›
›

Giáo trình Phần tử tự động (Phần 2)

pdf 52 trang ngocly 10 Free
Download
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Phần tử tự động (Phần 2)", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfgiao_trinh_phan_tu_tu_dong_phan_2.pdf

Nội dung text: Giáo trình Phần tử tự động (Phần 2)

  1. ĐH Bách Khoa Hà Nội §3. Cảm Biến Nhiệt Độ - Để đo nhiệt độ trong hệ thống tự động có nhiều biện pháp khác nhau. Trên cơ sở đó người ta sử dụng các bộ cảm biến nhiệt độ với nguyên lý làm việc khác nhau. VD : nhiệt điện trở, nhiệt ngẫu, quang 1. Thang đo nhiệt độ : Được xác định từ các định luật nhiệt động a. Thang nhiệt độ nhiệt động tuyệt đối : Thang Kenvin (0K) là nhiệt độ cân bằng của điểm cân bằng 3 trạng thái nước, nước đá và hơi. b. Thang Celcius : thang nhiệt độ bách phân (0C) T(0 K) t(0 C) 273.15 c. Thang Farenheit : 5 T(0 C) T(0 C) 32. 2 9 T(0 F) .T(0 C) 32 5 2. Cảm biến nhiệt điện trở : - Cảm biến nhiệt điện trở là cảm biến có điện trở biến đổi theo nhiệt độ - Kim loại điện trở biến đổi theo nhiệt độ, thể hiện qua α (hệ số nhiệt điện trở) - Phân loại : 3 loại + Cảm biến nhiệt điện trở kim loại + Cảm biến nhiệt điện trở bán dẫn + Nhiệt điện trở a. Cảm biến nhiệt điện trở kim loại Có 2 loại : - Dây kim loại : gồm một sợi dây kim loại được dán trên bìa cách điện. Vật liệu thường dùng là Pt, Ni, W, Cu. Khoảng nhiệt độ đo được : Pt (2000C ÷ 12000C) Ni (-1900C ÷ 2500C) Cu (-500C ÷ 1800C) R  R 0 (1 ) khi nhiệt độ θ tăng thì dẫn đến R tăng theo. Qua R đo được ta xác định được nhiệt độ qua công thức trên. Để cảm biến có độ nhạy cao ta phải chọn kim loại có điện trở suất (ρ) l lớn R . khi R tăng thì l tăng, q giảm q Điện trở R càng lớn thì độ nhạy càng cao và dải đo càng hẹp. - Màng mỏng : dùng để đo nhiệt dộ trên bề mặt vật rắn. Khi đo người ta dán màng mỏng lên bề mặt vật cần đo (mỏng cỡ μm) 23
  2. ĐH Bách Khoa Hà Nội b. Cảm biến nhiệt điện trở silic (bán dẫn) - Các vật liệu bán dẫn rất nhạy cảm với nhiệt độ. Do đó người ta dùng vật liệu bán dẫn để chế tạo cảm biến đo nhiệt độ. - Silic tinh khiết có hệ số nhiệt điện trở α 0 θ 0 θ > 2000C thì α 0 + cảm biến nhiệt điện trở có α < 0 3. Cảm biến cặp nhiệt ngẫu a. Cấu tạo : gồm 2 dây kim loại có bản chất hóa học khác nhau được hàn kín với nhau. b. Nguyên lý làm việc : dựa vào hiệu ứng nhiệt điện, được hình thành từ 2 cơ sở là hiệu ứng Thomson và hiệu ứng Seebek. - Hiệu ứng Thomson : nếu trong dây dẫn có 2 điểm nhiệt độ khác nhau thì giữa chúng có hiệu điện thế hay sức điện động sđđ, chỉ phụ thuộc bản chất vật dẫn và nhiệt độ của 2 điểm. - Hiệu ứng Seebek : nếu mạch điện là 2 vật dẫn khác nhau được nối kín tại 2 điểm và giữ ở 2 nhiệt độ t1,t2. Chúng tạo thành 1 cặp nhiệt điện, khi t1 ≠ t2 các điện tích khuếch tán sang nhau và tạo nên 1 sức điện động. Do đó trong mạch có dòng điện i. Khi t1 = t2 thì EAB eAB (t1) eBA (t 2 ) 0 eAB (t1) eBA (t 2 ) Khi t1 t 2 thì EAB (t) eAB (t1 ) eBA (t 2 ) eAB (t1) eAB (t 2 ) Nếu t 2 t0 const : EAB (t) eAB (t) C f (t) với C eAB (t0 ) Như vậy bằng cách đo sức điện động nhiệt E, ta xác định được nhiệt độ của vật cần đo. - Sơ đồ đấu dây : 1 - Mối hàn làm việc ; 2-3 Mối hàn tự do ; 24
  3. ĐH Bách Khoa Hà Nội C mV t0 t0 2 A 3 B 1 c – dây dẫn Hình 3a t0 2 B C 3 A mV C t 4 1 Hình 1b 1 - Mối hàn làm việc ; 2 Mối hàn tự do ; 3 – 4 Mối hàn trung hòa ; c – dây dẫn c. Đo nhiệt độ bằng bán dẫn diode, tranzitor : - Dùng diode : 25
