Bây giờ tơi để cho nĩ mặc bất kỳ gì nĩ muốn khi khơng đi học. Vào ngày đi học tơi để ra hai bộ trên giường của nĩ cho nĩ tự quyết định lấy. Tơi rất tự hào về mình. Cuối cùng tơi đã chấm dứt được những phiền nhiễu hàng ngày với con trai về việc nĩ nên mặc áo len hay áo jacket. Tơi bảo nĩ, “Sam, mẹ đang nghĩ thế này, thay vì mẹ bảo con mặc gì mỗi ngày, mẹ nghĩ con nên tự bảo mình đi. Chúng ta hãy lập ra một biểu đồ và quyết định sẽ mặc gì ứng với nhiệt độ ngồi trời nhé.” Chúng tơi cùng nhau lập biểu đồ như sau: 20 độ trở lên khơng áo lạnh Giữa 10 đến 20 độ thời tiết dành cho áo len. 9 độ trở xuống áo jacket dày. Sau đĩ tơi mua một cái hàn thử biểu lớn và thằng bé treo lên cái cây ngồi sân nhà. Giờ đây mỗi sáng nĩ nhìn hàn thử biểu và khơng cịn đơi co gì nữa. Tơi cảm thấy mình như một thiên tài. Tơi đã khơng hỏi Howie câu nào về việc cháu đã làm gì trong buổi cắm trại. Tơi để cháu tự nĩi những gì cháu muốn, và cháu kể cho tơi nghe khơng thiếu chi tiết gì. Jody hỏi tơi, “Tại sao chúng ta khơng đi nghỉ ở nơi tốt đẹp nào đĩ như là Bermuda hay Florida?” Tơi suýt nữa thì trả lời bé, nhưng nhớ ra là khơng nên. Tơi bảo “Thế tại sao chúng ta lại khơng đi?” Bé bước vịng quanh nhà bếp và nĩi “Con biết, con biết Bởi vì nĩ quá mắc ưm, ít nhất chúng ta cĩ thể đi sở thú được chứ ạ?” Tơi phải cố gắng làm quen với ý tưởng khơng trả lời ngay những câu hỏi vặn vẹo của con trai. Và tơi nghĩ rồi cháu nĩ cũng sẽ phải làm quen với việc đĩ. Sau đây là những gì xảy ra hồi tuần trước: JOHN: Mẹ, nĩi cho con biết cách chế tạo bom nguyên tử đi. TƠI: Chu cha, một câu hỏi thú vị quá.
13. JOHN: Đi, nĩi cho con biết đi. TƠI: Để mẹ phải nghĩ về nĩ đã. JOHN: Mẹ nghĩ ngay đi rồi nĩi cho con biết. TƠI: Mẹ khơng thể nghĩ ra được, nhưng chúng ta hãy nghĩ coi ai hay là cái gì sẽ giúp chúng ta trả lời câu hỏi này. JOHN: Con khơng muốn vào thư viện tra cứu. Mẹ cứ nĩi cho con biết đi. TƠI: Mẹ khơng thể trả lời câu hỏi của con được nếu khơng cĩ sự trợ giúp, John à. JOHN: Thế thì để con đi hỏi ba. Nếu ba khơng biết thì con sẽ hỏi William (học lớp ba). Nhưng thế thì con phát điên lên mất nếu một đứa lớp ba lại biết hơn một bà mẹ ngốc. TƠI: Khơng được nĩi bậy ở nhà này! Kevin bảo tơi nĩ sẽ đi bán quả bí từ vườn cho nhà hàng xĩm. Tơi suýt ngăn cản nĩ bởi vì chúng chỉ bé bằng nửa loại bí bán ở siêu thị, và tơi khơng muốn cháu mất cơng làm phiền nhà hàng xĩm. Nhưng nĩ háo hức quá nên tơi để kệ nĩ. Ngồi ra tơi khơng muốn “dập tắt” niềm hy vọng của con. Một tiếng đồng hồ sau nĩ trở về với nụ cười hớn hở trên mơi, 75 xu, và chỉ cịn thừa lại một quả bí. Nĩ bảo rằng bà Greenspan khen nĩ là “một doanh nhân trẻ”, xong nĩ hỏi, “Doanh nhân trẻ cĩ nghĩa là gì vậy, mẹ?” Jason bảo với tơi nĩ muốn làm cảnh sát, lính cứu hỏa, ngư dân và nhà du hành vũ trụ. Tơi khơng làm cháu cụt hứng. Bây giờ tơi luơn đứng ngồi những cuộc đánh nhau của lũ trẻ. Tơi bảo chúng rằng tơi tin chắc chúng cĩ thể tự xử lý được. Và rất nhiều lần chúng đều dàn xếp ổn thỏa. Sau đây là những câu chuyện cuối cùng được kể vào cuối buổi hội thảo: Cho tới tận ngày nay bạn bè cháu vẫn trầm trồ về tính độc lập của cháu. Cháu là một trong năm đứa con cĩ ba làm việc sáu, bảy ngày trong tuần – tuy thuộc vào cơng việc bán lẻ của ba. Là con thứ hai, sau chị cả, hồn cảnh bắt buộc cháu cần phải tự lập và tự nỗ lực bản thân. Mẹ cháu khơng thể “làm” cho cả năm đứa con mà sống sĩt nếu mẹ khơng dạy cho tụi cháu cách tự xoay xở lấy. Tuy nhiên, cháu cĩ những cảm xúc trái chiều về những ký ức thời thơ ấu của mình. Một mặt cháu tự hào cháu đã khơng chạy tới quấy nhiễu địi ba mẹ giúp giải quyết những vấn đề, những nỗi sợ hãi và những nhu cầu của mình như bạn bè đồng trang lứa. Mặt khác, chắc hẳn cháu rất muốn mình cĩ quyền quyết định về việc mình cĩ muốn thổ lộ tâm tình hoặc muốn được ba mẹ trợ giúp hay khơng (cháu biết lời thỉnh cầu của mình chắc chắn sẽ bị từ chối vì lý do ba mẹ cháu thiếu thời gian hoặc vì bất kỳ lý do gì do vậy mà cháu đã khơng hỏi ba mẹ mà tự làm một mình). Trẻ em luơn muốn trở thành người lớn nhưng vẫn cần là một đứa trẻ và cần lớn lên từ từ. Cháu rất tự hào về khả năng và hiệu quả của mẹ cháu trong việc dạy chúng cháu vào nề nếp, nhưng cháu cảm thấy lẽ ra mình nên cĩ sự lựa chọn là cĩ thể đến bên ba mẹ để nhờ vả khi cháu cần ba mẹ. * * * Cĩ bao nhiêu cơng việc cần thiết cho Kirk phải làm sau khi đi học về, đến nỗi nĩ khơng bao giờ tự giác lo được việc nào ra việc nào nếu tơi khơng chạy theo mà nhắc nhở. Cuối cùng tơi viết cho nĩ một mẩu thư nhắn: Kirk thân thương, Ba và mẹ dạo này khơng vui chút nào vì cứ phải cực khổ nhắc con những việc mà con đã biết là phải làm. Con cần bao lâu để lập ra một chương trình xử lý tất cả những gì con cần làm? Hai mươi bốn giờ? Hay hơn thế? Từ đây cho đến cuối tuần này ba mẹ muốn con trình cho ba mẹ kế hoạch mà con nghĩ là tốt cho con, được viết ra giấy đàng hồng. Bản kế hoạch đĩ cần ghi rõ thời gian cụ thể để làm những việc sau: Cử động cánh tay 10 phút, mỗi ngày ba lần (Kirk bị gãy tay và thường khơng chịu tập thể dục theo lời bác sĩ dặn). Dắt chĩ đi dạo.
14. Làm bài tập về nhà Tập luyện Vui chơi Yêu con, Mẹ Vào tối thứ Năm nĩ trình cho vợ chồng tơi một thời khĩa biểu viết tay để rồi cứ thế răm rắp làm theo. * * * Paul đang lo sốt vĩ về điểm số của mình. Chúng tơi để ý thấy nĩ cĩ những biểu hiện nhấp nhổm mấy ngày liền trước ngày cơ giáo nĩ phát bảng điểm. Nĩ cứ lẩm bẩm: “Mình sẽ khơng được điểm tốt mơn tốn đâu Mình đã vơ tình thấy điểm của mình trong sổ của thầy D. Đáng lý ra mình khơng được phép nhìn thấy nĩ.” Buổi tối hơm cĩ bảng điểm, sau khi ăn xong tơi bảo: “Paul, lại đây chúng ta cùng xem điểm của con này.” Nĩ lại gần, đơi mắt lộ rõ vẻ lo âu nhưng nĩ vẫn ngồi vào lịng tơi, miệng bảo “Ba, ba sẽ khơng thích nĩ đâu.” TƠI: Nào, chúng ta cùng xem coi, Paul. Đây là sổ điểm của con. Con thấy nĩ thế nào?! PAUL: Cứ chờ ba xem mơn tốn coi sao đã. TƠI: Bây giờ ba sẽ khơng xem ngay điểm tốn. Chúng ta hãy xem từ đầu nhé. Xem nào, cĩ một điểm G (giỏi) mơn tập đọc. PAUL: Ừm, tập đọc thì được. TƠI: Ba lại thấy một điểm G chữ đẹp, trong khi con hay gặp rắc rối với chữ viết. Vậy là con cĩ tiến bộ đĩ Rồi con lại cĩ một điểm E (xuất sắc) mơn chính tả! Con cũng đã lo lắng về nĩ quá trời Ba thấy sổ điểm này cũng tốt đấy chứ Mơn tiếng Anh, điểm S (được).” PAUL: Nhưng con sẽ phải cố mơn tiếng Anh cho tốt hơn nữa. TƠI: S là hài lịng đĩ con ạ. PAUL: Dạ, nhưng con sẽ tốt hơn. TƠI: Nào bây giờ đến mơn tốn. Ba thấy gì đây một điểm M (tối thiểu). PAUL: Con biết ngay là ba sẽ nổi khùng cho coi! TƠI: Vậy đây là mơn con đang cĩ vấn đề. PAUL: Phải đĩ ba, con sẽ ráng cố học tốt mơn tốn hơn. TƠI: Con định sẽ cố như thế nào? PAUL: Thì, con sẽ cố hơn. TƠI: Như thế nào? PAUL: ( ngần ngừ một lúc lâu ) Con sẽ chăm học hơn và sẽ làm tất cả bài tập về nhà và sẽ làm hết bài kiểm tra ở trường. TƠI: Nghe như con đang tự đặt mục tiêu cho mình. Chúng ta hãy lấy giấy bút ra ghi vào ngay đi. Paul lấy một tờ giấy và bút chì ra, chúng tơi liệt kê tất cả các mơn học của nĩ, cĩ ghi điểm kế bên. Ở cột thứ hai, nĩ ghi ra điểm số mà nĩ nhắm tới trong lần phát sổ điểm sau. Điều khiến tơi ngạc nhiên là tơi cứ tưởng nĩ sẽ chỉ tập trung nhắm vào mơn tốn để cải thiện thơi. Nhưng nĩ quyết định khơng chỉ cố gắng mơn tốn mà cịn mơn tiếng Anh, những mơn xã hội và khoa học nữa. Khi ghi đến cột mơn tốn nĩ bảo nĩ sẽ tiến bộ một mạch từ M tới E. TƠI: Paul, nhảy thế là nhanh đấy nhỉ. Con cĩ nghĩ là mình làm được khơng? PAUL: Được chứ, con sẽ thực sự nghiêm túc mơn tốn.
