Mấy gợi ý giúp sinh viên tự học lịch sử qua kênh hình

Nội dung text: Mấy gợi ý giúp sinh viên tự học lịch sử qua kênh hình

1. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Tưởng Phi Ngọ và tgk ___ MẤY GỢI Ý GIÚP SINH VIÊN TỰ HỌC LỊCH SỬ QUA KÊNH HÌNH TƯỞNG PHI NGỌ*, NHỮ THỊ PHƯƠNG LAN TÓM TẮT Kênh hình có vai trò rất quan trọng trong dạy học ở khoa Lịch sử (LS) các trường đại học, cao đẳng sư phạm. Nhưng đến nay, vì nhiều nguyên nhân, việc sử dụng kênh hình của số đông sinh viên (SV), giáo viên (GV) phổ thông trong học tập và giảng dạy vẫn còn nhiều bất cập. Tự học để khắc phục tình trạng này là rất cần thiết. Bài viết này không nhắc lại các vấn đề lí luận về ý nghĩa quan trọng của kênh hình – là điều đã được khẳng định, mà chỉ đưa ra một số gợi ý như những “điểm tựa” để SV và GV phổ thông tham khảo, phục vụ cho việc tự học LS qua kênh hình. Từ khóa: kênh hình, sinh viên, dạy học Lịch sử, tự học Lịch sử qua kênh hình. ABSTRACT Some tips in helping students to self-study history via visual channels The visual channel has a very important role in teaching courses in history faculties of pedagogical universities and colleges. But up to now, due to various causes, the use of the visual channel by the majority of university students and highschool teachers in learning and teaching has shown inadequacies. Self-learning as a way to fill such a gap is essential. This article does not discuss the theoretical significance of the visual channel, which has been well-recognized, but only makes a few suggestions as “backing points” so that students and teachers use as reference, serving their studies of history via the visual channel. Keywords: the visual channel, the verbal channel, teaching history, self study history through the visual channel. 1. Đặt vấn đề của nguyên tắc trực quan trong dạy học Theo hướng tiếp cận năng lực hiện nói chung, DHLS nói riêng đã được nay, dạy học LS (DHLS) ở các trường sư khẳng định, mà chỉ đưa ra gợi ý về một phạm ngoài mục tiêu hình thành kiến số điểm tựa sau đây để SV tham khảo. thức, giáo dục quan điểm tư tưởng, còn 2. Dựa vào đặc điểm phân loại kênh chú trọng rèn luyện cho SV một loạt các hình để biết tính chất phản ánh sự kiện năng lực, nhất là năng lực tự học, trong Kênh hình trong DHLS ở các đó có tự học LS qua đồ dùng trực quan trường sư phạm và phổ thông có nhiều (tức là kênh hình). Muốn tự học LS qua nhưng chủ yếu gồm biểu đồ, sơ đồ, niên kênh hình, SV cần có những “điểm tựa”. biểu, tranh, ảnh và lược đồ. Muốn tìm Do đó, bài viết này không nhắc lại các hiểu một kênh hình cụ thể, trước hết vấn đề lí luận, trong đó tầm quan trọng * TS, Trường Đại học Sư phạm TPHCM; Email: [email protected] ThS, Trường Đại học Sư phạm TPHCM 125