  4. ĐH Bách Khoa Hà Nội I U U I Hình 2a Hình 2b - Dùng tranzitor Khi nhiệt độ tăng thì I tăng, U tăng. Qua U ta xác định được nhiệt độ - Dải đo : -500C ÷ 1500C du - Độ nhạy : s (khoảng 2.5mV/0C) dt 4. Cảm biến quang đo nhiệt độ : - Hỏa kế bức xạ (3000C ÷ 60000C) đo gián tiếp - Hỏa kế quang học (8000C ÷ 60000C) - Hỏa kế quang điện (8000C ÷ 60000C) 5. Nhiệt kế áp suất (áp kế nhiệt) : - Dựa vào sự phụ thuộc của áp suất làm việc của các chất trong hệ thống vào nhiệt độ. Tùy theo trạng thái làm việc của các chất mà nhiệt kế áp suất chia làm 2 loại : khí và lỏng - Dải đo : -1500C ÷ 6000C §4. Cảm Biến Vị Trí Và Di Chuyển A – Khái niệm chung : - Trong tự động điều kiện làm việc xác định vị trí và di chuyển đóng một vai trò quan trọng. Có 2 phương pháp cơ bản để xác định vị trí và di chuyển. - Phương pháp 1 : bộ cảm biến cung cấp tín hiệu là 1 hàm phụ thuộc vào vị trí của vật (phần tử của cơ bản). Phần tử này có liên quan đến vật di chuyển cần xác định. - Phương pháp 2 : ứng với 1 di chuyển cơ bản, bộ cảm biến phát ra xung. Việc xác định vị trí của vật được xác định bằng việc đếm số xung phát ra. - Các bộ cảm biến có thông số là : R, L, C, M, E Ngoài 2 phương pháp trên còn có các phương pháp hiện đại hơn : + phương pháp song đàn hồi từ + phương pháp quang học laser + phương pháp sợi quang 26
  5. ĐH Bách Khoa Hà Nội B - Cảm biến điện trở : - Định nghĩa : cảm biến điện trở là cảm biến mà đương lượng đầu vào là các di chuyển cơ (thẳng hoặc quay) còn đương lượng đầu ra là sự biến đổi điện trở tương ứng. - Phân loại : 3 loại + Cảm biến điện trở dây quấn + Cảm biến điện trở tiếp xúc + Cảm biến điện trở biến dạng 1.Cảm biến điện trở dây quấn : - Cấu tạo, nguyên lý làm việc giống như một biến trở điều chỉnh. Đương lượng đầu vào là đương lượng vào tác động trực tiếp vào tiếp điểm động cảm biến dẫn đến trị số đầu ra cảm biến biến đổi tương ứng. Tiếp điểm động cảm biến có thể chuyển động thẳng hoặc quay. Uv x Ur Uv Ur Hình 1a Hình 1b - Cấu tạo : gồm 3 bộ phận chính + Khung quấn dây : làm bằng vật liệu cách điện chịu nhiệt có tiết diện không đổi (tuyến tính) hoặc thay đổi (phi tuyến) + Dây điện trở : được sử dụng có điện trở suất lớn, ít bị oxi hóa và hệ số nhiệt điện trở α thấp. Bên ngoài dây được phủ một lớp sơn cách điện. Độ lớn điện trở dây phụ thuộc độ chính xác của cảm biến. d = (0.03 ÷ 0.1)mm : độ chính xác cao d = (0.1 ÷ 0.5)mm : độ chính xác thấp + Tiếp điểm động : được làm bằng vật liệu dẫn điện tốt, chịu mài mòn, có điện trở bé 27
  6. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Nguyên lý : Khi x biến đổi dẫn đến điện trở cảm biến biến đổi theo. Điện áp đầu ra cũng biến đổi theo điện trở cảm biến. Qua Ura đo được ta xác định được x. - Phân loại : gồm 2 loại theo kết cấu + Cảm biến điện trở dây quấn tuyến tính + Cảm biến điện trở dây quấn phi tuyến 1. Cảm biến điện trở tuyến tính : - Định nghĩa : là loại cảm biến mà quan hệ giữa Ura và x là dạng đường thẳng. - Các cách mắc : mắc phân áp và mắc biến trở Uv Uv Ur Ur Hình 1.1 Hình 1.2 - Khi không tải (Rt = ∞) : U0 x,r Ur Hình 1.3 U x U 0 .r U s.x r0 0 R 0 l với s là độ nhạy 28
  7. ĐH Bách Khoa Hà Nội x r là điện trở tương ứng với dịch chuyển x r R l 0 U - Cảm biến quay : U 0 . s. r0 lmax Đặc tính cảm biến U tgx =s U0 x 0 l Hình 1.4 Nhược điểm : đặc tính vào ra không đổi dấu ( không nhảy cực tính ) - Để khắc phục nhược điểm này dùng cảm biến điện trở dây quấn có cực tính. Uv x Ur Hình 1.5 29
  8. ĐH Bách Khoa Hà Nội U 2 U0/2 1 x - l/2 l/2 - U0/2 Hình 1.6 Khi đó Ur = f(x) là đường thẳng Nhược điểm : điện áp ra lớn nhất là U0/2 . Nên giảm độ nhạy của cảm biến. - Để khắc phục nhược điểm người ta sử dụng cảm biến cực tính kép ( ghép 2 cảm biến đơn giống nhau có 2 tiếp điểm động chuyển động ngược chiều nhau, nối liên động với nhau). U 0 R0 R1 Ur Hình 1.7 30