15. Ở phần cuối của bảng điểm, cĩ khoảng trống dành cho phụ huynh ghi ý kiến và ký tên. Tơi viết: “Tơi đã thảo luận về sổ điểm của Paul với cháu và cháu đã quyết định đặt một mục tiêu mới cho mình. Cháu lập kế hoạch sẽ học chăm hơn – nhất là mơn tốn.” Sau đĩ tơi ký tên và bảo Paul cùng ký tên luơn. Bảng ghi mục tiêu đĩ được dán ở cửa phịng ngủ của Paul để nĩ luơn luơn trơng thấy. Ba ngày sau cháu về nhà khoe bài kiểm tra mơn tốn được điểm E! Tơi khơng thể tin được. Tơi bảo, “Paul, khi con đã dự định làm gì thì khơng gì ngăn cản con được!” * * * Tơi lớn lên trong một gia đình rất nghiêm khắc. Ngay từ lúc cịn nhỏ xíu tơi đã được bảo phải làm gì và khi nào thì làm việc đĩ. Bất cứ khi nào tơi hỏi “Tại sao lại vậy?” thì ba tơi lại đáp “Bởi vì ba nĩi vậy”. Chẳng bao lâu sau tơi đã học ra cách khơng chất vấn hỏi han gì nữa. Khi tơi cĩ con trai của mình, tơi chắc chắn một điều là tơi khơng muốn nuơi dạy cháu theo cách như ba tơi đã nuơi dạy tơi nữa. Thế nhưng tơi khơng biết chắc là phải làm gì. Buổi hội thảo chuyên đề sự tự chủ rất hữu ích cho tơi. Những điều đã xảy ra sau đây sẽ chứng minh cho những gì tơi muốn nĩi. Khi trở thành kẻ gà trống nuơi con, tơi bắt đầu để ý những việc mà trước kia tơi khơng bao giờ nghĩ tới. Robby luơn cĩ tật nhồi tọng cho bằng hết bánh bích quy cĩ trong nhà, vì vậy tơi phải giấu biệt hộp bánh đi và mỗi lần chỉ cho cháu một chiếc thơi. Vào ngày cuối cùng tham dự lớp học, tơi về nhà với một hộp bánh và đặt lên bàn. Tơi bảo, “Robby, ba sẽ khơng là cảnh sát canh giữ bánh bích quy nữa. Đây là hộp duy nhất ba mua cho con trong tuần này. Tùy con quyết định xem con sẽ ăn hết một lượt hay con muốn ăn rải ra cho đến cuối tuần. Tùy con đấy.” Thế thơi. Tơi khơng bao giờ phải nĩi thêm một lời nào với cháu nữa. Cuối cùng cháu chia ra ăn mỗi ngày hai chiếc và vào cuối tuần thì ba chiếc. Cịn nữa, tơi thường hay ngồi tịt bên cháu mỗi tối để giúp cháu làm bài tập về nhà, và cuối cùng thể nào cũng quát tháo nhặng xị lên. Một tối tơi vào phịng khách và bắt đầu đọc báo. Robby nĩi. “Ba, chừng nào ba giúp con?” tơi bảo “Ba tin tưởng là con sẽ tự thu xếp thời gian của mình, và con sẽ tự mình biết tính tốn bài tập.” Khi tơi cho cháu đi ngủ tối đĩ, cháu nĩi “Con đã tự làm hết bài tập về nhà rồi. Con yêu ba.” Tối hơm sau cháu bảo với tơi là cháu muốn nĩi chuyện với tơi. “Chuyện gì vậy?” tơi nĩi. Cháu bảo, “Từ nay trở đi, ba à, con muốn là một người đàn ơng tự lập. Được chứ ba?” “Ba đồng ý.” Sau đĩ, tơi bảo nĩ, “Tới giờ đi ngủ rồi, Robby. Mặc áo ngủ và nhớ đánh răng đi.” “Con biết mà, ba. Nên nhớ bây giờ con là người đàn ơng tự lập rồi!”
16. 5 - KHEN NGỢI PHẦN I NGÀY XỬA NGÀY XƯA cĩ hai cậu bé nọ đều 7 tuổi tên là Bruce và David. Cả hai bọn chúng mỗi đứa đều cĩ một người mẹ thương yêu chúng vơ cùng. Mỗi ngày của mỗi cậu bé rất khác nhau. Điều đầu tiên cậu bé tên là Bruce nghe được khi tỉnh giấc mỗi sáng là “Dậy đi, Bruce! Con lại trễ học nữa bây giờ”. Bruce ngồi dậy, tự mình mặc quần áo nhưng chưa mang giày rồi đi vào ăn sáng. Mẹ cậu nĩi, “Giày con đâu? Bộ con định mang chân đất đi học à? Nhìn con mặc cái gì kìa! Cái áo lạnh màu xanh da trời đĩ trơng chọi kinh khủng với áo sơmi xanh lá cây Bruce cưng ơi, con làm gì với cái quần của con vậy? Chúng bị rách te tua. Mẹ muốn con thay hết quần đi sau bữa sáng. Khơng đứa con nào của mẹ lại đi học với quần áo rách rưới cả. Này, coi chừng đổ nước trái cây. Đừng cĩ rĩt tràn cả ra như con hay làm!” Bruce rĩt nước trái cây và làm đổ sĩng ra ngồi. Mẹ cậu nổi đĩa lên. Bà vừa lau vừa cằn nhằn, “Mẹ khơng biết phải làm gì với con nữa.” Bruce làu bàu gì đĩ một mình. “Gì hả?” mẹ chất vấn. “Lại làu bàu nữa rồi.” Bruce hồn tất bữa sáng trong im lặng. Sau đĩ cậu thay quần khác, đi giày vào, lấy sách vở và rời nhà đi học. Mẹ cậu gọi với theo, “Bruce, con quên bữa trưa rồi! Nếu cái đầu mà khơng lúc lắc trên vai con thì mẹ cá là con cũng để quên nĩ ở nhà luơn!” Bruce cầm lấy bữa trưa và khi cậu hướng ra cửa lần nữa thì mẹ cậu lại nhắc “Hơm nay nhớ cư xử cho đàng hồng ở trường đấy nghe chưa.” David sống ở phía đường đối diện nhà Bruce. Điều đầu tiên cậu nghe mỗi sáng là “7 giờ rồi, David. Con muốn dậy bây giờ hay là để 5 phút nữa?” David lăn một vịng, vừa ngáp vừa lẩm bẩm, “5 phút nữa”. Sau đĩ cậu xuống ăn sáng, đã thay đồ chỉnh tề, chỉ cịn giày là chưa mang. Mẹ cậu bảo “Này, con mặc đồ xong hết rồi nhỉ. Chỉ cịn giày nữa thơi! Ớ, cĩ đường rách ở mối nối quần con kìa. Trơng như muốn nứt tung cả cái quần ra. Con đứng im để mẹ khâu nĩ lại hay là con sẽ thay quần khác?” David nghĩ một giây rồi bảo “Để ăn sáng xong rồi con thay quần.” Xong, cậu ngồi vào bàn, rĩt nước trái cây. Cậu làm sĩng ra ngồi một ít. “Giẻ lau ở bồn rửa đĩ con,” mẹ ngối qua vai nĩi trong khi tiếp tục làm bữa sáng cho cậu. David đi lấy giẻ và lau sạch chỗ nước trái cây đổ. Hai mẹ con chuyện trị ríu rít trong khi David ăn sáng. Ăn xong cậu thay quần khác, đi giày vào, lấy sách vở và rời nhà đi học quên mang theo bữa trưa. Mẹ cậu gọi theo, “David, bữa trưa của con!” Cậu chạy trở lại lấy, cảm ơn mẹ. Khi trao bữa trưa cho David mẹ cậu nĩi “Gặp lại con sau!” Cả Bruce và David đều học chung lớp, cĩ cùng một giáo viên. Một hơm cơ giáo bảo cả lớp, “Các em, như các em biết rồi đĩ, tuần tới chúng ta sẽ cơng diễn vở kịch chào mừng Ngày Columbus của lớp mình. Chúng ta cần một bạn xung phong vẽ tấm biển đĩn chào màu sắc thật vui mắt trên cửa lớp mình. Chúng ta cũng cần một bạn xung phong rĩt nước chanh mời khách khứa sau khi vở kịch kết thúc. Và cuối cùng, chúng ta cần một bạn đi tới các lớp ba bên cạnh để thực hiện một bài diễn thuyết ngắn mời các bạn ấy đến dự vở kịch của lớp mình, thơng báo cho các bạn ấy biết ngày, giờ và địa điểm diễn ra vở kịch.” Một số trẻ giơ tay lên ngay lập tức; một số trẻ rụt rè giơ tay; và cĩ trẻ khơng giơ tay gì hết. Câu chuyện của chúng ta dừng lại tại đây. Đĩ là tất cả những gì chúng ta biết. Cịn những gì xảy ra sau đĩ thì chúng ta chỉ cĩ thể đốn thơi. Nhưng chắc chắn chúng ta cĩ những manh mối để mà suy đốn. Bây giờ bạn hãy dành thời gian để cân nhắc những câu hỏi sau và tự trả lời chúng: David cĩ khuynh hướng giơ tay lên xung phong?
17. Bruce cĩ khơng? Mối quan hệ giữa việc trẻ nghĩ gì về bản thân chúng và việc chúng sẵn sàng chấp nhận thử thách hay rủi ro thất bại là gì? Mối quan hệ giữa việc trẻ nghĩ gì về bản thân chúng và các loại mục tiêu mà chúng tự đặt ra cho bản thân là gì? Sau khi bạn đã thăm dị kỹ lưỡng những suy nghĩ của mình về các câu hỏi trên rồi, tơi muốn chia sẻ ý nghĩ của mình với các bạn. Phải cơng nhận là, cĩ những trẻ cố phủi bỏ sự bị giảm uy tín mà chúng hay nhận ở nhà để vẫn giơ tay đĩn nhận những thách thức của thế giới bên ngồi. Và cũng phải cơng nhận là, cĩ những trẻ được đối xử một cách tơn trọng ở nhà nhưng vẫn nghi ngờ khả năng của chúng và co rút lại, ngại nhận thách thức. Tuy nhiên, cũng rất hợp lý khi nĩi rằng những trẻ lớn lên trong những gia đình mà những mặt tốt nhất của chúng được đề cao thì sẽ cĩ khuynh hướng cảm thấy tốt về bản thân hơn, và cĩ khuynh hướng đương đầu với thử thách của cuộc sống hơn, đồng thời cĩ khuynh hướng tự đặt ra cho mình những mục tiêu cao hơn – nếu đem so với những trẻ khơng được tơn trọng ở nhà. Như Nathaniel Branden đã nĩi trong quyển The Psychology of Self Esteem (Tâm lý học về lịng tự trọng) của mình: “Đối với con người, khơng cĩ sự phán xét giá trị nào quan trọng hơn là sự đánh giá mà anh ta tự đánh giá về mình; khơng cĩ yếu tố nào mang tính quyết định đến sự phát triển và động lực phát triển tâm lý của con người hơn là sự đánh giá mà anh ta tự đánh giá về mình Bản chất của việc tự đánh giá cĩ những tác động sâu xa lên những quy trình suy nghĩ, cảm xúc, ước muốn, khát vọng, giá trị và những mục tiêu của con người. Đĩ là chìa khĩa cốt lõi duy nhất cho hành vi của con người.” Nếu lịng tự trọng của trẻ là quan trọng như vậy thì chúng ta, với tư cách là cha mẹ cĩ thể làm gì để nâng cao lịng tự trọng cho con cái? Tất nhiên, những nguyên lý và những kỹ năng mà chúng ta bàn bạc ở đây cho đến lúc này đều cĩ thể giúp trẻ thấy chính mình là người cĩ giá trị. Mỗi khi chúng ta bày tỏ sự tơn trọng đến cảm xúc của trẻ, mỗi lần chúng ta cho trẻ cơ hội lựa chọn, hoặc mỗi lần chúng ta cho trẻ cơ hội giải quyết vấn đề là trẻ đều phát triển lịng tự tin và lịng tự trọng. Chúng ta cĩ thể làm gì khác nữa để giúp con cái xây dựng một hình ảnh tự nhận thức về bản thân chúng tích cực và thực tế? Chắc chắn khen ngợi chúng xem ra là một phần khác của câu trả lời. Nhưng khen ngợi là một cơng việc khĩ khăn và khắc nghiệt. Đơi khi lời khen