2. Ý kiến trao đổi Số 10(88) năm 2016 ___ người học phải biết đặc điểm của loại dáng con người. Ảnh thời sự (còn gọi là kênh hình đó. ảnh báo chí, ảnh tin tức) phản ánh sự kiện Biểu đồ thể hiện sự tăng, giảm của LS “nóng hổi” mới diễn ra trong hiện tại. một đại lượng nào đó theo thời gian. Về Cái quý nhất của ảnh là ở tính “tả thực” bản chất, biểu đồ không khác bảng thống của nó, đem đến cho người xem độ tin kê nhưng ưu điểm của biểu đồ là ở chỗ cậy tuyệt đối, ngoại trừ những tấm ảnh có các điểm cao thấp của chúng cho ta cái được do dàn dựng hay giả mạo. nhìn trực quan, nhanh chóng nhận ra sự Bản đồ (hay lược đồ) giáo khoa LS, hơn, kém và thôi thúc ta giải thích sự hơn về hình thức thể hiện, chủ yếu gồm các kém đó. loại bản đồ động, bản đồ hiện trạng, bản Sơ đồ cho người đọc thấy mối quan đồ chùm. Bản đồ động thường thể hiện hệ giữa các bộ phận hay chiều hướng diễn biến của các hoạt động quân sự phát triển của sự kiện qua một số mốc (chiến tranh, khởi nghĩa ). Bản đồ hiện quan trọng. trạng (tương đối tĩnh) cho người đọc thấy Niên biểu là bảng liệt kê các sự kiện sự thật về một vấn đề nào đó trong không cơ bản thuộc một chủ đề nào đó theo thời gian và thời gian xác định. Ví dụ, Lược gian, góp phần giúp người đọc có biểu đồ Đông – Nam Á cuối thế kỉ XIX – đầu tượng chính xác về tiến trình diễn biến thế kỉ XX hay Lược đồ thuộc địa của các các sự kiện, đồng thời là cơ sở để giải đế quốc ở châu Phi đầu thế kỉ XX. Bản thích LS. đồ chùm là một chùm bản đồ. Mỗi chùm Tranh gồm nhiều loại như tranh tả gồm từ hai tấm trở lên, có tỉ lệ và khuôn thực, tranh cổ động, chân dung, phong hình bằng nhau, đặt cạnh nhau, như chùm cảnh, biếm họa Mỗi loại có “bản sắc” bản đồ lãnh thổ nước Đức (qua các năm riêng. Tranh tả thực miêu tả chân thực 1919, 1937, 1949, 1990), chùm bản đồ hình ảnh LS diễn ra. Tranh cổ động thể chiến tranh Trung Đông (1948, 1956, hiện ý muốn chủ quan của tác giả cổ vũ 1967, 1973, 2000). Bản đồ chùm thuộc cho một chủ trương, chính sách nào đó thể loại so sánh để chỉ ra những nét khác trong hiện tại. Biếm họa cũng là loại nhau (qua các mốc thời gian) trên nền tranh biểu lộ ý chủ quan của tác giả, của cái giống nhau trong tiến trình của nhưng thường “diễn đạt” bằng cách một sự kiện. Bản đồ chùm vừa mang đặc mượn nghĩa đen để nói nghĩa bóng hay điểm của bản đồ động, vừa mang đặc đưa ra hình tượng khái quát để diễn tả cái điểm của bản đồ hiện trạng, bởi vì sự cụ thể, nhằm phê phán thói hư tật xấu, tố phân chia như thế chỉ có tính tương đối. cáo áp bức, bất công trong đó bao giờ Dù có những khác biệt nói trên nhưng cũng pha trộn yếu tố hài hước. mỗi bản đồ nói chung bao giờ cũng hàm Ảnh cũng có nhiều loại như ảnh chứa hai mảng kiến thức chủ yếu là kiến chân dung, ảnh thời sự, ảnh tư liệu, ảnh thức địa lí và kiến thức LS. Thế mạnh phong cảnh, ảnh tĩnh vật Ảnh chân của bản đồ so với các loại đồ dùng trực dung khắc họa chân thực diện mạo, hình quan khác là ở chỗ tạo cho người đọc 126
3. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Tưởng Phi Ngọ và tgk ___ biểu tượng về không gian xảy ra sự kiện biên giới quốc gia tức là thay đổi quốc LS, bất kể là không gian ấy rộng hay hẹp. gia và lãnh thổ); 2) Nguyên nhân nào 3. Dựa vào tên gọi của kênh hình để quyết định sự thay đổi này? (Hệ thống định hướng nội dung tổng quát của nó hòa ước Vecxai – Oasinhtơn); và 3) Đối Trong các giáo trình, sách giáo tượng so sánh? (Các quốc gia và lãnh thổ khoa (SGK) hay tài liệu tham khảo châu Âu năm 1923 so với năm 1914). (TLTK), tên của mỗi kênh hình bao giờ Ngoài ra còn phải lưu ý rằng, liệu có phải cũng “thâu tóm”, tức là phản ánh nội tất cả các quốc gia trên bản đồ đều chịu dung tổng quát của tác phẩm. sự thay đổi như thế theo hệ thống hòa Ví dụ 1, ở SGK LS 11 Nâng cao có ước nói trên? Lược đồ trận phản công Xtalin-grát [1, Ví dụ 3, biếm họa mang tên Trục tr.207]. Cái tên đó cho thấy hoạt động phát xít năm 1939 [xem Hình 5 - Phụ lục] phản công của Hồng quân Liên Xô ở tạo cho người đọc cảm nhận ban đầu Xtalin-grát là nội dung chính của lược đồ rằng, toàn bộ nội dung bức tranh sẽ trả này. Điều đó có nghĩa rằng, trước khi lời câu hỏi thế nào là trục phát xít. Vì chuyển sang phản công, Hồng quân đã vậy, nhiệm vụ tiếp theo là xem xét kĩ các trải qua giai đoạn phòng ngự. Nhưng chi tiết trong tranh (như: trục cơ khí, đá “phòng ngự” không phải là nội dung mài, đặc điểm vóc dáng, trang phục, vũ chính mặc dù người đọc nhận biết được khí của ba người lính ) để biết nghĩa điều đó trên lược đồ. Từ chỗ xác định đen và nghĩa bóng của từ “trục” là gì. “phản công” là nội dung chính, người Tuy nhiên, cũng có trường hợp từ học tất sẽ đặt ra câu hỏi phản công diễn tên kênh hình không dễ định hướng nội ra qua những hoạt động cụ thể nào, kết dung tổng quát của kênh hình đó. Ví dụ, quả ra sao và có ý nghĩa gì. Đó chính là nếu chỉ căn cứ vào tên gọi Lược đồ Đông nhiệm vụ tiếp theo thôi thúc các em tự Nam Á cuối thế kỉ XIX – đầu thế kỉ XX giải quyết. thì ta chưa thể biết ngay lược đồ này Ví dụ 2, Hình 29: Sự thay đổi bản phản ánh nội dung gì. Trong trường hợp đồ chính trị châu Âu theo hệ thống hòa này, SV cần dựa vào chức năng của thể ước Vecxai – Oasinhtơn [xem Hình 1 - loại bản đồ, đọc thông tin từ kênh chữ, Phụ lục] gồm hai bản đồ bằng nhau, đặt bảng kí hiệu và các chi tiết trên lược đồ cạnh nhau. Trong đó bản đồ thứ nhất có để xác định đúng. Như vậy, tên gọi của tên là “Châu Âu năm 1914”, bản đồ thứ kênh hình là một căn cứ quan trọng, rất hai là “Châu Âu năm 1923”. Căn cứ vào cần được chú ý. Để hiểu đúng các tên gọi các tên gọi trên, người học có thể hình ấy, người học cần nắm vững các thuật dung ra nội dung tổng quát của bản đồ ngữ, khái niệm có liên quan. qua việc đặt và trả lời các câu hỏi: 1) Sự 4. Dựa vào kiến thức ở kênh chữ để thay đổi bản đồ chính trị ở đây cụ thể là định hướng nội dung kiến thức kênh thay đổi cái gì? (ở cả hai bản đồ chỉ có hình tên và biên giới các quốc gia. Thay đổi 127