  9. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Ưu điểm : tăng độ nhạy cảm biến, thay đồi dấu của điện áp ra. Trong quá trình làm việc cảm biến có sai số do nhiều nguyên nhân : chủ quan, khách quan + Do vùng không nhạy : Do cấu tạo cảm biến gồm nhiều vòng dây quấn liên tiếp nhau cho nên khi tiếp điểm động chuyển động từ vòng dây này sang vòng dây khác thì điện áp Ura cảm biến biến đổi nhày cấp với ∆Ura là điện áp trên 1 vòng dây của cảm biến. U U 0 với w là số vòng dây của cảm biến ra w x Hình 1.8 Đường kính dây càng nhỏ thì độ chính xác càng cao. Do đó để giảm sai số cảm biến ta phải giảm đường kính dây quấn và tăng số vòng dây quấn. b. Sai số do tải : R0 U R0- r 0 U 0 r r Rt Ur Rt Ur Hình 1.9 Hình 1.10 31
  10. ĐH Bách Khoa Hà Nội Khi có tải Rt ta có sơ đồ như hình vẽ R0- r Uo r Rtđ Ur Hình 1.11 r.R t ta có R td r R t r.Rt U I.R I r td r R U0 r.R t I Ur U0 2 R0 r R td R 0R t R 0.r r Ta thấy điện áp Ura phụ thuộc Rt + Khi Rt >> R0 : không tải r U U U r 0 r0 R 0 Đặc tính Ur0 = f(x) là đường thẳng + Khi Rt ≈ R0 có sai số 2 U0 r.R t U0r (R 0 r) U Ur0 Ur r U0 2 2 R 0 R 0R t R 0r r R t .R0 2 U r (R0 r) Sai số tương đối : a 2 (*) U0 R t .R 0 Ta nhận thấy a phụ thuộc r do đó để tìm amax ta xét 2 da r R 0 2 0 3 x l dr 3 a a max 4R 0 4 R t Thay giá trị a vào (*) ta có a max với  gọi là hệ số tải 27R t 27 R 0 32
  11. ĐH Bách Khoa Hà Nội Nhận xét : amax phụ thuộc Rt suy ra nếu Rt tăng thì a giảm và ngược lại. Do đó để giảm sai số phải tăng Rt . Ur 1>2>3 1 2 U Rt= max 3 x 2/3l Hình 1.12 Như vậy do ảnh hưởng của Rt nên đặc tính Ur = f(x) không phải là đường thẳng mà là các đường cong có hình dạng phụ thuộc giá trị của tải. Do ảnh hưởng Rt cảm biến có sai số ΔU. Sai số càng lớn khi Rt càng nhỏ và ngược lại. a 3 2 1 2/3 l l x Hình 1.13 Ngoài 2 nguyên nhân trên còn có nhiều nguyên nhân khác gây sai số cho cảm biến VD : nhiệt độ, ma sát, điện áp tiếp xúc 2. Cảm biến điện trở phi tuyến : 33
  12. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Đặc tính Ur = f(x) là phi tuyến - Các biện pháp chế tạo cảm biến phi tuyến: + Thay đổi đường kính dây quấn + Thay đổi bước dây quấn + Thay đổi tiết diện ngang của khung dây + Mắc điện trở vào các phân đoạn khác nhau của cảm biến tuyến tính 2 phương pháp đầu không dùng vì lí do công nghệ, chủ yếu là dùng 2 phương pháp sau. a. Thay đổi tiết diện ngang khung dây : - d = const - bước dây quấn không đổi - giữ nguyên bề rộng khung dây (b) - thay đổi chiều cao khung dây (h) : tìm h(x) phù hợp với Ur = f(x) đã cho Ví dụ : Tìm h(x) của cảm biến khi biết Ur = f(x) b - bề rộng khung l - chiều dài cảm biến w - số vòng dây R0 - điện trở cảm biến S - tiết diện dây quấn rx - điện trở dây quấn ứng với x hx b dx x l Hình 1 Khi tiếp điểm động cảm biến chuyển dịch 1 đoạn là dx thì điện trở cảm biến thay đổi một lượng tương ứng là drx w dr 2(b h ). .dx x s x l w Do b << hx nên b + hx ≈ hx dr 2h dx x s x l Đồng thời điện áp Ur biến đổi một lượng tương ứng dUr 34
  13. ĐH Bách Khoa Hà Nội U0 2U0. hx w dUr drx dx R 0 R0ls R 0ls dUr dUr dUr h x . K. hx K. 2U0. .w dx dx dx b. Mắc điện trở vào các phân đoạn khác nhau của cảm biến tuyến tính - Sử dụng 1 cảm biến điện trở tuyến tính và chia nó ra làm nhiều đoạn bằng nhau. Tại mỗi đoạn ta mắc song song với nó 1 điện trở Rsi có trị số phù hợp sao cho điện áp rơi trên đoạn bằng điện áp đã chọn r Rs1 r Rs2 U r Rsn U r.Rsi I với R td  R td r Rsi i 1 - Khi tiếp điểm động ở vị trí i thì Uri  Uk Ii.rix (*) k 1 Ii I Isi Ui R si .r 1 r Isi I. . I. R si R si r R si R si r r Vậy Ii I(1 ) Rsi r Thay Ii vào phương trình (*) : 35