ngợi cĩ ý tốt, cĩ thiện chí lại dẫn tới những phản ứng khơng mong đợi. Bạn hãy tự suy ngẫm xem cĩ phải như vậy hay khơng. Trong bài tập sau đây bạn sẽ tìm ra một kịch bản mơ tả cho bốn tình huống giả định khác nhau về việc ai đĩ khen bạn. Vui lịng đọc từng tình huống và ghi ra những phản ứng của bạn trước mỗi lời khen mà bạn nhận được. Tình huống I: Bạn cĩ một vị khách bất ngờ đến nhà vào bữa tối. Bạn liền hâm nĩng một xoong kem súp gà và một chút gà cịn thừa để dọn [1] lên cho khách ăn với Minute Rice . Vị khách khen “Cơ thật là một đầu bếp tuyệt vời!” Phản ứng trong lịng bạn sẽ là: Tình huống II: Bạn phối chiếc áo lạnh và quần jeans cĩ sẵn của bạn thành một bộ đồ mới để đi dự một cuộc họp quan trọng. Một người quen đến gần ngắm nghía bạn và khen, “Cơ luơn ăn mặc đẹp.” Phản ứng trong lịng bạn sẽ là: Tình huống III: Bạn đang tham dự một khĩa học giáo dục dành cho người lớn. Sau một buổi thảo luận sơi nổi trong lớp và bạn cĩ tham gia phát biểu, một học viên khác đứng lên khen bạn, “Anh cĩ đầu ĩc sáng suốt thật.” Phản ứng trong lịng bạn sẽ là: Tình huống IV: Bạn vừa mới bắt đầu học cách chơi tennis và cho dù bạn rất cố gắng tập luyện nhưng vẫn khơng sao tiến bộ được về cú giao bĩng. Bĩng thường rúc vào lưới hoặc nảy ra khỏi sân. Hơm nay bạn chơi đánh đơi với một người mới và thực hiện được 5 cú đánh bĩng rơi đúng vị trí như bạn mong chờ. Người chơi chung với bạn khen, “Này, anh cĩ cú giao bĩng hồn hảo khỏi chê.” Phản ứng trong lịng bạn sẽ là:
18. Chắc chắn bây giờ bạn đã tự khám phá ra bên trong chính mình cĩ những vấn đề nội tại với lời khen. Song song với những cảm xúc dễ chịu cĩ thể đi kèm những phản ứng khác như thế này: Lời khen cĩ thể khiến bạn nghi ngờ người khen. (“Nếu cơ ấy nghĩ mình là một đầu bếp giỏi thì hoặc là cơ ấy nĩi dối hoặc là cơ ấy khơng biết gì về nấu ăn ngon.”) Lời khen cĩ thể dẫn đến sự khước từ ngay lập tức, (“Luơn luơn ăn mặc đẹp á! Phải chi anh trơng thấy tơi cách đây một tiếng đồng hồ nhỉ.”) Lời khen cĩ thể gây đe dọa (“Nhưng tơi biết sẽ ăn mặc thế nào đây trong cuộc họp kế tiếp?” Lời khen cĩ thể ép buộc bạn tập trung vào những khuyết điểm của mình (“Ĩc thơng thái? Anh đùa chắc? Tơi vẫn khơng cộng nổi cột số đấy.”) Lời khen cĩ thể gây lo lắng và can thiệp vào hành động của bạn (“Mình sẽ khơng bao giờ cĩ thể đánh bĩng được như thế nữa. Giờ mình căng thẳng thật sự.”) Lời khen cĩ thể được hiểu như một sự chi phối, thao túng (“Người này muốn gì ở mình?”) Tơi nhớ những nỗi thất vọng của mình bất cứ khi nào tơi cố gắng khen ngợi các con. Chúng đi học về và đem khoe tơi một bức tranh, hỏi “Cĩ được khơng mẹ?” Tơi nĩi “Ơi, bức tranh đẹp tuyệt.” Chúng hỏi vặn, “Nhưng mà nĩ cĩ được khơng?” Tơi nĩi, “Được á? Mẹ đã bảo với con là đẹp tuyệt!” Chúng nĩi “Mẹ khơng thích nĩ.” Tơi càng khen ráo riết thì tơi càng khơng khai thơng được. Tơi khơng bao giờ hiểu nổi phản ứng của chúng. Sau khi tơi tham dự những buổi hội thảo đầu tiên với tiến sĩ Ginott, tơi bắt đầu nhận ra tại sao các con tơi phản đối những lời khen của tơi nhanh như khi tơi khen chúng vậy. Tiến sĩ dạy cho tơi biết rằng những từ đánh giá như “tốt”, “đẹp”, “tuyệt vời” khiến cho trẻ khơng thoải mái và phập phồng trong lịng giống như bạn cảm thấy trong những bài tập bạn vừa làm. Nhưng quan trọng nhất, tơi học được từ ơng cách khen đúng – lời khen hữu ích gồm cĩ hai phần: Người lớn mơ tả sự cơng nhận những gì anh (chị) ấy trơng thấy hoặc cảm thấy. Sau khi nghe lời mơ tả như vậy, trẻ sẽ cĩ khả năng tự khen chúng. Tơi nhớ lại lần đầu tiên tơi thử đưa lý thuyết đĩ vào áp dụng. Thằng con 4 tuổi của tơi từ lớp mẫu giáo về nhà, nĩ dí một tờ giấy vẽ bút chì nguệch ngoạc dưới mũi tơi và hỏi “Được khơng mẹ?” Phản ứng đầu tiên của tơi là tự động buột miệng “Đẹp lắm”. Nhưng rồi tơi sực nhớ ra. Khơng, mình cần phải mơ tả. Tơi tự hỏi, mình phải mơ tả những đường nguệch ngoạc này như thế nào? Tơi nĩi “Chà, mẹ thấy những vịng trịn, vịng trịn, vịng trịn nè những đường gợn sĩng, gợn sĩng, gợn sĩng những chấm, chấm, chấm, chấm, chấm, và những đường gạch, gạch! “Đúng rồi!” thằng bé hồ hởi gật đầu. Tơi nĩi “Làm thế nào mà con nghĩ ra vẽ cái này?” Nĩ nghĩ một lúc rồi nĩi, “Bởi vì con là họa sĩ.” Tơi nghĩ, “Quy trình này quả là một quy trình xuất sắc. Người lớn mơ tả và trẻ tự khen nĩ thật sự.” Trong trang tiếp theo bạn sẽ tìm thấy thêm những ví dụ về lời khen mơ tả cĩ tác dụng như thế nào:
19. Tơi phải thú nhận rằng mới đầu tơi rất lơ mơ về phương pháp khen mới này. Mặc dù nĩ đã hiệu quả đối với tơi một lần, nhưng ý nghĩ phải thay đổi cách thức khen thành kiểu khen mơ tả làm tơi khĩ chịu. Tại sao tơi lại phải từ bỏ những nhận xét “Tuyệt hay tuyệt vời” mà tơi thốt ra một cách rất tự nhiên để tìm một cách khác mà diễn tả lịng nhiệt tình rất thành thật của mình? Nhưng dù sao tơi cũng cố thử, ban đầu là vì bổn phận, sau đĩ một thời gian tơi nhận thấy các con tơi bắt đầu tự khen chúng. Ví dụ: TƠI: ( Thay vì “Jill, con giỏi quá ”) Con đã tính ra được giá những lon bắp bán xơn – một đơ la ba lon – lại mắc hơn những nhãn hiệu khơng bán xơn. Ba ấn tượng ghê. JILL: ( cười toe toét ) Con cĩ “ĩc thơng minh” mà. TƠI: ( Thay vì “Andy, con thật tuyệt ”) Thơng điệp mà bác Vecchio nhắn con trên điện thoại đĩ rất dài và khĩ nhớ. Thế mà con đã viết ra rõ ràng rồi báo lại cho ba biết chính xác tại sao cuộc họp bị hỗn, ba phải điện cho ai, và ba phải nĩi những gì với họ. ANDY: Dạ, con là một cậu bé rất độc lập mà. Khơng nghi ngờ gì về điều đĩ. Bọn trẻ con tơi trở nên nhận biết rõ hơn và đánh giá cao những mặt mạnh và những ưu điểm của chúng. Riêng điều này thơi đã là một điều khích lệ cho tơi tiếp tục cố gắng. Và đĩ đúng là cả một nỗ lực. Thật dễ hơn nhiều khi khen cái gì đĩ là “Tuyệt vời” – dễ hơn là phải thật sự nhìn vào nĩ, cảm nhận nĩ, rồi mơ tả chi tiết về nĩ. Trong những bài tập tiếp theo bạn sẽ cĩ cơ hội luyện tập cách dùng lời khen mơ tả. Khi bạn đọc từng tình huống, hãy hình dung trong đầu xem chính xác con bạn đã làm được gì. Sau đĩ mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy. Tình huống I: Đứa trẻ con bạn lần đầu tiên tự mặc đồ một mình. Bé đứng trước mặt bạn, hy vọng bạn sẽ để ý đến bé.
20. Lời khen vơ bổ: Lời khen mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy: Con bạn cĩ thể nĩi gì với chính nĩ? Tình huống II: Bạn được mời đi xem vở kịch ở trường cĩ con của bạn tham gia diễn xuất. Bé đĩng vai vua, hoặc hồng hậu, hoặc phù thủy (chọn một). Sau buổi biểu diễn, con bạn chạy tới bạn và hỏi “Con đĩng cĩ được khơng?”. Lời khen vơ bổ: Lời khen mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy: Con bạn cĩ thể nĩi gì với chính nĩ? Lời khen mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy: Tình huống III: Bạn để ý và nhận thấy bài làm ở trường của con bạn đang cĩ những bước tiến bộ nho nhỏ. Đến bây giờ bài tiểu luận của cháu đã được chừa lề. Cháu thường chăm chỉ luyện tập từ vựng cho tới khi thuộc lịng mới thơi. Bài thu hoạch vừa rồi của cháu hồn thành sớm trước một ngày. Lời khen vơ bổ: Lời khen mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy: Con bạn cĩ thể nĩi gì với chính nĩ? Tình huống IV: Bạn bị ốm nằm trên giường mấy ngày rồi. Con bạn vẽ một tấm thiệp “Chúc mẹ mau lành bệnh”, cĩ trang trí những quả bong bĩng và những quả tim. Bé trao tặng bạn và chờ phản hồi của bạn. Lời khen vơ bổ: Lời khen mơ tả chi tiết những gì bạn trơng thấy hoặc cảm thấy: Con bạn cĩ thể nĩi gì với chính nĩ? Sau khi làm những bài tập này xong, chắc chắn bạn sẽ rõ hơn trẻ cảm nhận như thế nào về lời khen kiểu đánh giá: “Con là một cậu bé ngoan.” “Con là diễn viên cừ.” “Rốt cuộc con là một học sinh xuất sắc.”
21. “Con thật biết suy nghĩ.” Bạn cũng hiểu rõ chúng cảm nhận về bản thân chúng như thế nào khi nghe lời khen mơ tả những thành tựu của chúng: “Mẹ thấy con mặc đồ biết để cái mạc ra đằng sau. Con kéo khĩa quần nè; con đi tất đúng đơi nè; con cài khĩa giày được nè. Con làm được bao nhiêu là việc khác nhau!” “Trơng con đĩng giống y như một nữ hồng vương giả! Con đứng cao và thẳng người và khi diễn thuyết thì giọng nĩi của con hùng hồn vang khắp khán phịng.” “Mẹ thấy dạo này con siêng làm bài và học bài. Mẹ để ý bài luận văn của con đã chừa lề đúng; con nộp bài thu hoạch trước thời hạn; và con xoay xở tự học từ vựng nữa.” “Mẹ yêu những quả bĩng màu vàng và những quả tim màu đỏ. Chúng làm cho mẹ vui lên. Giờ chỉ nhìn chúng thơi mẹ đã cảm thấy khỏe hơn rồi.” Cĩ một cách khác để khen ngợi mà cũng dùng kiểu mơ tả. Ở đây chúng tơi sử dụng một yếu tố bổ sung – thêm vào lời mơ tả một hay hai từ mang nghĩa đúc kết hành vi đáng khen của trẻ.