4. Ý kiến trao đổi Số 10(88) năm 2016 ___ Trong giáo trình, SGK, thông tin về tựa đề “Tôi đã mất chiếc nhẫn rồi” [xem cùng một sự kiện nhiều khi có ở cả kênh Hình 4 - Phụ lục]. Trong đó “tôi” là chữ và kênh hình. Đối với kiến thức “sử”, Hitler; còn “chiếc nhẫn” – chính là vòng kênh hình đảm nhận vai trò thể hiện vây mà quân Đức đã bao vây Hồng quân thông tin bằng hình ảnh, phối hợp với Liên Xô ở mặt trận Xtalin-grat. kênh chữ để cụ thể hóa, tạo biểu tượng về Kiến thức “luận” (ý nghĩa, bài sự kiện. Điều đó có nghĩa là sự kiện được học ) được rút ra từ một kênh hình có thể hiện bằng ngôn ngữ trực quan, ít khi có sẵn trong kênh chữ (SGK, giáo nhiều cũng đã có ở kênh chữ. Ví dụ, SGK trình, tài liệu tham khảo), ví như ý nghĩa LS 11 (chương trình Nâng cao) viết về của chiến thắng của các chiến dịch Việt trận phản công của Hồng quân Liên Xô ở Bắc (1947), Biên giới (1950) Nhưng Xtalin-grat trong Chiến tranh thế giới thứ cũng có khi “luận” của kênh hình không hai như sau: “ từ ngày 19-11-1942 đến có trong tài liệu, đòi hỏi SV phải tự tìm ngày 2-2-1943 Hồng quân đã tấn công, hiểu. Ví dụ, muốn biết ý nghĩa của sự bao vây, chia cắt để tiêu diệt và bắt sống kiện “Hành trình muối, 1930” qua bức toàn bộ đạo quân tinh nhuệ của Đức gồm ảnh cùng tên (ghi lại hình ảnh M. Gandhi 33 vạn người do Thống chế Phôn Paolút cùng 78 đồ đệ của ông đi bộ ra biển lấy chỉ huy” [1, tr.206]. muối về ăn để phản đối luật độc quyền Thông tin trên đây từ kênh chữ nêu muối của người Anh) thì một mặt, phải rõ thời gian (mở đầu và kết thúc), các phân tích nội dung bức ảnh (các đồ đệ tự hoạt động quân sự cụ thể (tấn công, bao nguyện theo M. Gandhi ở thời điểm xuất vây, chia cắt) và kết quả của cuộc phản phát, sau đó đông đảo nhân dân gia nhập công (tiêu diệt và bắt sống 33 vạn) chính hành trình); mặt khác, cần suy luận và là sự định hướng, tạo thuận lợi cho SV tự dựa vào kênh chữ trong SGK. Cụ thể, đọc để hiểu lược đồ trận phản công “Hành trình muối” là một trong nhiều sự Xtalin-grát (1942-1943). kiện của phong trào bất bạo động, bất Ví dụ thứ hai, từ việc tham khảo tài hợp tác, mà phong trào này như SGK viết liệu, biết trọng điểm khu vực quân Pháp “được các tầng lớp nhân dân Ấn Độ nhảy dù bao vây căn cứ địa Việt Bắc năm hưởng ứng” [2, tr.82]. Như thế, bức ảnh 1947 (trong phạm vi tam giác rộng chừng “Hành trình muối” cho thấy đông đảo 300km2 giữa thị xã Bắc Kạn, chợ Đồn, nhân dân Ấn Độ tin theo đường lối lãnh chợ Mới) mới giải thích được vì sao đạo của Đảng Quốc Đại, đứng đầu là người ta lại thể hiện 3 chiếc dù đúng vị M.Gandhi trong cuộc đấu tranh giành độc trí ba địa danh ấy trên lược đồ Chiến dịch lập hoàn toàn cho Ấn Độ. Việt Bắc thu đông 1947 trong SGK. Một 5. Dựa vào các chi tiết ở kênh hình ví dụ khác, biết mật danh chiến dịch để “đọc” nội dung LS mà nó phản ánh Xtalin-grát và việc nước Đức để tang ba Đây là việc quan trọng nhất, đòi hỏi ngày sau thất bại trong chiến dịch này SV phải tập trung quan sát, nhận biết mới hiểu được nội dung bức biếm họa có chính xác tất cả những chi tiết trên kênh 128
5. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Tưởng Phi Ngọ và tgk ___ hình; tự đặt ra và trả lời các câu hỏi: Qua đọc thế nào cho đúng. Ta thường thấy, những chi tiết ấy, tác giả muốn nói lên cùng là các mũi tên (kí hiệu tấn công điều gì? Điều đó có phù hợp với nội dung quân sự), ở bản đồ này đọc theo trình tự chủ đạo hay tên kênh hình không? Nếu thời gian, như trận phản công ở Xtalin- thấy không “ăn nhập” gì thì phải xem lại grat [1, tr.207], ở bản đồ kia lại đọc theo phán đoán của mình. mỗi bên đối kháng (như lược đồ Việt Bắc Sơ đồ có loại đơn giản (ví dụ bộ thu đông năm 1947 [3, tr.134]; lược đồ máy tổ chức hành chính), có loại phức chiến trường châu Á – Thái Bình Dương tạp (thể hiện bằng nhiều mũi tên hoặc (1941-1945) [2, tr.96]. Các địa danh trên gạch nối qua lại giữa các ô). SV nên sử lược đồ trong SGK trước đây có nhiều, dụng loại đơn giản để tìm ra mối liên hệ gây khó khăn nhất định cho người đọc. giữa các bộ phận, các mốc thời gian và ý Hiện nay người ta đã lược bớt nhiều, chỉ nghĩa của chúng, không nên dùng các sơ một số ít địa danh thực sự có ý nghĩa mới đồ rắc rối, khó nhớ. được giữ lại. Vì vậy người đọc phải tự Bảng niên biểu liệt kê các sự kiện hỏi giá trị của mỗi địa danh trên lược đồ cơ bản được sắp xếp theo trình tự thời ấy là gì? Tại sao có địa danh này mà gian. Điều đáng chú ý là mỗi sự kiện không có địa danh khác? Sự thay đổi các được đưa vào bảng niên biểu thường đã đường biên giới, ranh giới, lãnh thổ cũng được cân nhắc, chọn lọc cẩn thận. Vì vậy, là nội dung của không ít bản đồ liên quan SV cần tìm hiểu mỗi sự kiện ấy có ý đến các cuộc chiến tranh, xung đột quân nghĩa gì, vì sao lại cần thiết đối với nội sự, tranh chấp lãnh thổ (như lược đồ Sự dung chủ đề cụ thể trong SGK. thay đổi bản đồ chính trị châu Âu theo hệ Đọc biểu đồ trước hết cần nhận biết thống hòa ước Vecxai – Oasinhtơn, lược sự tăng hay giảm của đại lượng cần biểu đồ Các nước Nam Á sau chiến tranh thế diễn ở những thời điểm khác nhau (như giới thứ hai [3, tr.33]. Nguyên nhân số người thất nghiệp, thu nhập quốc những thay đổi này bao giờ cũng có ở dân ). Tiếp theo, phải tự giải thích kênh chữ. nguyên nhân của sự tăng giảm đó là do Lược đồ giáo khoa LS trên mạng đâu và có ý nghĩa gì. Thông thường, biểu internet phong phú, nhiều màu sắc, tải về đồ trong SGK mang tính minh họa nên về dễ dàng nên được đông đảo GV, SV sử cơ bản, câu giải thích đã có ở kênh