  14. ĐH Bách Khoa Hà Nội i 1 r i 1 Uri  Uk I(1 ).rix  Uk I.K.Kixi Ai Bi.xi k 1 Rsi r k 1 Ta nhận thấy trong 1 phân đoạn thứ i : Usi =f(xi) có dạng đường thẳng và nghiêng với trục x góc αi với tgαi = Bi . Giá trị của αi tuỳ thuộc vào Rsi. Do đó Usi =f(xi) là một đường gãy khúc gồm nhiều đoạn thẳng với các góc nghiêng khác nhau được nối với nhau. Nếu phi tuyến hoá ta sẽ được 1 đường cong liên tục, sai số càng giảm khi phân đoạn càng nhiều. Ur Uri 0 x i x Hình 3 Ưu điểm : - Kết cấu đơn giản, độ chính xác cao, trọng lượng và khối lượng nhỏ - Có thể tạo được dạng điện áp Ur tuỳ ý - Đặc tính tương đối ổn định dùng cho cả nguồn 1 chiều và xoay chiều Nhược điểm : - Do có tiếp xúc nên tuổi thọ bị ảnh hưởng - Độ nhạy không cao - Tổn hao nhiệt trong quá trình làm việc 2.Cảm biến điện trở tiếp xúc - Cảm biến điện trở tiếp xúc là cảm biến mà đương lượng đầu vào là lực tác động, còn đương lượng đầu ra là sự biến đổi giá trị của điện trở tiếp xúc - Cấu tạo : gồm nhiều đĩa than được xếp chồng lên nhau. Mỗi đĩa có chiều dày từ 1-2 mm , đường kính d = 3÷5 mm. Một cảm biến thường có 10÷15 đĩa than 36
  15. ĐH Bách Khoa Hà Nội F Hình 1 - Đặc tính vào ra: Rtx = f(F) K R R tx Fm tx0 k là hệ số phụ thuộc vật liệu đĩa than m là hệ số phụ thuộc dạng tiếp xúc ( m = 1) o Rtx điện trở tiếp xúc ở 0 C Rtx 0 Fth F Hình 2 + Đặc tính có dạng trễ (vì vật liệu đĩa than không có tính chất đàn hồi ) + Có sai số, đồng thời khi nhiệt độ môi trường cũng gây sai số cảm biến + Đặc tính Rtx = f(F) có dạng phi tuyến - Ứng dụng : dùng để đo áp lực và đo tải trọng hoặc được dùng trong việc ổn định điện áp của máy phát điện 1 chiều. - Ưu điểm : kết đơn giản, công suất lớn, giá thành rẻ - Nhược điểm : độ bền không cao 3.Cảm biến điện trở biến dạng : - Nguyên lý : khi có lực tác động vào các vật dẫn điện thì kích thước và cấu trúc của chúng bị biến đổi, khi đó điện trở sẽ biến đổi theo. - Loại cảm biến này thường được dùng để đo các lực tác động hoặc sự biến đổi của các chi tiết máy. 37
  16. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Phân loại : 3 loại + kiểu dây + dát mỏng + bán dẫn a. Cảm biến kiểu dây : - Cấu tạo : gồm một màng mỏng đặc biệt trên đó có dán 1 dây dẫn mảnh có điện trở suất lớn ( d = 0,002÷0,05 mm) R = 100÷200 Ω gồm 40 mắt ziczắc. F F Hình 1 - Nguyên lý : lực tác động F biến đổi làm cho điện trở R biến đổi nên điện áp đầu ra biến đổi. - Với loại cảm biến này thì việc biến đổi theo chiều dài cảm biến có tác dụng hơn khi biến đổi tiết diện. Để khắc phục sai số của cảm biến do nhiệt độ người ta thường dùng sơ đồ cầu để đo . R=const R+ R R1 R1 Icb U 38
  17. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Muốn đo lực tác động lên một vật nào đó người ta dán cảm biến lên vật đó. Khi F biến đổi dẫn đến điện trở cảm biến R biến đổi. Qua icb đo được ta xác định được giá trị của lực F ( E – mô đun đàn hồi) l F l Es - Ưu điểm : đặc tính ổn định, kết cấu đơn giản - Nhược điểm : độ nhạy không cao b. Cảm biến kiểu dát mỏng : - Dây điện trở là dạng dây dẹt, công nghệ chế tạo cảm biến giống như công nghệ chế tạo mạch in. Dán lá kim loại mỏng lên bề mặt vật liệu cách điện, sau đó dùng phương pháp ăn mòn hoá học chế tạo cảm biến theo dạng tuỳ ý. Độ dày kim loại nhỏ hơn 10-3 mm - Do dây dẫn kiểu dẹt nên khả năng toả nhiệt tốt - Do có thể chế tạo cảm biến có dạng tuỳ ý nên loại cảm biến này có thể đo lực theo nhiều phương khác nhau. c. Cảm biến bán dẫn - Dán 1 phiến bán dẫn lên 1 bía cách điện. Do đặc điểm vật liệu bán dẫn có độ nhạy rất cao, khi bị lực tác dụng. Do đó người ta ứng dụng nguyên tắc này chế tạo cảm biến đo lực và biến dạng. Nhưng nhược điểm là độ biến dạng của vật liệu nhỏ, cho nên chỉ đo được lực biến dạng nhỏ. C. Cảm Biến Điện Cảm - Cảm biến điện cảm là cảm biến mà đương lượng đầu vào là các chuyển dịch cơ hoặc lực còn đương lượng đầu ra là sự biến đổi điện cảm L tương ứng - Phân loại + Cảm biến điện cảm biến đổi + Cảm biến điện cảm kiểu biến áp + Cảm biến kiểu đàn hồi từ 1. Cảm biến điện cảm biến đổi : U x()  R, L x(s) Hình 1 39