22. Sau đây là những đáp án gợi ý một số cách hồn tất câu nĩi: Hình 1: “Quyết đốn” hoặc “cĩ nghị lực” hoặc “tự chủ”. Hình 2: “Linh hoạt” hoặc “nhanh nhạy” hoặc “dễ thích nghi”. Hình 3: “Thượng võ” hoặc “trung kiên” hoặc “dũng cảm”. Những từ liệt kê ở trên khơng cĩ gì là thần thánh hoặc là khuơn mẫu gì cả, và xin khẳng định, khơng hề cĩ câu trả lời đúng hoặc sai. Điểm mấu chốt là tìm ra một từ mà nĩi cho trẻ điều gì đĩ về chính nĩ mà cĩ thể trước kia nĩ khơng biết – cung cấp cho trẻ một bức ảnh chụp nhanh, mới mẻ bằng lời nĩi về chính nĩ. “Khả thi” – đĩ là những gì cá nhân tơi cảm nhận về cách khen ngợi này. Vấn đề ở đây là thật sự quan sát, thật sự lắng nghe, thật sự để ý và rồi nĩi rành rõ, chi tiết ra những gì bạn thấy hoặc cảm thấy. Người ta cĩ thể tự hỏi làm thế nào mà một quy trình đơn giản như vậy lại cĩ tác dụng sâu sắc như thế. Song, ngày nối tiếp ngày từ những mơ tả nho nhỏ đĩ của chúng ta mà con cái chúng ta học biết được những ưu điểm của chúng là gì: Cĩ trẻ thì nhận ra mình cĩ thể dọn dẹp căn phịng lộn xộn và biến nĩ thành một căn phịng gọn gàng, ngăn nắp; đứa trẻ khác biết mình cĩ thể làm ra một mĩn quà hữu ích, mang lại niềm vui cho mẹ của nĩ; lại cĩ đứa trẻ cĩ khả năng thu hút khán thính giả; đứa khác nữa thì biết làm thơ lay động lịng người; lại cĩ trẻ cĩ khả năng đúng giờ; rồi cĩ trẻ biết dồn nghị lực vào bài tập về nhà; cĩ trẻ bộc lộ ĩc sáng tạo; cĩ đứa lại tháo vát, cĩ tài xoay xở. Tất cả những điều ấy nạp dần vào ngân hàng cảm xúc của trẻ và khơng thể bị xĩa mờ đi. Người ta cĩ thể xĩa đi “đứa trẻ ngoan” bằng cách gọi nĩ là “đứa trẻ hư” vào hơm sau. Nhưng người ta khơng thể tước khỏi nĩ thời điểm nĩ tặng mẹ tấm thiệp chúc mẹ mau khỏi bệnh hoặc thời điểm nĩ chăm chú và kiên nhẫn với bài học của mình cho dù rất mệt. Những khoảnh khắc mà những điều tốt nhất của trẻ được khẳng định sẽ trở thành những tiêu chuẩn, chuẩn mực suốt cuộc đời trẻ, mà trẻ
23. cĩ thể dựa vào đĩ trong những lúc nĩ thất vọng và nản chí. Trong quá khứ nĩ đã làm được việc gì đĩ khiến nĩ tự hào. Và nĩ sẽ luơn luơn mong muốn lặp lại điều ấy trong tương lai. BÀI TẬP 1. Một phẩm chất tơi thích ở con mình đĩ là: 2. Con tơi mới đây đã làm một việc mà tơi đánh giá cao, nhưng chưa bao giờ đề cập tới. Đĩ là: 3. Tơi sẽ nĩi gì với con, dùng kỹ năng khen kiểu mơ tả, để bày tỏ sự đánh giá cao của mình đối với cháu? 4. Hãy đọc phần II về lời khen. Ghi nhớ LỜI KHEN VÀ LỊNG TỰ TRỌNG CỦA TRẺ Thay vị àấnh giấ - Hậy mư tẫ 1. MƠ TẢ NHỮNG GÌ BẠN THẤY. “Mẹ thấy sàn nhà sạch sẽ, giường thẳng thớm, và sách vở xếp ngay ngắn trên kệ.” 2. MƠ TẢ NHỮNG GÌ BẠN CẢM THẤY. “Thật vui sướng khi bước vào căn phịng này!” 3. Đúc kết hành vi đáng khen của trẻ thành một từ. “Con đã lựa bút chì, bút màu sáp, và bút mực riêng ra rồi cất chúng vào những hộp riêng hẳn hoi. Mẹ gọi đĩ là cĩ tổ chức!” PHẦN II. NHỮNG NHẬN XÉT, BĂN KHOĂN VÀ NHỮNG CÂU CHUYỆN CỦA PHỤ HUYNH Chúng tơi để ý thấy phụ huynh trong những nhĩm dự hội thảo của chúng tơi hay nồng nhiệt kể cho nhau nghe về những việc mà con cái họ đã làm. Chẳng hạn như: “Đã ba ngày nay, ngày nào Donny cũng đều đặt đồng hồ báo thức và tự dậy một mình vào buổi sáng. Tơi mừng quá trời là mình khơng cịn phải gọi nĩ dậy nữa.” “Mới đây Lisa đã gọi điện về nhà báo là nĩ sẽ về trễ. Tơi khơng thể diễn tả nổi điều đĩ khiến tơi vui mừng khơn xiết đến thế nào!” Khi chúng tơi hỏi những phụ huynh đĩ xem con cái họ cĩ biết đến lời khen và sự cơng nhận của họ hay khơng, thì họ thường sững người ra. Dường như phụ huynh khơng sẵn sàng đưa ra lời khen dành cho hành vi tốt đẹp của con mình. Hầu hết chúng ta hay mau chĩng chỉ trích nhưng chậm khen ngợi. Là cha mẹ, chúng ta phải cĩ trách nhiệm đảo ngược lại cái trật tự này. Lịng tự trọng của con cái chúng ta là thứ cĩ giá trị vơ cùng lớn lao, đến nỗi chúng ta khơng được bỏ lỡ cơ hội vun đắp lịng tự trọng cho con mình, lại càng khơng nên giao phĩ việc đĩ cho người lạ. Bạn chắc hẳn cĩ để ý thấy rằng thế giới bên ngồi khơng hề xơng xáo, tự nguyện ban bố lời khen. Lần cuối cùng cĩ một tài xế nĩi với bạn “Cảm ơn ơng đã chừa một chỗ trống để bây giờ tơi cĩ chỗ cho xe tơi đậu” là khi nào? Những nỗ lực hợp tác của chúng ta phải trầy trật lắm mới được cơng nhận. Nhưng sự lỡ lời và chê bai kết tội lại ập đến rất nhanh. Chúng ta hãy phải làm cho khác đi ở nhà. Chúng ta hãy nhận ra rằng cùng với việc cung cấp đồ ăn, chỗ ở, mái nhà che thân, quần áo cho con, chúng ta cịn cĩ một nghĩa vụ khác đối với con cái mình: đĩ là bảo đảm cho chúng “điều đúng đắn”. Tồn bộ thế giới sẽ nĩi cho chúng biết cái gì sai trái với chúng – được nêu một cách rất to tiếng và rất thường xuyên. Cho nên cơng việc của phụ huynh chúng ta là phải nĩi cho con
24. cái biết điều gì là điều đúng đắn về chúng. Một số lưu ý khi đưa ra lời khen 1. Hãy bảo đảm lời khen thích hợp với độ tuổi và tầm hiểu biết của con bạn . Một đứa trẻ nhỏ sẽ sung sướng khi nghe bạn nĩi “Mẹ thấy con đánh răng hàng ngày”, và nĩ sẽ cảm thấy tự hào với thành tích của nĩ. Nhưng khi bạn nĩi câu đĩ với một đứa trẻ vị thành niên thì nĩ lại cảm thấy như bị xúc phạm. 2. Tránh kiểu khen ngụ ý đến những khiếm khuyết hay thất bại trong quá khứ : “Hừm, cuối cùng con cũng chơi được bản nhạc theo đúng cách nĩ cần phải được chơi!” “Hơm nay trơng con dễ thương quá. Con đã tự làm gì cho con vậy?” “Mẹ khơng bao giờ nghĩ con cĩ thể vượt qua được khĩa học đĩ – thế mà con đã làm được!” Bạn luơn luơn cĩ thể diễn đạt lại lời khen trên sao cho tập trung vào những mặt mạnh hiện tại của trẻ: “Mẹ thật sự thích cái cách con dằn nhịp dứt khốt trong bản nhạc này.” “Trơng con mẹ thấy vui quá.” “Mẹ biết con đã cố gắng rất nhiều để vượt qua khĩa học đĩ.” 3. Hãy coi chừng, kẻo lời khen nồng nhiệt quá mức cĩ thể can thiệp vào khao khát hồn tất cơng việc của trẻ . Đơi khi sự hồ hởi phấn khích liên tục hay niềm vui mãnh liệt của cha mẹ về hành vi của trẻ cĩ thể được trẻ cảm nhận như là một áp lực. Đứa trẻ mà hàng ngày cứ nghe khen “Con là một nghệ sĩ dương cầm đại tài! Rồi đây con sẽ chơi tại phịng đại hịa nhạc Carnegie Hall” cĩ thể nghĩ trong đầu nĩ “Ba mẹ muốn điều đĩ cho mình cịn hơn cả chính mình muốn.”. 4. Hãy chuẩn bị cho khả năng trẻ cĩ thể lặp đi lặp lại rất nhiều lần hành động đã được bạn khen ngợi, đề cao theo kiểu mơ tả . Nếu bạn khơng muốn con bạn thổi cịi thêm 5 lần nữa, thì hãy cố kiềm chế, đừng nĩi “Con biết cách gây tiếng động lớn bằng cái cịi đĩ!” Nếu bạn khơng muốn con bạn leo tuốt lên đỉnh dàn khung leo trèo dành cho trẻ ở trong cơng viên, thì đừng bảo với con rằng “Con biết cách dùng cơ bắp leo trèo của mình”. Khơng nghi ngờ gì, lời khen mời gọi sự lặp lại hành vi và khơi gợi những nỗ lực. Đĩ là cơng hiệu của lời khen. Hãy sử dụng nĩ một cách chọn lọc. Những băn khoăn, thắc mắc 1. Tơi đang cố gắng học cách khen con cái khác đi, nhưng đơi khi tơi quên mất, cứ buột miệng “Tuyệt vời” hoặc “Ơi, hay quá”. Tơi cĩ thể làm gì bây giờ? Cứ vui vẻ chấp thuận cho phép mình cĩ phản ứng ban đầu. Nếu bạn thành thực cảm thấy hoan hỉ và thấy mình thốt lên “Tuyệt!”, trẻ sẽ nghe thấy sự nồng nhiệt trong giọng nĩi của bạn và cảm nhận đĩ là một sự biểu lộ cảm xúc của bạn. Tuy nhiên, bạn luơn cĩ thể làm giàu thêm phản ứng ban đầu của mình bằng lời khen kiểu mơ tả mà giúp trẻ biết được biên độ đánh giá của bạn: “Ái chà sau một ngày dài làm việc mệt mỏi, về nhà ba thấy sân đã được cào sạch lá, đã được hốt hết vào thùng đựng lá và đem ra để đằng trước. Ba cảm thấy như mình vừa nhận được một mĩn quà vậy!” Với chút mơ tả cụ thể, độc đáo, bạn tăng thêm sức mạnh cho từ “Tuyệt vời!”. 2. Làm thế nào để khen một đứa trẻ mãi mới làm được cái việc mà đáng ra nĩ phải làm được từ lâu rồi? Thằng con giữa của tơi thường hay nhặng xị xì ngầu lên mỗi khi gia đình chúng tơi cùng nhau đi đạp xe, đến nỗi tất cả chúng tơi đều rất đau khổ. Tuần trước nĩ cư xử rất đẹp. Tơi khơng muốn khen nĩ là “Giỏi” hoặc bảo với nĩ rằng “Cuối cùng con cũng hành xử như người tốt”, mà tơi muốn cho cháu thấy chúng tơi nhận biết hành vi của cháu. Tơi phải làm như thế nào để khơng coi thường nĩ? Bạn luơn ở trên mặt đất an tồn khi bạn đưa ra lời mơ tả với đứa trẻ về cảm xúc của chính bạn. Bạn cĩ thể nĩi với nĩ, “Mẹ đặc biệt vui thích cuộc đi xe của chúng ta hơm nay.” Và trẻ sẽ biết lý do tại sao mà bạn nĩi như vậy. 3. Khen trẻ bằng câu “Mẹ tự hào về con” là cĩ ổn khơng? Giả sử bạn đã học cật lực suốt một tuần để làm một bài kiểm tra khĩ và quan trọng. Khi cơ giáo trả điểm cho bạn, bạn phát hiện ra mình khơng chỉ vượt qua mà cịn được điểm cao. Khi bạn gọi điện cho một người bạn để báo cho cơ ấy tin vui, và cơ ấy nĩi “Tớ tự hào về cậu!”