chữ. dụng trong giảng dạy và học tập như một Mặc dù vậy, người đọc cũng nên kiểm tra phong trào. Điều đáng nói là những lược xem các số liệu trên biểu đồ có tiêu biểu đồ loại này có tính “trôi nổi”, sai sót không, có khớp với nhận định ở bài viết nhiều vì không được cơ quan nào thẩm trong SGK hay không. định. Vì vậy, cần thận trọng, chỉ nên Đọc bản đồ nói chung phải căn cứ dùng sau khi đã phân biệt đúng – sai và vào ô chú thích, các kí hiệu tương ứng đã chỉnh sửa các lỗi sai sót (nếu có). trên bản đồ và thông tin mang tính Đọc tranh tả thực, tranh cổ động “thuyết minh” ở kênh chữ để xem nên không khó, nhưng tranh biếm họa thì 129
6. Ý kiến trao đổi Số 10(88) năm 2016 ___ nhiều khi không dễ hiểu. Đối với loại điều rút ra qua bức ảnh Hành trình muối này, không ít trường hợp tác giả mượn (1930) [xem Hình 3 - Phụ lục] là nhân dân hình ảnh (nghĩa đen) để nói nghĩa bóng Ấn Độ tin tưởng và hưởng ứng đường lối như biếm họa “Trục phát xít” [xem Hình bất hợp tác với thực dân Anh của Đảng 5 - Phụ lục]; “Tôi đã mất chiếc nhẫn rồi” Quốc Đại, đứng đầu là M. Gandhi. Cuộc [xem Hình 4 - Phụ lục]. Vì vậy, khi đọc diễu binh trên Hồng trường ở Matxcơva loại tranh này, cần chú ý khai thác hết [xem Hình 2 - Phụ lục] ngày 7-11-1941 kỉ đặc điểm của người và vật. niệm 24 năm Cách mạng Tháng Mười 6. Luôn tìm hiểu quan hệ giữa “sử” Nga (qua ảnh hoặc phim tư liệu) đã vực và “luận” qua các kênh hình dậy tinh thần chiến đấu của quân dân Xô- Không bao giờ giáo trình, SGK viết Viết trong hoàn cảnh cực kì khó khăn lúc rằng, lược đồ này, bức tranh kia có ý bấy giờ (cuối năm 1941), khi kẻ thù chỉ nghĩa gì đó. Nhưng giống như kiến thức còn cách Matxcơva chừng 20 km. ở kênh chữ, kiến thức ở kênh hình cũng 7. Ghi nhớ kiến thức LS qua kênh có đủ “sử” và “luận”. Hình ảnh, lược đồ, hình biểu đồ, các con số là “sử”, mang tính Tự học kênh hình trong học tập LS khách quan. Còn “luận” như thế nào là giúp ta ghi nhớ kiến thức qua nhiều cách do người học tự rút ra trong học tập dưới khác nhau. Thứ nhất, nhớ đặc điểm sự sự hướng dẫn của thầy, cô. kiện (ví như chiến dịch Việt Bắc năm Thực tế cho thấy, vì phản ánh cùng 1947 có ba mặt trận là mặt trận đường 4, một sự kiện nên “luận” ở kênh chữ và mặt trận đường 3 và mặt trận sông Lô), kênh hình không khác nhau. Do vậy, có cách sử dụng (kĩ năng đọc bản đồ, biểu thể tìm ý nghĩa của một kênh hình ở kênh đồ, tranh ảnh) kênh hình. Thứ hai, nhớ chữ. Ví dụ, về ý nghĩa thắng lợi của trận các kênh hình có vị trí, hình dạng đặc biệt phản công ở Xtalin-grát (tháng 2-1943), (như: Xuyđét, Trân Châu cảng, Petro- SGK viết: “Kể từ đây, Liên Xô và phe grat, Xtalin-grat ) và nội dung LS độc Đồng minh chuyển sang tấn công trên đáo gắn liền với chúng. Thứ ba, nhớ kiến khắp các mặt trận” [1, tr.206]. thức luận rất riêng được rút ra từ mỗi Nói khác đi, với chiến thắng