  18. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Cấu tạo : gồm 1 mạch từ tĩnh trên đó có 1 cuộn dây mạch từ động được gắn vào vật di chuyển cần đo - Đại lượng đầu vào là dịch chuyển x, còn đại lượng đầu ra là sự biến đổi của dòng điện i. - Nguyên lý : Khi x biến đổi thì điện cảm L biến đổi, dẫn đến dòng i biến đổi. Qua i đo được ta xác định được x U U I Z 2 2 (R R t ) XL 2 2 s mà XL = ωL = ω.w .Gδ = .w  . 0  khi x biến đổi →δ biến đổi → L biến đổi : đo chuyển động ngang khi x biến đổi → s biến đổi → L biến đổi : đo chuyển động dọc - Đặc tính cảm biến : I = f(x) = f(s) I I = f(s) I I0 s Hình 2 L L0 K 2   0 1 0 L0 là giá trị điện cảm ban đầu ở δ = δ0 hoặc s0 L L0 Ks s s0 - Nhược điểm : + Dòng tải không đổi dấu ( It không nhạy cực tính) + Do ảnh hưởng của lực hút điện từ tác động lên phần động của cảm biến gây sai số + Do ảnh hưởng của dòng điện I0 nên gây khó khăn cho phép đo hoặc điều khiển. Để khắc phục nhược điểm này người ta sử dụng cảm biến điều chỉnh vi sai. 40
  19. ĐH Bách Khoa Hà Nội S S1 2 I2 I1 Uv PhÇn tö tù ®éng I I 1 It 0 s/2 s δ -§Æc tÝnh It dèc h¬n vµ tuyÕn tÝnh h¬n do ®ã ®é nhËy cao h¬n . 41
  20. ĐH Bách Khoa Hà Nội -lùc hót ®iÖn tõ tù ®éng lªn phÇn ®éng chuyÓn biÕn b»ng nhau vÒ trÞ sè nh­ng ng­îc dÊu →triÖt tiªu nhau. -t¹i s= s th× I =0. 2 t - DÊu cña It phô thuéc chiÒu chuyÓn ®éng cña n¾p so víi vÞ trÝ trung gian . -§é lín cña It thÓ hiÖn ®­îc sù chuyÓn ®æi cña x t­¬ng øng . *­u ®iÓm : §é nhËy cao , giíi h¹n ®o lín. -Ýt bÞ ¶nh h­ëng do nhiÖt ®é. - S biÕn ®æi ®o ®­îc :0.01÷5 mm. - S biÕn ®æi ®o ®­îc :0.5÷15 mm. 2/ C¶m biÕn ®iÖn c¶m kiÓu biÕn ¸p (c¶m biÕn hç c¶m) -CÊu t¹o :m¸y biÕn ¸p b×nh th­êng. -W1 ®­îc nèi víi nguån. -W0 ®­îc nèi víi dông cô ®o . Kh¸c nhau lµ n¾p m¹ch tõ hoÆc cuén d©y ®­îc g¾n vµo phÇn tö cÇn ®o → do ®ã khi phÇn tö chuyÓn ®éng → Ura biÕn ®æi dùa vµo Ura ta cã thÓ x¸c ®Þnh ®­îc vÞ trÝ cña phÇn tö . -Ph©n lo¹i :theo kÕt cÊu chia lµm hai lo¹i . +c¶m biÕn n¾p chuyÓn dÞch , cuén d©y s¬ cÊp ®øng yªn . + Cuén d©y chuyÓn ®éng . a) C¶m biÕn ®iÖn c¶m n¾p chuyÓn dÞch , cuén d©y s¬ cÊp ®øng yªn . 42
  21. ĐH Bách Khoa Hà Nội u 1 z t w 1 w 2 d x u 2 -tÝn hiÖu ®Çu vµo lµ c¸c dÞch chuyÓn th¼ng , quay hoÆc ®o ¸p lùc biÕn d¹ng kÝch th­íc . -tÝn hiÖu ra lµ sù biÕn thiªn → U2 khi S biÕn thiªn tõ ®ã Z1 còng biÕn ®æi lµm → U1 còng biÕn ®æi dÉn tíi → U2 còng biÕn ®æi . s Z =jwL = w ωμ 1 1 1 2 (2S – hai khe hë ) Khi S thay ®æi th× z còng thay ®æi Mµ UUU 1 r . . U Víi UZ1 1 ZZ1 t W2 UU2 1 W1 Tõ ®ã suy ra : . . U1 thay ®æi th× U2 còng thay ®æi t­¬ng øng Vµ ®Æc tÝnh vµo ra Ura=f( ): u 0 δ 43
  22. ĐH Bách Khoa Hà Nội Nh­îc ®iÓm : -do ¶nh h­ëng F®t t¸c ®éng lªn n¾p g©y ra sai sè . -Io# 0 . - DÊu U1 kh«ng thay ®æi . ®Ó kh¸c phôc nh­îc ®iÓm nµy ng­êi ta sö dông c¶m biÕn ®iÖn c¶m biÕn ¸p kiÓu vi sai : w 1 u 2 u 1 W 2 δ 1 δ2 k.u 1 ku 2 . §Ó U1 lµ hiÖu ®iÖn ¸p th× 2 cuén W1 ®Êu cïng cùc tÝnh , cßn 2 cuén W2 ®Êu cùc tÝnh . u u 1 0 δ u 2 Khi  ë vÞ trÝ gi÷a (δ1÷δ2) th× Ur=0 Khi n¾p dÞch chuyÓn δ1# δ2 th× Ur # 0 .  cµng lín th× U1 cµng lín . . 2 U1 Z 1 i 1 W 1. G 1 2 . 2 Z2 i 2 W 2. G 2 1 U2 . GG1 2 2  1 Ur k()()() U1 U 1 kU kU GG1 2 1  2 44