25. Thế thì phản ứng của bạn sẽ là gì? Chúng tơi nghi là bạn sẽ cảm thấy rằng về mặt nào đĩ điểm nhấn đã bị dời khỏi thành tựu của bạn tới niềm tự hào của cơ ấy. Nhưng cơ hội sẽ nhiều hơn khi bạn nghe thấy câu đại loại “Một chiến tích đĩ! Chắc là bạn tự hào về mình lắm há!” 4. Tuần trước, khi con trai tơi đoạt giải thưởng bơi lội, tơi đã bảo cháu “Mẹ khơng ngạc nhiên. Ngay từ đầu mẹ đã biết là con cĩ thể làm được mà.” Cháu nhìn tơi lạ lùng. Tơi nghĩ là mình đang nâng đỡ lịng tự trọng của cháu; vậy tơi cĩ nĩi gì sai khơng? Khi phụ huynh nĩi “Ngay từ đầu mẹ đã biết là con cĩ thể làm được” thì phụ huynh tự khen ngợi ĩc phán đốn hanh thơng của mình hơn là khen thành tích của con. Đứa trẻ cĩ thể nghĩ “Làm sao mẹ biết mình sẽ chiến thắng? Sao mình khơng biết vậy kìa?” Sẽ hữu ích hơn cho trẻ khi nghe thành tích của nĩ được mơ tả, “Phần thưởng đĩ tượng trưng cho những tháng luyện tập và quyết tâm của con!” 5. Con trai tơi hay nhận được rất nhiều lời khen từ tơi, tuy nhiên nĩ vẫn hay sợ rủi ro thất bại. Nĩ buồn rũ nếu cĩ việc gì đĩ hĩa ra khơng đúng đắn. Tơi cĩ thể làm gì được về sự việc này? Cĩ rất nhiều cách hữu ích cho trẻ mà bạn cĩ thể làm. Đĩ là: 1. Khi trẻ buồn rầu, đừng cố làm giảm nỗi buồn của nĩ . (“Chẳng cĩ gì mà phải buồn rầu cả.”) Thay vào đĩ, hãy bày tỏ thẳng thắn bạn nghĩ là trẻ đang cảm thấy gì. “Xem ra thật thất vọng khi con đã làm dự án lâu như thế mà khơng cho ra kết quả đúng như con mong muốn!” Khi sự thất vọng của trẻ được hiểu, trẻ cĩ khuynh hướng nguơi ngoai, nhẹ nhõm trong lịng. 2. Sẽ hữu ích khi cha mẹ cĩ thể cơng nhận những lỗi lầm của trẻ và xem những sai lầm đĩ như là một phần quan trọng của quy trình học hỏi. Thậm chí phụ huynh cịn cĩ thể chỉ ra rằng lỗi lầm hĩa ra là một khám phá. Rằng sai lầm cĩ thể nĩi cho trẻ biết một cái gì đĩ mà trước giờ trẻ chưa hề từng biết: “Con đã khám phá ra trứng lịng đào cĩ thể trở nên cứng khi ngâm nĩ trong nước nĩng.” 3. Cũng hữu ích nếu cha mẹ cơng nhận lỗi lầm của mình. Khi cha mẹ “tự đập” chính mình (“Mẹ lại quên chìa khĩa nữa rồi. Khơng biết mẹ bị vấn đề gì vậy nè? Thật là ngớ ngẩn hết sức! Sao mẹ lại ngốc nghếch đến thế nhỉ? Chắc khơng bao giờ mẹ biết được quá.”) Trẻ sẽ kết luận rằng đây là cách thích hợp để đối xử với chính chúng khi chúng phạm lỗi. Ngồi ra, chúng ta hãy cung cấp thêm cho con cái những khuơn mẫu nhân bản về hướng giải quyết vấn đề. Khi chúng ta đã lỡ làm điều gì mà chúng ta ao ước là mình đừng làm, hãy chớp lấy cơ hội đĩ để nĩi to lên một mình: “Ối chết, mẹ ước gì mình đừng quên chìa khĩa Lần này là lần thứ hai rồi Mẹ phải làm gì để bảo đảm nĩ sẽ khơng xảy ra lần nữa đây Mẹ biết rồi, mẹ sẽ nhờ thợ đánh cho một chiếc chìa khĩa dự phịng và cất nĩ vào một nơi bí mật.” Bằng cách tử tế với chính mình, chúng ta dạy cho con chúng ta tử tế với chính chúng. Khi cha mẹ khen con Một buổi tối gần chục phụ huynh trao đổi với nhau về việc thật dễ dàng xem những hành vi tốt của con là đương nhiên như thế nào, và việc đưa ra lời bình luận mang tính khen ngợi địi hỏi phải nỗ lực ra sao. Họ quyết định tự ra cho mình nhiệm vụ phải tích cực tìm kiếm và khen ngợi bất kỳ những điều hay nào con cái họ đã làm được, thay vì để nĩ trơi đi. Một bà mẹ nghĩ ra một danh sách những điều mà bình thường chắc hẳn bà sẽ khơng bao giờ đề cập tới với con trai 5 tuổi của mình như sau: Tuần này Paul học được từ “sự bốc hơi” và khái niệm về nĩ. Nĩ chơi với em bé 7 tháng tuổi rất nhẹ nhàng. Nĩ để cho tơi được im lặng và riêng tư sau khi tơi bảo với nĩ tơi cần yên tĩnh như thế nào. Nĩ bày tỏ sự giận dữ của nĩ bằng lời. Một bà mẹ khác kể với chúng tơi: Hơm qua Joshua (gần 3 tuổi rưỡi) muốn tơi đọc truyện cho cháu nghe khi chúng tơi sắp sửa ra ngồi. Khi tơi bảo cháu tơi khơng cĩ thời gian đọc sách bởi vì chúng tơi rời khỏi nhà, nĩ bảo tơi “Con khơng cĩ ý bảo mẹ đọc truyện cho con nghe trước khi chúng ta đi. Mà ý con là sau
26. khi chúng ta về nhà.” Tơi liền bảo, “Joshua, con đã biết phân biệt giữa trước khi và sau khi!” Joshua đáp lại đầy tự hào, “Dạ!” sau đĩ cháu nghĩ một hồi và nĩi “Con biết khi nào con muốn ăn bánh quy. Trước bữa tối!” Sau đây là một ví dụ khác do một người cha quyết định bắt đầu đánh giá đúng giá trị đứa con gái 7 tuổi của mình. Một sáng ơng bảo cơ bé: “Ba thấy một bé gái thức dậy một mình, ăn sáng, rửa mặt mũi, thay đồ, và sẵn sàng đi học đúng giờ. Ba gọi đĩ là tự lập!” Một vài ngày sau cơ bé cũng bắt đầu đánh răng, cơ bé gọi ba lại và chỉ vào miệng mình và nĩi “Giờ thì con gọi cái này là hàm răng sạch!” Nhiều cha mẹ cũng bắt đầu nhận ra lời khen dường như khích lệ con cái họ muốn hợp tác hơn, nỗ lực hơn như thế nào. Sau đây là những gì họ đã trải nghiệm: Tơi và chồng tơi muốn ngủ dậy trễ vào sáng Chủ Nhật và 2 đứa con tơi đừng vào đánh thức chúng tơi như thường ngày. Khi tơi thức dậy, tơi vào phịng chúng và bảo: “Brynn (bé 6 tuổi), con thấy khĩ mà ở bên ngồi phịng ba mẹ lắm nhỉ. Việc đĩ sẽ phải mất nhiều ý chí lắm đĩ!” Brynn bảo tơi, “Con biết ý chí là gì! Đĩ cĩ nghĩa là khi ta muốn đánh thức ba và mẹ của mình dậy nhưng ta biết là mình khơng nên làm thế. Vậy là ta khơng đánh thức ba mẹ dậy nữa. “Giờ thì con đi sắp bàn và làm đồ ăn sáng đây!” Và bé làm như bé nĩi. * * * Michael gọi tơi vào để chỉ cho tơi xem nĩ dọn giường lần đầu tiên. Nĩ khối chí nhảy lên nhảy xuống. Tơi khơng cĩ gan để bảo với nĩ rằng ga trải giường khơng phủ kín hết gối hoặc nĩ đang bị kéo lệch xuống đất một bên và ngắn tụt lên ở bên kia. Tơi chỉ bảo “Wow, con đã kéo khăn trải kín gần hết cái giường!” Sáng hơm sau nĩ lại gọi tơi vào phịng nĩ và nĩi “Thấy chưa, con kéo kín cả gối luơn rồi. Con cịn làm cho cân bằng cả hai bên nữa nè!” Thật kinh ngạc! Tơi đã luơn nghĩ rằng để giúp một đứa trẻ tiến bộ thì ta cần phải chỉ ra chúng cái gì sai chứ. Nhưng bằng cách nĩi với Michael cháu làm đúng cái gì, dường như cháu tự mình biết cách chỉnh sửa. * * * Tơi rất phiền lịng là Hans khơng bao giờ chủ động làm bất cứ việc gì quanh nhà. Ở tuổi lên 9, tơi cảm thấy nĩ lẽ ra nên phải cĩ trách nhiệm hơn. Tối thứ Ba tơi bảo nĩ dọn bàn ăn. Thường thì nĩ cần phải giục giã, thúc ép chán chê mới hồn tất nhiệm vụ đĩ, nhưng lần này, nĩ làm xong tất cả mà khơng cần bị nhắc nhở gì. Tơi cố ý nĩi với chồng tơi ở trong tầm tai Hans nghe được. “Frank, anh cĩ thấy Hans đã làm gì khơng? Con nĩ đã lấy khăn lĩt đĩa, lấy cả tơ, đĩa xà lách, khăn ăn, với dao nĩa bạc ra, thậm chí con nĩ cịn nhớ cả bia cho anh nữa! Vậy là rất cĩ trách nhiệm.” Khơng thấy cĩ phản ứng nào rõ rệt từ Hans. Sau đĩ khi tơi lên lầu để cho đứa con trai nhỏ hơn đi ngủ, tơi bảo Hans trong vịng 15 phút nữa cũng phải lên ngủ. Nĩ bảo “Được mà mẹ.” Trong vịng 15 phút sau nĩ lên lầu và lên giường. Tơi bảo “Mẹ bảo con 15 phút sau lên đây và con đã đúng giờ. Mẹ gọi đĩ là người giữ đúng lời.” Hans mỉm cười. Hơm sau Hans vào nhà bếp trước bữa tối và bảo “Mẹ, con dọn bàn nhé.” Tơi sững sờ. Tơi bảo “Con đã vào đây trước khi mẹ gọi con. Mẹ cảm kích việc đĩ lắm!” Kể từ đĩ tơi hay để ý những khoảnh khắc thay đổi lẻ tẻ của cháu. Một buổi sáng cháu dọn giường mà khơng phải nhắc nhở, một sáng khác, cháu thay đồ chỉnh tề trước khi ăn sáng. Dường như tơi càng tìm kiếm những ưu điểm của cháu thì cháu lại càng dễ tiến bộ hơn. * * * Tơi đã từng hay vận hành theo hệ thống thưởng. Bất cứ khi nào lo lắng Melissa cĩ thể khơng cư xử tốt là tơi liền nĩi, “Nếu con ngoan mẹ sẽ mua kem cho con, hoặc sẽ mua một mĩn đồ chơi mới hoặc bất kỳ cái gì.” Melissa sẽ ngoan đúng một lần đĩ nhưng sau đấy tơi buộc phải hứa thưởng cho nĩ vào lần tới.