trong kênh hình. Vì vậy, khi học không chỉ đặt trận phản công nói trên, Hồng quân Liên ra và trả lời câu hỏi: Bức tranh, tấm ảnh, Xô và các lực lượng Đồng minh đã lược đồ hay biểu đồ này phản ánh sự kiện chuyển từ thế phòng ngự sang thế phản LS nào mà còn trả lời câu hỏi rằng, công. Đó là kết luận chung cho cả kênh chúng có ý nghĩa gì đối với bài, chủ đề chữ và kênh hình về trận phản công này. đang học? Thứ tư, nhớ cách phối hợp Tương tự như thế, đối với những kênh hình với kênh chữ và với các kênh hình ngoài SGK, ta cũng tìm ý phương pháp khác (như sử dụng tài liệu nghĩa của chúng từ tài liệu tham khảo. tham khảo, thảo luận, phát vấn ). Đặc Đồng thời, có thể tự đưa ra ý kiến nhận biệt nhớ lâu là những thu hoạch do công xét, đánh giá của mình. Như trên đã nói, sức lao động, tìm tòi của chính mình. 130
7. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Tưởng Phi Ngọ và tgk ___ 8. Kết luận học kênh chữ với kênh hình, tích cực sưu Trên đây, chúng tôi đã đưa ra một tầm, lựa chọn tài liệu, thực hành (vẽ, số gợi ý để giúp SV tự học LS qua kênh chỉnh sửa, kể cả chỉnh sửa bằng công hình. Tự học là quá trình học tập độc lập, nghệ thông tin). Bởi vì, “hành” là một chủ động của người học. Tự học bao gồm cách để học tốt nhất như người xưa nói: “học” và “tập”. Để tự học có kết quả tốt, “Tôi nghe thì tôi quên, tôi thấy thì tôi cùng với phương pháp đúng, SV phải rèn nhớ, tôi làm thì tôi hiểu”. Theo thời gian, luyện thường xuyên. Ở lớp, SV chú ý làm chương trình giáo dục phổ thông và đại theo hướng dẫn của thầy, luôn có thái độ học, SGK và giáo trình sẽ còn nhiều thay “hoài nghi khoa học”, mạnh dạn nêu thắc đổi, nhưng dẫu có thay đổi thế nào đi mắc để tự giải đáp hoặc thảo luận với bạn chăng nữa thì kênh hình vẫn luôn quan hay nhờ thầy giúp đỡ. Về nhà, gắn việc trọng và không thể thiếu đối với DHLS. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Phan Ngọc Liên (tổng chủ biên) (2006), Lịch sử 11 nâng cao, Nxb Giáo dục. 2. Phan Ngọc Liên (tổng chủ biên) (2007), Lịch sử 11, Nxb Giáo dục. 3. Phan Ngọc Liên (tổng chủ biên) (2007), Lịch sử 12, Nxb Giáo dục. 4. Bùi Kim Phượng (2004), Tự học: tự chiến thắng bản thân, Nxb Đà Nẵng. 5. Lê Văn Quang (2001), Lịch sử quan hệ quốc tế từ năm 1917 đến năm 1945, Nxb Giáo dục. 6. 7. 8. PHỤ LỤC Hình 1. Sự thay đổi bản đồ chính trị châu Âu theo hệ thống Vécxai – Oasinhtơn [2, tr.60] 131
8. Ý kiến trao đổi Số 10(88) năm 2016 ___ Hình 2. Cuộc diễu binh trên Hồng trường ở Matxcơva ngày 7-11-1941 [6] Hình 3. Hành trình muối (1930) [7] 132
9. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Tưởng Phi Ngọ và tgk ___ Hình 4. Biếm họa “Tôi đã mất chiếc nhẫn rồi” [8] Hình 5. Biếm họa “Trục phát xít” năm 1939 [5, tr.99] (Ngày Tòa soạn nhận được bài: 06-7-2016; ngày phản biện đánh giá: 29-7-2016; ngày chấp nhận đăng: 16-10-2016) 133