  23. ĐH Bách Khoa Hà Nội W K 2 W1 Suy ra : Ur (δ2÷δ1) . NhËn xÐt : ®Þnh tÝnh Ur=f(δ) tuyÕn tÝnh - TriÖt tiªu lùc hót ®iÖn tõ t¸c dông lªn phÇn n¾p ®éng . - Khi δ1=δ2=δ th× Ur=0 . - DÊu cña U2 vµ ®é lín phô thuéc chiÒu chuyÓn ®éng cña n¾p so víi vÞ trung gian . b) Cuén d©y chuyÓn ®éng . u 1 w2 u 2 w 2 w 1 –Th­êng dïng ®o chuyÓn th¼ng vµ ®o gãc quay .’ *§o chuyÓn ®éng th¼ng : -Khi W2 chuyÓn dÞch th¼ng . + ë vÞ trÝ c©n b»ng : . Ur =0 (do tõ th«ng ch¹y ng­îc chiÒu trong m¹ch tõ) khi kh¸c vÞ trÝ c©n b»ng : Un kh¸c kh«ng δ cµng lín th× Ur t¨ng dÊu cña U2 phô thuéc vµo sù dÞch chuyÓn cña W2 so víi vÞ trÝ trung gian . * khi W2 chuyÓn dÞch quay: Khi =0 mÆt ph¼ng cña cuén d©y trïng víi chôc Ur=0 Khi ≠ 0 th× Ur còng kh¸c kh«ng. Do nhá nªn sin nªn Ur =KU +§Ó më réng ph¹m vi ®o ng­êi ta ®Æt trong lßng cuén W2 mét khèi roto b»ng mét khèi vËt liÖu dÉn tõ . Do ®ã ®é tuyÕn tÝnh cña c¶m biÕn còng t¨ng lªn . ¦u ®iÓm : gi÷a m¹ch vµo ra cña c¶m biÕn kh«ng cã sù nèi víi nhau vÒ ®iÖn . C«ng suÊt cña c¶m biÕn lín nªn kh«ng cÇn m¹ch khuyÕch ®¹i Giíi h¹n ®­îc ®é réng . Nh­îc ®iÓm : Sai sè do ¶nh h­ëng cña lùc ®iÖn ®éng vµ momen ®iÖn ®éng . Sai sè do sù biÕn thiªn cña th«ng sè vµ sù dao ®éng cña diÖn ¸p nguån . §Ó gi¶m nhá kÝch th­íc cña c¶m biÕn th­êng sö dông tÇn sè lín . 45
  24. ĐH Bách Khoa Hà Nội 3) c¶m biÕn ®iÖn c¶m kiÓu ®µn håi tõ . Dùa vµo tÝnh chÊt cña vËt liÖu s¾t tõ khi bÞ mét lùc c¬ häc bªn ngoµi t¸c ®éng th× ®é tõ thÈm  biÕn thiªn . §ã lµ hiÖn t­îng h­ ®µn håi tõ , ng­êi ta sö dông hiÖn t­îng nµy ®Ó chÕ t¹o c¶m biÕn ®iÖn c¶m ®µn håi tõ . - lo¹i nµy ®­îc sö dông ®Ó ®o c¸c t¶i träng ®éng hoÆc tÜnh hoÆc ®o ¸p lùc . F F u u1 + Lo¹i 1 : khi F biÕn thiªn th×  còng biÕn thiªn khi ®ã X2 còng biÕn thiªn lµm cho dßng ®iÖn còng biÕn thiªn . 2 s Xl=WL =W  .. l Mµ I= U = U X 2 s l W   l I 0 F Suy ra :I phô thuéc vµo  mµ  l¹i phô thuéc vµo F nªn I phô thuéc vµo F. s + lo¹i 2 :  = I W1 G=I1W1. 1 l s Ur-4,44f.W =4,44.f. W . W . I1.. 2 2 1 l Khi f thay ®æi th×  thay ®æi lµm cho Ur còng thay ®æi //    s 100 l// l F F 46
  25. ĐH Bách Khoa Hà Nội khi t¨ng ®é nh¹y vµ ®é tuyÕn tÝnh c¶m biÕn th× m¹ch tõ ®­îc chia lµm b»ng vËt liÖu dÉn tõ tèt  lín sai sè : + do sù dao ®éng cña ®Þªn ¸p ngõ«n . +do hiÖn t­îng trÔ cña vËt liÖu tõ . +¶nh h­ëng do nhiÖt ®é m«i tr­êng . 4) C¶m biÕn c¶m øng . - Dùa trªn nguyªn lÝ : c¶m øng ®iÖn tõ lµ sù mãc vßng cña tõ th«ng qua cuén d©y biÕn thiªn nªn suÊt ®iÖn ®éng c¶m øng trªn cuén d©y biÕn thiªn t­¬ng øng . s N s - ph©n lo¹i : cã 2 lo¹i . + cuén d©y dÞch chuyÓn trong tõ tr­êng . +cuén d©y ®øng yªn , tõ tr­êng biÕn thiªn . - øng dông :dïng lµm c¶m biÕn ®o tèc ®é chuyÓn ®éng cña phÇn tö . - khi cuén d©y chuyÓn ®éng nªn x biÕn thiªn tõ ®ã suÊt ®iÖn ®éng còng biÕn thiªn . E=kBlWv Suy ra E=S.v Víi s=kBlW : lµ ®é nh¹y Víi: k :hÖ sè tØ lÖ B :tõ c¶m . l: ChiÒu dµi trung b×nh cña mét vßng d©y W :sè vßng d©y V : tèc ®é chuyÓn ®éng cña cuén d©y khi vËn tèc t¨ng lªn th× suÊt ®Þªn ®éng còng biÕn thiªn qua E x¸c ®Þnh ®­îc vËn tèc. - Khi cuén d©y ®øng yªn : dïng ®Ó ®o tèc ®é quay cã d¹ng m¸y ®o ph¸t ¸nh s¸ng tèc ®é mét chiÒu hoÆc xoay chiÒu. - Nguyªn nh©n g©y sai sè: +sù giµ ho¸ cña nam ch©m vÜnh cöu. +sù biÕn ®æi ®iÖn trë cuén d©y c¶m biÕn 5) c¶m biÕn ®iÖn dung. -nguyªn lÝ :Dùa vµo sù biÕn ®æi cña c¸c th«ng sè cÇn ®o vµ sù biÕn ®æi cña ®iÖn dung tô ®iÖn t­¬ng øng. 47
  26. ĐH Bách Khoa Hà Nội .s c k4 trong ®ã : lµ hÖ sè ®iÖn m«i. s: diÖn tÝch cña ®iÖn cùc Δ:kho¶ng c¸ch gi÷a hai cùc. Khi ta biÕn ®æi mét trong c¸c th«ng sè trªn th× c còng biÕn ®æi t­¬ng øng . +khi Δ biÕn thiªn c¶m biÕn ®o chuyÓn dÞch th¼ng. +Khi s biÕn thiªn th× c¶m biÕn ®o chuyÓn dÞch cña gãc quay. +khi  biÕn thiªn th× c¶m biÕn ®o chuyÓn dÞch møc ®é chÊt láng. r R  ()H h h c o 2ln(rn / r t ) 2ln( r n / r t ) H   h c 0 0 2ln(rn / r t ) Nªn suy ra c phô thuéc vµo h hay c= f(h) Qua c ®o ®ùoc ta x¸c ®Þnh ®­îc h -§Æc ®iÓm : +®é nh¹y cao , qu¸n tÝnh nhá kÝch gän nhÑ nh­ng cã ¶nh h­ëng ®Õn ®é chÝnh x¸c vµ dÔ bÞ ¶nh h­ëng cña tõ tr­êng ngoµi . Kh¾c phôc : sö dông c¶m biÕn ®iÖn dung kiÓu vi sai . PhÇn hai : r¬le t­¬ng tù §1: kh¸i niÖm chung . 1) §Þnh nghÜa : lµ thiÕt bÞ t­¬ng tù ®éng mµ tÝn hiÖu ®Çu ra biÕn ®æi nh¶y cÊp khi biÕn ®æi ®Çu vµo ®¹t nh÷ng gi¸ trÞ x¸c ®Þnh . 2) cÊu t¹o : gåm ba bé phËn chÝnh . + C¬ cÊu thu: tiÕp nhËn tÝn hiÖu vµo vµ biÕn ®æi nã thµnh c¸c ®¹i l­îng vËt lý cÇn thiÕt ®Ó r¬le t¸c ®éng (R¬le ®iÖn tõ lµ cuén d©y ) 48