27. Gần đây tơi khơng nĩi “Nếu con ngoan, mẹ sẽ ” nữa. Thay vào đĩ tơi nĩi, “Melissa, sẽ hữu ích cho mẹ nếu ” Và khi bé làm gì đĩ hữu ích, tơi cố mơ tả việc đĩ trở lại cho bé biết. Ví dụ tuần trước, tơi bảo bé sẽ hữu ích nếu bé làm cho ơng bà cảm thấy được chào đĩn khi họ tới thăm. Chủ nhật khi ơng bà đến, bé rất vui với họ. Sau khi ơng bà về, tơi bảo bé “Melissa, con làm cho ơng bà rất vui khi ở đây. Con đã kể chuyện tếu, chia kẹo Halloween cho ơng bà, và chỉ cho ơng bà xem bộ sưu tập giấy chewing gum của con. Mẹ gọi đĩ là lịng mến khách!” Mặt Melissa sáng bừng lên. Theo cách cũ, bé cảm thấy dễ chịu trong khoảnh khắc bởi vì bé được nhận phần thưởng. Với phương pháp mới này, bé cảm thấy vui vì bé là một người tốt. Thường thì trẻ em cĩ thể sử dụng lời khen vào những lúc cĩ vẻ như chúng ta ít khen trẻ nhất – khi chúng làm gì đĩ khơng tốt. Trong hai ví dụ sau đây bạn sẽ thấy cha mẹ khen trong những tình huống khĩ khăn. Năm ngối (năm học lớp ba) chữ viết trong vở của Lisa rất kinh khủng. Giáo viên thơng báo điều đĩ cho tơi biết. Tơi cảm thấy như chính mình bị phê bình vậy. Thế là mỗi tối tơi bắt đầu chỉ ra cho Lisa thấy bé lười làm bài tập về nhà như thế nào và cái cách bé trình bày những lá thư cẩu thả ra sao. Vài tháng sau, Lisa viết một lá thư cho cơ giáo, bảo rằng cháu rất thích cơ. Lá thư khơng cĩ chữ ký. Khi tơi nhắc Lisa rằng bé quên ký tên cuối thư, bé bảo “Cơ giáo sẽ biết đĩ là thư của con bởi vì chữ viết xấu mà.” Tim tơi thụt xuống! Con bé đã nĩi điều đĩ một cách tỉnh queo bởi vì nĩ chấp nhận sự thể là chữ của nĩ xấu và khơng gì cĩ thể cứu vãn được nữa. Sau khi đọc quyển Liberated Parents/Liberated Children (Giải phĩng cha mẹ/Giải phĩng con cái), tơi bắt đầu lại từ đầu. Mỗi tối Lisa đưa bài tập về nhà cho tơi xem, thay vì chỉ trích, chê bai, tơi sẽ tìm ra một chữ ngay ngắn, một câu, hay ít ra một chữ cái được viết đàng hồng để khen. Sau vài tháng khơng bị chê mà lại nhận được chút lời khen thỏa đáng, chữ viết của nĩ đã cải thiện một trăm phần trăm! * * * Đĩ là một ngày tơi vui mừng vì những kỹ năng tơi mới học được. Tơi đang lái xe chở đám con về nhà – đứa 2 tuổi, đứa 6 tuổi và đứa lớn 9 tuổi. Jennifer, 6 tuổi, nhất quyết mở gĩi bắp rang lớn ra và dĩ nhiên nĩ làm đổ khắp sàn xe. Tất cả mọi phản ứng cứ trực chạy lịng vịng trong ĩc tơi: “Đồ tham ăn mày khơng đợi được đến lúc về nhà sao Giờ thì nhìn mày đã làm gì kìa!” Thay vào đĩ tơi chỉ mơ tả vấn đề với giọng bình thản. “Cốm bắp vãi hết ra xe. Vậy thì cần máy hút bụi.” Khi chúng tơi về nhà, Jennifer vào nhà ngay lập tức để lấy cái máy hút bụi ra khỏi phịng tơi. Tuy nhiên sự việc đâu cĩ được suơn sẻ. Trong khi lơi cái máy hút bụi ra con bé hích đổ một chậu kiểng và đất văng vãi khắp phịng tơi. Thế này thì quá sức cho một đứa trẻ 6 tuổi xoay xở. Nĩ hoảng loạn hồn tồn và bật khĩc. Mất một thống tơi khơng biết phải làm gì. Rồi tơi cố phản ánh cảm xúc của bé: “Thế này thì quá sức! Thật thất vọng!” vân vân, và vân vân. Cuối cùng bé bình tĩnh lại đủ để xử lý cái sàn xe, nhưng ý nghĩ về phịng ngủ của tơi thì vẫn cịn quá sức con bé. Bé hút bụi sạch cái xe xong rồi gọi tơi ra xem. Thay vì nhận xét bé thì tơi quan sát, “Hồi nãy cốm bắp đổ tùm lum bây giờ mẹ khơng thấy miếng nào nữa.” Bé rất vui sướng, nĩi “Cịn bây giờ đến lượt con dọn sạch phịng của mẹ.” “Ồ, thì ra là vậy,” tơi nĩi mà như mở cờ trong bụng. Một số phụ huynh thấy rằng cĩ thể khen ngợi con vào lúc khĩ cĩ thể khen được nhất – khi trẻ làm gì đĩ nĩ khơng nên làm. Thay vì la mắng trẻ, họ khơi gợi cho trẻ làm tốt hơn bằng cách nhắc lại cho chúng những hành vi tốt trong quá khứ. Sau đây là lời kể của một bà mẹ: Khi Karen bảo với tơi nĩ làm mất thẻ xe điện ngầm và nĩ nghĩ chiếc thẻ bị rớt khỏi túi quần nĩ, cơn phản xạ đầu tiên của tơi là mắng cho nĩ một trận vì cái tội vơ ý vơ tứ. Nhưng nhìn nĩ đau khổ, thiểu não quá tơi nĩi, “Nào con hãy nghĩ mà coi, Karen, con đã giữ thẻ xe điện ngầm được hơn 3 học kỳ vừa qua của trường trung học. Đĩ là rất nhiều ngày cĩ trách nhiệm.” Karen nĩi, “Con cũng đốn vậy. Nhưng con chẳng cịn cơ hội nào với nĩ nữa. Lần tới khi mua thẻ mới, con sẽ cất nĩ trong bĩp của con.” Một phần thưởng thêm của lời khen kiểu mơ tả là về mặt nào đĩ nĩ cĩ thể khởi sinh lịng can đảm, tính dũng cảm ở trẻ. Những kinh nghiệm sau đây minh họa cho điều chúng tơi cĩ ý muốn đề cập tới: Kristin 8 tuổi và theo như tơi nhớ thì bé luơn sợ bĩng tối. Sau khi chúng tơi đưa bé vào giường ngủ, bé thường nhảy khỏi giường hàng chục lần hết để đi toilet, rồi lại đi uống nước, hoặc chỉ để bảo đảm chắc chắn chúng tơi vẫn cịn ở đĩ.
28. Tuần trước, bé mang sổ điểm về nhà. Trong đĩ tồn những lời khen. Bé dành cả ngày thán phục ngắm nghía sổ điểm và đọc đi đọc lại to lên một mình. Chỉ trước giờ đi ngủ bé nĩi với tơi, trích dẫn câu trong sổ điểm, “Một cơ bé cĩ trách nhiệm, hịa đồng với bạn bè, tuân theo nội quy, tơn trọng người khác, đọc được sách lớp bốn, dù mới chỉ ở lớp ba Cơ bé đĩ sẽ khơng sợ cái thứ khơng cĩ ở đĩ nữa ! Con đi ngủ đây.” Tối hơm đĩ bé vào giường xong là tơi khơng thấy bé nhảy tọt ra ngồi cho tới tận sáng hơm sau. Tơi khơng thể chờ nổi để kể cho thầy giáo của bé nghe về Trường Học Mở Rộng Buổi Tối để cho thầy biết những lời của thầy cĩ ý nghĩa như thế nào đối với một cơ bé. * * * Brian 9 tuổi, luơn cĩ tính mắc cỡ và thiếu tự tin. Dạo gần đây tơi luơn lắng nghe cảm xúc của cháu, cố khơng đưa ra lời khuyên như cái cách tơi hay làm, thay vào đĩ tơi đưa ra nhiều lời khen với cháu. Cách đây hai ngày chúng tơi đã cĩ một cuộc chuyện trị như thế này: BRIAN: Mẹ, con gặp rắc rối với cơ I. Cơ cứ hay la mắng con và nhận xét về con trước cả lớp. MẸ: Ồ. BRIAN: Vâng, mẹ biết khơng, khi con cắt tĩc thì cơ nĩi “Nhìn kìa, cả lớp, chúng ta cĩ một cậu bé mới vào trường!” MẸ: Ừm. BRIAN: Rồi sau đĩ, khi con mặc cái quần mới cơ bảo “Ố, trơng Ngài Quần Mốt kìa.” MẸ: ( khơng thể cưỡng lại được ) Con cĩ nghĩ mẹ nên nĩi chuyện với cơ? BRIAN: Con đã nĩi chuyện với cơ rồi. Con hỏi cơ, “Sao cơ hay trêu chọc em thế ạ?” Cơ bảo “Nếu em mà cịn hỗn như thế một lần nữa thì cơ sẽ đưa em lên phịng Hiệu trưởng.” Mẹ, con thấy mình kém cỏi sao ấy, con cĩ thể làm gì bây giờ? Nếu con lên phịng thầy Hiệu trưởng và mách thầy thì cơ sẽ đì con sau lưng.” MẸ: Ừm. BRIAN: Hừ, cĩ lẽ con sẽ đành chịu đựng vậy. Chỉ cịn cĩ 30 ngày nữa thơi. MẸ: Đúng thế. BRIAN: Khơng, con khơng thể chịu đựng nổi. Con nghĩ tốt hơn mẹ đến trường với con. MẸ: Brian, mẹ nghĩ con đã đủ trưởng thành để xử lý tình huống này. Mẹ rất tự tin vào con. Rất nhiều khả năng con sẽ biết làm điều đúng đắn ( ơm hơn bé ) Ngày hơm sau: BRIAN: Mẹ, con cảm thấy mình giỏi quá! Con đã lên phịng thầy Hiệu trưởng và thầy bảo con gặp thầy như vậy là rất can đảm, và thầy rất vui vì con mạnh mẽ, thầy cũng vui vì con nghĩ cĩ thể chia sẻ vấn đề của con với thầy. Mẹ biết đấy, đĩ là lý do thầy cĩ mặt ở đĩ mà! MẸ: Con đã một mình xử lý được tình huống khĩ khăn! BRIAN: ( trơng như cao tới hơn hai mét ) Dạ! Ví dụ cuối cùng này cho thấy những tác động đáng khích lệ từ lời khen mơ tả của một huấn luyện viên đối với với một đội bĩng trẻ. Sau mỗi trận đấu, mỗi thành viên trong đội 9, 10 tuổi sẽ nhận được một lá thư của thầy. Sau đây là trích đoạn từ ba lá thư như thế: Các em đội Tomahawks thân mến, Chủ nhật rồi các em đã khơng thua gì một NHÀ MÁY ĐIỆN. Về tấn cơng, chúng ta đã bùng nổ được sáu quả, nhiều hơn bất kỳ trận nào trong năm nay. Về phịng thủ, chúng ta đã giữ bĩng ở phía bên phần sân đối phương suốt trận đấu, với bàn thắng duy nhất của họ đến khi kết quả trận đấu khơng cịn gì để nghi ngờ nữa. Giờ tập luyện sẽ vào thứ bảy, sân Willets, 10:00 – 11:15 sáng. Hẹn gặp lại các em.
29. Thân ái Bob Gordon Huấn luyện viên Các em đội Tomahawks thân mến, MỘT TRẬN ĐẤU HUY HỒNG! MỘT ĐỘI BĨNG VANG LỪNG! Dàn hậu vệ “cơn lốc màu da cam” của chúng ta khơng chỉ khĩa chặt một trong những đội ghi bàn nhiều nhất giải vơ địch, mà các em cịn giữ chân để họ chỉ sút được vài quả về phía gơn của mình. Dàn tiền vệ tấn cơng của chúng ta thật chắc chắn, với năm cầu thủ ghi bàn. Quan trọng hơn, nhiều bàn trong số đĩ là kết quả của sự phối hợp chuyền bĩng và chọn vị trí rất ăn ý. Chiến thắng này thật sự là chiến thắng đồng đội với tất cả mọi người đều đĩng gĩp phần quan trọng của mình. Chúng ta vẫn đứng thứ nhì, cịn thua đội Poncas một điểm, và chúng ta cịn hai trận nữa. Tuy nhiên, dẫu chúng ta kết thúc thế nào chăng nữa, tất cả các em đều cĩ thể tự hào về cách mình chơi bĩng trong mùa này. Chúng ta cĩ buổi tập thường lệ vào thứ bảy tại sân Willets. 10:00 – 11:15 sáng Hẹn gặp lại các em Thân ái, Bob Gordon Huấn luyện viên CÁC NHÀ VƠ ĐỊCH thân mến, Những trận đấu trong tuần này là những trận đấu hấp dẫn nhất thầy từng xem. Suốt cả năm nay, đội Tomahaws đã trình diễn những hậu vệ, những tiền đạo tuyệt vời của mình. Cuối tuần này chúng ta đã thể hiện những trái tim và tinh thần chiến đấu quyết liệt. Mặc dù thời gian sắp hết, các em khơng bao giờ bỏ cuộc và các em đã rời trận với một chiến thắng ngoạn mục mà các em vơ cùng xứng đáng. Chúc mừng tất cả các em: những nhà vơ địch. Thân ái Bob Gordon Huấn luyện viên [1] Minute Rice là nhãn hiệu sản phẩm cơm ăn liền của hãng General Foods từ năm 1949, nay là hãng Kraft Foods, rất phổ biến ở Mỹ và Canada – (ND).
30. 6 – GIẢI PHĨNG TRẺ KHỎI NHỮNG VAI TRỊ PHẦN I TƠI NHỚ KHOẢNH KHẮC con trai tơi, David, chào đời. Năm giây đã trơi qua rồi mà thằng bé vẫn khơng thở. Tơi hoảng loạn. Cơ y tá vỗ lưng nĩ. Khơng cĩ phản hồi. Nỗi căng thẳng thật khốn khổ. Cơ y tá bảo, “Một thằng bé cứng đầu đây!”. Vẫn khơng cĩ phản hồi. Phải đến một lúc sau rốt cuộc nĩ mới khĩc thét lên – đĩ là thanh âm xuyên chĩi của một sinh linh mới ra đời. Sự nhẹ nhõm, giải tỏa trong tơi cứ lâng lâng, mơ hồ. Nhưng sau đĩ tơi bất giác tự hỏi “Cĩ thực nĩ sẽ là đứa cứng đầu?” Đến khi tơi mang nĩ từ bệnh viện về nhà thì tơi đã gạt những lời nhận xét của cơ y tá đi – những lời vu vơ của một người vu vơ. Hãy tưởng tượng về việc dán nhãn cho đứa trẻ chưa đầy nửa phút tuổi! Tuy nhiên nhiều lần trong những năm sau đĩ, mỗi khi nĩ cứ khĩc ngặt ngẹo cho dù tơi cĩ cố ru, bồng, ẵm, vỗ mỗi khi nĩ khơng chịu ăn thức ăn mới, rồi khi nĩ khơng chịu mặc tã, khi nĩ khơng chịu lên xe buýt đi tới trường mẫu giáo, khi nĩ khơng chịu mặc áo lạnh vào mùa đơng, ý nghĩ đĩ lại lởn vở trong đầu tơi: “Cơ y tá nĩi đúng. Nĩ là một thằng cứng đầu.” Đáng lẽ ra tơi nên biết rõ hơn. Tất cả những khĩa tâm lý học mà tơi đã tham dự đều cảnh báo về mối nguy hiểm của việc tiên đốn thành tựu cá nhân. Nếu bạn dán nhãn cho trẻ là đứa học chậm hiểu, thì nĩ bắt đầu thấy mình là đứa học hồi khơng hiểu. Nếu bạn dán nhãn một đứa trẻ là láu cá ranh ma thì rất cĩ thể nĩ sẽ như thế. Nên tránh việc dán nhãn một đứa trẻ bằng mọi giá. Tơi hồn tồn đồng ý với điều đĩ, tuy nhiên tơi khơng thơi nghĩ về David là một “đứa cứng đầu”. Điều an ủi duy nhất cho tơi là tơi biết rằng mình khơng phải là người duy nhất nghĩ như thế. Ít nhất mỗi tuần một lần, tơi đều nghe phụ huynh nào đĩ, ở đâu đĩ kêu rêu những điều đại loại như thế này: “Thằng lớn nhà tơi là một đứa rắc rối. Thằng út là đứa dễ chịu.” “Bobby là kẻ bắt nạt bẩm sinh.” “Billy là đứa cả tin. Bất kỳ ai cũng lợi dụng được nĩ.” “Michael là luật sư của gia đình. Nĩ biết tìm câu trả lời cho tất cả mọi thứ.” “Tơi khơng biết phải cho Julie ăn gì nữa. Nĩ là đứa kén ăn.” “Mua đồ mới cho Richie chỉ tổ tốn tiền tốn bạc thơi. Nĩ bẻ gãy mọi thứ rơi vào tay nĩ. Cái thằng là đồ phá hoại.” Tơi đã từng tự hỏi những đứa trẻ này đĩn nhận những cái nhãn mà chúng được dán cho ngay từ khi cịn bé tí như thế nào. Sau nhiều năm lắng nghe về những sự việc xảy ra trong các gia đình, tơi dần nhận ra rằng việc quẳng một đứa trẻ vào vai trị nào đĩ cĩ thể bắt đầu xảy ra một cách vơ tình. Chẳng hạn, một buổi Mary nĩi với anh trai “Lấy cho em cái mắt kính.” Anh nĩ đáp, “Tự đi mà lấy, bỏ cái thĩi bà chủ đi.” Sau đĩ bé nĩi với mẹ “Chải tĩc con cho thẳng hết những gút rối đi.” Mẹ bé nĩi “Mary, con lại giở thĩi bà chủ rồi.” Cho đến sau đĩ, cơ bé bảo ba “Đừng nĩi nữa. Con đang xem chương trình tivi của con.” Và ơng bố mắng lại “Nghe bà chủ lớn kìa!” Dần dần, từng chút một, Mary sẽ bắt đầu đĩng vai trị mà bé được gán cho bấy lâu. Rốt cuộc thì nếu mọi người gọi Mary là bà chủ thì đĩ phải là điều mà bé sẽ trở thành. Cĩ thể bạn đang tự hỏi, “Ta nghĩ con mình là bà chủ hay ơng chủ thì cĩ sao đâu, miễn là ta khơng gọi nĩ bằng cái tên đĩ?” Đĩ là một câu hỏi quan trọng. Liệu cách cha mẹ nghĩ về trẻ cĩ ảnh hưởng đến cách trẻ tự nghĩ về bản thân chúng? Để làm sáng tỏ mối quan hệ giữa việc cha mẹ nhìn nhận con cái như thế nào với việc chúng tự nhìn chúng ra sao, chúng ta hãy cùng nhau làm một thí nghiệm này. Khi bạn đọc ba bối cảnh sau đây, hãy tưởng tượng bạn là đứa trẻ trong từng tình huống. Bối cảnh 1 : Bạn là đứa trẻ 8 tuổi. Một buổi tối bạn bước vào phịng khách nhà bạn và thấy cha mẹ đang chơi trị ghép hình với nhau. Ngay khi vừa thấy vậy bạn liền địi cha mẹ cho bạn chơi chung với. Mẹ nĩi “Con đã làm bài tập về nhà chưa? Con cĩ hiểu bài khơng?”
31. Bạn đáp, “Rồi mẹ” và một lần nữa địi chơi xem bạn cĩ thể ghép hình được khơng. Mẹ lại nĩi “Con cĩ hiểu hết bài tập về nhà khơng vậy?” Ba nĩi “Để chút nữa ba sẽ làm tốn chung với con.” Một lần nữa bạn lại địi chơi ghép hình. Ba nĩi “Coi cho kỹ mẹ và ba chơi ghép hình thế nào đi, sau đĩ ba mẹ sẽ để cho con tìm xem con cĩ ghép được miếng nào khơng.” Khi bạn bắt đầu một miếng ghép ở dưới thấp, mẹ bạn nĩi “Khơng phải, cưng. Con khơng thấy hình đĩ cĩ cạnh thẳng đứng sao? Sao con lại đặt cạnh vuơng vào giữa bức hình ghép!” Mẹ thở dài não nề. Cha mẹ bạn nhìn nhận về bạn như thế nào? Quan điểm của họ về bạn khiến bạn cảm thấy như thế nào về mình? Bối cảnh II : Tương tự. Một buổi tối bạn bước vào phịng khách nhà bạn và thấy cha mẹ đang chơi trị ghép hình với nhau. Bạn liền địi chơi chung với cha mẹ bạn. Mẹ nĩi “Con khơng cịn gì khác để làm à? Sao con khơng đi xem tivi đi?” Mắt bạn chợt phát hiện một mảnh ghép cần ghép vào hình cái lị sưởi trong bức tranh. Bạn liền thị tay với mảnh ghép đĩ. Mẹ bạn nĩi “Coi chừng! Con làm hư hết phần ba mẹ vừa làm xong bây giờ.” Ba bạn bảo “Ba mẹ khơng cĩ được một phút yên tĩnh nào sao?” Bạn nài nỉ, “Đi, cho con ghép một mảnh này thơi!” Ba quát, “Con khơng bao giờ chịu bỏ cuộc à?” Mẹ nĩi “Này, chỉ một mảnh rồi thơi đĩ!” Mẹ nhìn ba, lắc đầu, trợn trịn con mắt. Cha mẹ bạn nhìn nhận về bạn như thế nào? Quan điểm của họ về bạn khiến bạn cảm thấy như thế nào về mình? Bối cảnh III : Tương tự. Một buổi tối bạn bước vào phịng khách nhà bạn và thấy cha mẹ đang chơi trị ghép hình với nhau. Bạn sán lại gần và nhìn vào bức tranh ghép. Bạn nĩi, “Để con giúp nha?” Mẹ gật đầu. “Ừ, nếu con thích.” Ba nĩi “Lấy ghế ngồi đi.” Bạn tìm thấy một mảnh ghép là một phần của đám mây và đặt nĩ vào chỗ nhưng nĩ khơng khớp. Mẹ nĩi “Gần được rồi.” Bà nĩi “Những mảnh cĩ cạnh thẳng đứng thường ở cạnh của bức tranh.” Cha mẹ tiếp tục chơi trị ghép hình. Bạn nghiên cứu bức tranh một hồi. Cuối cùng bạn tìm được một mảnh ghép đúng chỗ. Bạn nĩi “Được rồi!” Mẹ mỉm cười.
32. Ba nĩi “Con đã kiên trì với nĩ đến cùng.” Cha mẹ bạn nhìn nhận về bạn như thế nào? Quan điểm của họ về bạn khiến bạn cảm thấy như thế nào về mình? Bạn cĩ ngạc nhiên là thật dễ cho bạn nắm bắt thơng điệp cha mẹ nhìn nhận về mình như thế nào khơng? Đơi khi chẳng cần đến nhiều lời, mà chỉ một ánh nhìn hay giọng nĩi cũng cĩ thể nĩi cho bạn biết bạn là “đồ ngu đần và ngốc nghếch” hay “một con sâu” hay một “đứa trẻ đáng yêu và cĩ khả năng”. Cha mẹ nghĩ về bạn như thế nào thường cĩ thể được chuyển tải trong vịng vài giây. Khi bạn nhân những giây đĩ lên thành những giờ tiếp xúc hàng ngày giữa cha mẹ với con cái thì bạn bắt đầu nhận ra trẻ em cĩ thể bị ảnh hưởng bởi cách cha mẹ nhìn nhận chúng sâu sắc đến thế nào. Khơng chỉ cảm xúc của chúng về chúng mà cịn hành vi của chúng đều bị ảnh hưởng. Khi bạn làm bài tập này và cha mẹ bạn thấy bạn là “chậm hiểu”, thì bạn cĩ cịn cảm thấy tự tin để bắt đầu địi chơi tiếp? Thậm chí bạn cĩ cố tìm thêm mảnh hình để ghép nữa? Bạn cĩ cảm thấy cụt hứng bởi vì bạn khơng nhanh bằng những người quanh bạn? Bạn cĩ thầm nĩi “Việc gì phải cố?” Khi bạn bị nhìn nhận như một “đứa phá quấy”, bạn cĩ cảm thấy cố hết sức để bảo đảm khơng bị đuổi bứng đi? Bạn cĩ cảm thấy mình bị từ chối, bị tẩy chay và thất bại? Hay bạn thấy giận dữ – như thể bạn muốn xới tung cả bức tranh ghép hình lên và quay lưng bỏ đi? Khi bạn được nhìn nhận là đáng yêu và cĩ khả năng, bạn cĩ cảm thấy như mình cư xử theo cách đáng yêu và giỏi giang? Nếu bạn ghép sai vài mảnh, bạn sẽ bỏ cuộc luơn hay bạn sẽ tự nhắc mình cố làm lại? Bất luận phản ứng của bạn là gì, cĩ thể kết luận chắc chắn rằng cách cha mẹ nhìn nhận con cái cĩ thể tác động đến khơng chỉ cách chúng nghĩ về bản thân chúng mà cĩ cả cách chúng cư xử. Nhưng ngộ nhỡ một đứa trẻ đã bị quẳng vào một vai trị rồi – dù là vai trị gì chăng nữa – điều đĩ cĩ nghĩa là nĩ sẽ đĩng vai trị đĩ suốt cuộc đời nĩ? Nĩ cĩ bị kẹt cứng với vai trị đĩ hay nĩ được tự do trở thành những gì nĩ cĩ khả năng trở thành? Trong những trang tiếp theo bạn sẽ thấy sáu kỹ năng cho phụ huynh cĩ thể sử dụng nhằm giải phĩng con cái họ khỏi phải đĩng một vai trị. Để giải phĩng trẻ khỏi một vai trị. 1. Tìm cơ hội chỉ cho trẻ một bức tranh mới về bản thân chúng. 2. Đặt trẻ vào những tình huống mà chúng cĩ thể nhìn thấy mình khác đi. 3. Cố ý cho trẻ vơ tình nghe thấy bạn nĩi gì đĩ tích cực về chúng. 4. Lập khuơn mẫu những hành vi mà bạn muốn thấy ở chúng. 5. Là kho chứa những khoảnh khắc đặc biệt của con bạn. 6. Khi con bạn hành xử theo nhãn mác cũ, bày tỏ cho con biết những cảm xúc và/hoặc niềm mong mỏi của bạn.