  27. ĐH Bách Khoa Hà Nội +C¬ cÊu trung gian : so s¸nh tÝn hiÖu mÉu råi truyÒn cho c¬ cÊu chÊp hµnh . ( r¬le ®iÖn tõ , lß xo nh¶ ). +c¬ cÊu chÊp hµnh : ph¸t tÝn hiÖu ®iÒu khiÓn ®Ó t¸c ®éng (R¬le ®iÖn tõ :tiÕp ®iÓm r¬le). 2) Ph©n lo¹i R¬le a)theo nguyªn ly: -R¬le ®iÖn tõ : lµ r¬le lµm viÖc dùa trªn nguyªn lÝ ®iÖn tõ . - R¬ le ®iÖn tõ ph©n cùc : lµ r¬le ®iÖn tõ nh­ng cã thªm tõ th«ng cña nam ch©m vÜnh cöu t¸c ®éng thªm trong m¹ch tõ r¬le . + R¬le ®iÖn tõ : dùa vµo sù t¸c ®éng t­¬ng hç gi÷a tõ tr­êng cña nam ch©m vÜnh cöu ë phÇn tÜnh víi dßng ®iÖn ch¹y trong cuén d©y phÇn ®éng cña r¬le. + R¬ le ®iÖn ®éng : dùa vµo sù t¸c dông t­¬ng hç gi÷a dßng ®iÖn ch¹y trong cuén d©y nµy víi tõ tr­êng dßng ®iÖn ch¹y trong cuén d©y kh¸c . +R¬le c¶m øng : dùa vµo sù t¸c dông t­¬ng hç gi÷a tõ tr­êng cuén d©y ®øng yªn víi dßng ®iÖn c¶m øng trong phÇn ®éng cña r¬le do mét tõ tr­êng t¹o nªn . +R¬le nhÞªt : Dùa vµo sù biÕn ®æi kÝch th­íc , thÓ tÝch ¸p suÊt cña c¸c vËt liÖu khi nhiÖt ®é t¨ng . + R¬le tõ b¸n dÉn : dùa vµo nguyªn lý cña c¸c phÇn tö tõ , ®iÖn tõ , b¸n dÉn . c) Theo nguyªn lý t¸c ®éng cña c¬ cÊu chÊp hµnh . Cã hai lo¹i : + R¬le cã tiÕp ®iÓm (R¬le c¬ ) +R¬le kh«ng t¸c ®éng (r¬le tõ , ®iÖn tõ . b¸n dÉn ). d) theo chøc n¨ng : -R¬le b¶o vÖ (R¬le thø cÊp ) -R¬le ®iÒu khiÓn . -R¬le thêi gian . d) theo nguyªn lý sö lý sè liÖu . -R¬le t­¬ng tù . -R¬le sè. 4) §Æc tÝnh vµ th«ng sè c¬ b¶n cña r¬le. a) §Æc tÝnh vµo ra : y=f(x). y ymax ymin 0 xnh xtd x 49
  28. ĐH Bách Khoa Hà Nội y:®­¬ng l­îng ra. x: tÝn hiÖu vµo . Khi 0 xdt th× y= ymax . Khi x> xnh th× y=ymax . Khi x = xnh th× y= ymin( =0)nh¶y cÊp tiÕp ®iÓm më . Khi 0 Fph nªn RL t¸c ®éng . xnh I nh U nh F nh -Knh= xtd I td U td F td Inh,Unh øng n¾p b¾t ®Çu më . 50
  29. ĐH Bách Khoa Hà Nội Itd,Ut® øng n¾o b¾t ®Çu hót . F F td Fc 0 δ F nh - ph©n lo¹i : a) theo tÝnh chÊt nguån : r¬le ®iÖn tõ xoay chiÒu - R¬le ®iÖn xoay chiÒu :th­êng cã hiÖn t­îng dÝnh (khi ng¾t ®iÖn cuén d©y r¬le nh­ng n¾p kh«ng më ) do tõ d­ lín ,s nhá , cã thÓ lín h¬n ph¶n lùc lß xo nh¶ nªn chèng dÝnh muèn lµm gi¶m tõ d­ th× t¨ng khe hë kh«ng s lªn b»ng c¸ch ®Æt trªn n¾p m¹ch tõ ®Öm chèng dÝnh . b) theo chøc n¨ng : -R¬le b¶o vÖ . -r¬le trung gian . -R¬le thêi gian . 1) R¬le dßng ®iÖn cùc ®¹i (R¬le ®iÖn tõ dßng ®iÖn cùc ®¹i ) a) t¸c dông : -dïng ®Ó b¶o vÖ m¹ch ®iÖn khi dßng trong m¹ch lín h¬n dßng t¸c ®éng .§­îc dïng b¶o vÖ qu¶ t¶i vµ ng¾n m¹ch . b) cÊu t¹o . ϕ 3 2 6 5 4 7 8 1 1-m¹ch tõ 7-lß xo nh¶ 51
  30. ĐH Bách Khoa Hà Nội 2-cuén d©y 8- kim ®iÒu chØnh 3-trôc quay. 4- n¾p m¹ch tõ 5- cø ch¾n 6-hÖ thèng tiÕp ®iÓm . M¹ch tõ lµm b»ng thÐp kÜ thuËt ®iÖn ghÐp nh»m gi¶m tæn hao -N¾p m¹ch tõ ch÷ Z ®­îc cÊu t¹o b»ng c¸c l¸ thÐp kÜ thuËt ®iÖn ghÐp víi nhau. c)nguyªn lý lµm viÖc . khi cho dßng ®iÖn vµo cuén d©y th× trong cuén d©y t¹o ra mét tõ th«ng khi ®ã sinh ra mét lùc ®iÖn tõ F®të δ khi i Fδ 4 ®øng yªn nªn r¬le kh«ng t¸c ®éng . khi i>it® th× F®t>Fplùcz th× 4 quay nªn 3 còng quay tõ ®ã lµm tiÕp ®iÓm r¬le dãng nªn r¬le t¸c ®éng . khi i=0 th× F®t =0 th× Fplùz ®­a n¾p r¬le vÒ vÞ trÝ ban ®Çu . e) §Æc ®iÓm : HÖ kh«ng lµm viÖc ë m«i tr­êng va ®Ëp rung ®éng . HÖ sè knh lín ( 0,85) Lµm