33. Những kỹ năng nhằm giúp trẻ nhìn nhận về bản thân chúng khác đi khơng giới hạn ở những kỹ năng được nêu ra trong chương này. Tất cả những kỹ năng bạn thực hiện trong quyển sách này đều cĩ thể hữu ích để mở cánh cửa thay đổi cho trẻ. Ví dụ, một bà mẹ đã từng gọi con trai là “thằng hay quên” viết một mẩu thư nhắn sau đây để giúp cậu bé hãy nghĩ về mình như một người cĩ thể nhớ những gì mình muốn: George yêu thương, Hơm nay thầy giáo dạy nhạc của con gọi điện báo cho mẹ rằng con khơng mang theo kèn trumpet để tập hai buổi tổng duyệt với dàn nhạc. Mẹ tin tưởng con sẽ tìm ra cách tự nhắc nhở mình từ nay trở đi nhớ mang theo kèn. Mẹ Một người cha quyết định dùng phương pháp giải quyết vấn đề thay vì gọi con là đồ lưu manh. Ơng bảo, “Jason, ba biết con tức giận khi con đang cố tập trung vào bài tập về nhà mà em cứ huýt sáo hồi; nhưng đánh em là khơng được . Con cịn cách nào khác để cĩ được sự yên lặng mà con cần khơng ?” Dường như bạn thấy tồn bộ ý tưởng giúp trẻ nhìn nhận về bản thân chúng khác đi là khĩ khăn? Tơi khơng biết cĩ địi hỏi nào khác lại khĩ hơn địi hỏi này ở cha mẹ. Khi một đứa trẻ đã cĩ khuơn nếp hành xử theo kiểu nào đĩ trong một thời gian, thì địi hỏi về phần cha mẹ phải cĩ một sự kiềm chế cực lớn để khơng la mắng “Đĩ, lại tái diễn nữa rồi!” – như thế chỉ củng cố thêm những hành vi tiêu cực của trẻ. Cần phải viện đến ý chí, dành hẳn thời gian ra để lập kế hoạch tỉ mỉ cho một chiến dịch giải phĩng trẻ khỏi một vai trị mà nĩ đang đĩng bấy lâu. Nếu lúc này bạn dành được chút thời gian thì hãy tự hỏi: 1. Bấy lâu nay con bạn cĩ bị quàng vào bất cứ vai trị nào – ở nhà, ở trường – bởi bạn bè nĩ hoặc bởi họ hàng hay khơng? Vai trị đĩ là gì?
34. 2. Cĩ gì tích cực về vai trị đĩ? (Chẳng hạn, tinh thần vui vẻ trong vai trị “Kẻ hay chọc phá”; trí tưởng tượng trong vai trị “Kẻ mộng mơ”) 3. Bạn thích con bạn tự nghĩ về bản thân nĩ như thế nào? (Cĩ khả năng nhận lĩnh trách nhiệm, cĩ khả năng nhìn thấu đáo cơng việc, v.v ) Bằng cách trả lời những câu hỏi khĩ như trên, bạn đã làm được cơng việc khởi đầu. Chiến dịch thật sự đang nằm phía trước. Bây giờ bạn hãy nghiên cứu những kỹ năng liệt kê dưới đây. Sau đĩ viết ra những lời thật sự bạn cĩ thể dùng cho mỗi kỹ năng để đưa vào hành động thực tế. A. Tìm kiếm cơ hội chỉ cho con bạn thấy một bức tranh mới về bản thân nĩ. B. Đặt con bạn vào một tình huống mà nĩ cĩ thể nhìn thấy mình khác đi. C. Cố ý để cho con bạn vơ tình nghe thấy bạn nĩi gì đĩ tích cực về nĩ. D. Lập khuơn mẫu những hành vi mà bạn muốn thấy ở con bạn. E. Là kho chứa những khoảnh khắc đặc biệt của con bạn. F. Khi con bạn hành xử theo nhãn mác cũ, bày tỏ những cảm xúc và/hoặc niềm mong mỏi của bạn. G. Ngồi những kỹ năng trên, bạn cịn cĩ kỹ năng nào khác mà bạn nghĩ là cĩ thể hữu hiệu? Bài tập bạn vừa mới hồn tất chính là bài tập mà tơi đã tự làm cách đây nhiều năm. Điều gì khiến tơi làm bài tập này? Một buổi tối khi tơi đĩn David từ buổi sinh hoạt hướng đạo sinh về, thầy quản nhiệm mời tơi sang phịng kế bên gặp thầy. Vẻ mặt thầy nghiêm nghị. “Cĩ gì vậy?” tơi thắc thỏm hỏi. “Tơi muốn trao đổi với chị về David. Lâu nay giữa chúng tơi gặp nhiều vấn đề nhỏ.” “Nhiều vấn đề?” “David từ chối tuân theo hiệu lệnh.” “Tơi khơng hiểu. Hiệu lệnh gì? Ý thầy là những chương trình cháu hiện đang tham gia?” Thầy cố mỉm cười một cách kiên nhẫn. “Ý tơi là tất cả những chương trình chúng tơi triển khai kể từ đầu năm nay. Một khi trong đầu con trai chị cĩ ý gì là nhất quyết khơng ai tác động được vào nĩ. Nĩ cứ theo ý nĩ mà làm và khơng thèm lắng nghe lời phải trái. Nĩi thật, những cậu bé khác đang dần chán ngấy nĩ rồi. Nĩ làm mất rất nhiều thời gian của nhĩm Nĩ cĩ là đứa cứng đầu ở nhà khơng?” Tơi khơng nhớ mình đã trả lời như thế nào. Tơi lắp bắp gì đĩ rồi lùa David vào xe và vội vã rời khỏi đĩ. David im lặng suốt dọc đường về nhà. Tơi bật radio – biết ơn là khơng phải nĩi. Bụng tơi cứ sơi thốn lên và co thắt từng cơn. Tơi cảm thấy như thể David cuối cùng đã bị “phát giác”. Nhiều năm trời tơi cứ giả vờ với chính mình rằng nĩ hơi hơi cứng đầu ở nhà – với tơi, với ba nĩ, với em gái và anh nĩ. Nhưng giờ thì khơng gì cĩ thể chạy trốn sự thật được nữa. Thế giới bên ngồi đã xác nhận, những gì bấy lâu nay tơi đã khơng bao giờ sẵn sàng đối mặt. David là một thằng ương bướng, ngoan cố, ngang ngạnh.
35. Đêm đĩ tơi trằn trọc mấy tiếng đồng hồ trước khi ngủ thiếp đi được. Tơi cứ nằm đĩ, đổ tội David khơng giống như những đứa trẻ khác, và đổ tội mình bấy lâu nay cứ luơn gọi nĩ là “con lừa” hoặc “đầu bị”. Khơng cần đến sáng hơm sau tơi mới hình dung ra quan điểm của thầy quản nhiệm về con trai tơi và bắt đầu nghĩ cách làm thế nào để giúp David. Cĩ một điều tơi chắc chắn. Quan trọng là tơi khơng được chạy theo đà mà đẩy David sâu hơn vào vai trị của nĩ. Cơng việc của tơi là tìm kiếm và khẳng định những ưu điểm của nĩ. (Nếu tơi khơng làm điều đĩ, thì ai làm?) Thế này nhé, vậy là nĩ “cĩ ý chí mạnh mẽ” và “quyết đốn”. Ngồi ra nĩ cịn cĩ khả năng tháo vát và linh hoạt, sẵn sàng tiếp thu cái mới. Và đĩ là những tiểu tiết cần phải được đề cao. Tơi lập ra một danh sách tất cả những kỹ năng mà tơi biết nhằm giúp một đứa trẻ nhìn nhận về bản thân nĩ khác đi. Sau đĩ tơi cố nghĩ về những tình huống mà đã khiến cho David ngang ngạnh trong quá khứ. Tơi cĩ thể nĩi gì với nĩ nếu cĩ sự việc như thế xảy ra lần nữa? Sau đây là những gì tơi mường tượng ra: A. Tìm cơ hội chỉ cho trẻ một bức tranh mới về bản thân nĩ. “David, con đã đồng ý đi với ba mẹ tới nhà bà ngoại mặc dù con thật sự muốn ở nhà chơi với bạn. Đĩ là đức tính “cho đi” của con. B. Đặt trẻ vào những tình huống mà nĩ cĩ thể nhìn thấy mình khác đi. “Mỗi người đều muốn đi một nhà hàng khác nhau. David, cĩ thể con sẽ nghĩ ra cách phá vỡ sự bế tắc này.” C. Cố ý cho trẻ vơ tình nghe thấy bạn nĩi gì đĩ tích cực về nĩ. “Ba nĩ à, sáng nay David với em đã cĩ một thỏa thuận. Nĩ khơng muốn đi ủng cịn em khơng muốn nĩ ngồi trong lớp với đơi bàn chân ướt. Cuối cùng, nĩ nghĩ ra một ý là đi đơi giày thể thao cũ tới trường và mang theo một đơi vớ và giày mới để thay.” D. Lập khuơn mẫu những hành vi mà bạn muốn thấy ở trẻ. “Mẹ thất vọng quá! Mẹ đã chuẩn bị tinh thần để đi xem phim tối nay, nhưng ba lại nhắc mẹ về kế hoạch đi xem bĩng rổ Ồ, mẹ nghĩ mẹ sẽ hỗn bộ phim lại thêm một tuần nữa.” E. Hãy là kho chứa những khoảnh khắc đặc biệt của con bạn. “Mẹ nhớ hồi mới đầu con đã kịch liệt phản đối việc tới trại hướng đạo sinh như thế nào. Nhưng sau đĩ con bắt đầu suy nghĩ về nĩ và đọc sách tìm hiểu về nĩ, và nĩi chuyện với những bạn đã đi tới đĩ rồi. Và cuối cùng con quyết định tự mình thử xem sao. F. Khi con bạn hành xử theo nhãn mác cũ, bày tỏ những cảm xúc và/hoặc niềm mong mỏi của bạn. “David, với mọi người ở đám cưới, mặc quần jeans cũ là dấu hiệu của sự thiếu tơn trọng mọi người. Họ sẽ hiểu ý con muốn nĩi rằng “Đám cưới là khơng quan trọng!” Cho nên, mặc dù con rất ghét mặc com-le thắt cà vạt, mẹ mong chờ con ăn mặc thích hợp.” G. Cĩ những kỹ năng khác hữu ích khơng? Nên cơng nhận, chấp nhận hơn nữa những cảm xúc tiêu cực của David. Thêm nhiều sự lựa chọn hơn. Thêm nhiều lần áp dụng phương pháp giải quyết vấn đề. Đây là bài tập đã làm thay đổi chiều hướng của tơi đối với David. Nĩ giúp tơi nhìn cháu trong một ánh sáng mới và rồi đối xử với cháu theo kiểu tơi đã bắt đầu nhìn cháu khác đi. Khơng hề cĩ kết quả thần kỳ, chĩng vánh. Cĩ những ngày sự việc sẽ được cải thiện lên. Dường như tơi càng đánh giá cao khả năng linh hoạt của David là thì cháu càng linh hoạt. Nhưng cũng cĩ những ngày sự việc vẫn tệ hại y như cũ. Cơn tức giận và thất vọng đẩy tơi trở về lại con số 0, và tơi thấy mình lại một lần nữa thi đua quát tháo với nĩ. Nhưng đối với cái việc khĩ khăn dai dẳng đĩ, tơi nhất định khơng chịu bỏ cuộc. Tơi cố bám vào thái độ mới của mình. Con trai “quyết đốn” của tơi cũng cĩ một bà mẹ “quyết đốn” tương xứng. * * * David bé bỏng ngày nào bây giờ đã lớn. Chỉ mới đây thơi khi cháu khơng lắng nghe lý lẽ (đĩ là quan điểm của tơi), tơi trở nên bực mình và quên mất và chửi nĩ là “Đầu heo”. Hình như nĩ sững sờ và im lặng một hồi. “Mẹ nhìn nhận con như thế đĩ phải khơng?” nĩ hỏi. “Ờ mẹ mẹ ” tơi lắp bắp bối rối. “Được rồi, mẹ,” nĩ nĩi tỉnh rụi. “Cảm ơn mẹ. Con cĩ quan điểm khác về bản thân con.” Ghi nhớ GIẢI PHĨNG TRẺ KHỎI MỘT VAI TRỊ