viÖc ch¾c ch¾n æn ®Þnh . Thêi gian t¸c ®éng r¬le nhanh (I=1,2It® th× t=0,15 s I=2It® th× t=0,02 s) C«ng suÊt tiªu thô nhá cì 0,1 w Giíi h¹n ®iÒu chØnh dßng t¸c ®éng lín (1÷4) ®iÒu chØnh r¬le phøc t¹p . -®Ó biÕn ®æi dßng ®iÖn t¸c ®éng thùc hiÖn b»ng hai c¸ch : +thay ®æi c¸ch ®Êu hai cuén d©y (biÕn ®æi nh¶y cÊc) +thay ®ái lùc c¨ng cña lß xo ph¶n lùc 7 nhê lµm viÖc 8. Dùa trªn kÕt cÊu vµ nguyªn lÝ nµy ng­êi ta chÕ t¹o r¬le ®iÒu ¸p cùc ®¹i dïng ®Ó b¶o vÖ qu¸ ¸p .HoÆc r¬le ®iÒu ¸p cùc tiÓu ®Ó b¶o vÖ sôt ¸p. k Ð RI Ð RI k N td ®Ó h¹n chÕ dßng 1 chiÒu m¾c thªm ®iÖn trë ®Ó h¹n chÕ dßng xoay chiÒu m¾c thªm biÕn dßng Khi cã sù cè R¬le t¸c ®éng tiÕp ®iÓm cña r¬le më nªn cuén d©y mÊt ®iÖn tiÕp ®iÓm k më 2) R¬le thêi gian 52
  31. ĐH Bách Khoa Hà Nội a) t¸c dông : dïng ®ãng c¾t c¸c tÝn hiÖu ®iÒu khiÓn trong hÖ thèng tù ®éng hoÆc ®­îc dïng lµm r¬le phô l­u sè l­îng vµ dung l­îng tiÕp ®iÓm r¬le chÝnh kh«ng ®ñ . kh«ng cã t¸c dông b¶o vÖ th­êng dïng ë vÞ trÝ ë gi÷a hai thiªt bÞ b) cÊu t¹o : 3 2 1 NC§ cuén ¸p cã thÓ lµ 1 chiÒu hoÆc xoay chiÒu 1 chiÒu :110V÷24V÷9V÷12V Xoay chiÒu : 110÷220V. ®èi víi NC§ 1 chiÒu cÊn ®Öm chèng dÝnh. c) nguyªn lý : dßng ®iÖn i vµo cuén d©y w sinh ra tõ th«ng  sinh ra søc ®iÖn ®éng ®iÖn tõ F®t> Fpl nªn r¬le ®ãng c¸c tiÕp ®iÓm th­êng ®ãng ®­îc më ra . c¸c tiÕp ®iÓm th­êng më ®ù¬c ®ãng l¹i. khi dßng ®iÖn b»ng kh«ng th× lùc®iÖn tõ b»ng kh«ng Fpl kÐo n¾p r¬le më nªn th«ng sè trë vÒ vÞ trÝ ban ®Çu. d)®Æc ®iÓm . - sè l­îng tݪp ®iÓm nhiÒu 4÷6 lÇn tiÕp ®iÓm th­êng ®ãng (më) -thanh dÉn ®éng lµm b»ng ®ång lß xo (ph«tpho) ®Ó t¨ng lùc Ðp lªn tiÕp ®iÓm . -Knh (0,4÷0,6) Trªn c¬ së r¬le trung gian ng­êi ta chÕ t¹o r¬le tÝn hiÖu ®ã lµ r¬le trung gian nh­ng cã thªm bé phËn cê b¸o hiÖu cho ng­êi vËn hµnh biÕt. 3)_R¬le thêi gian ®iÖn tõ - Lµ r¬le ®iÖntõ mµ cã thªm bé phËn duy tr× thêi gian trªn nghuyªn lý sö dông dßng cÊm øng trong èng ng¾n m¹ch ®Ó t¹o ra thêi gian ®ãng chËm më chËm cña r¬le . Hki thêi gian t¸c ®éng lín h¬n mét gi©y nªn gäi lµ r¬le thêi gian . a) t¸c dông : t¹o nªn thêi gian ®ãng chËm hoÆc më chËm (th­ßng dïng nh¶ chËm ) b) cÊu t¹o : 53
  32. ĐH Bách Khoa Hà Nội 3 4 5 2 1 c) nguyªn lý : – khi ®ãng , ng¾t ®iÖn cuén d©y r¬le ®©y lµ qu¸ tr×nh qu¸ ®é . – c(t) c¶m øng F­ trong èng xuÊt hiÖn t¶i trong èng . – -theo ®Þnh luËt lenx : Ic­ sinh ra tõ th«ng ng­îc chiÒu c – c(t) biÕn ®æi chËm nªn n¾p r¬le ®ãng chËm hoÆc më chËm nªn tiÕp ®iÓm cña r¬le sÏ ®ãng chËm hoÆc më chËm . d) §Æc ®iÓm   W 2 td nh d t = R chËm R iW 0nhod WR lµ sè vßng èng trô rçng . R: : ®Þªn trë ng¾n m¹ch cña èng . -®Ó biÕn ®æi thêi gian chËm cña r¬le ta ph¶i thùc hiÖn b»ng 2 c¸ch : + thay dæi ®é c¨ng lß xo ph¶n lùc . +thay ®æi bÒ dµy cña tÊm ®Öm chèng dÝnh . Thêi gian nh¶ chËm , thêi gian ®ãng chËm. tchËm=5s thêi gian chËm cu¶ r¬le bÞ phô thuéc vµo nhiÖt ®é m«i tr­êng cµ sè dao ®éng cña ®a nguån . 4) R¬le thêi gian thuû lùc hoÆc khÝ nÐn. Dïng 1 nam ch©m ®iÖn vµ mét hÖ thèng thuû lùc hoÆc khÝ nÐn 4 3 2 5 x 1 1-Nam ch©m ®iÖn 2-lß xo nh¶ 3-xy lanh 54
  33. ĐH Bách Khoa Hà Nội 4-pittong hë 1lç 5- tiÕp ®iÓm (3-4) hÖ thèng thuû lùc ®­îc ®æ ®Çy dÇu nhên Khi ®ãng ®iÖn vµo cuén d©y nam ch©m ®iÖn luc ®ã pittong 4 chuyÓn ®éng vµ më chËm . khi ng¾t th× ng­îc l¹i . - ­u ®iÓm : + dïng víi c¶ nguån 1 chiÒu vµ xoay chiÒu . +thêi gian ®ãng chËm vµ nh¶ chËm lín (hµng tr¨m gi©y) +®Ó t¨ng thêi gian chËm cña r¬le cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸ch ®iÒu chØnh pitt«ng . -Nh­îc ®iÓm : kÕt cÊu phøc t¹p do cã thªm hÖ thèng thuû lùc §3: R¬le ph©n cùc Lµ r¬le ®iÖn tõ cã tõ th«ng nam ch©m ®iÖn vÜnh cöu t¸c dông lªn m¹ch tõ do ®ã viÖc ®ãng më n¾p r¬le phô thuéc vµo cùc tÝnh cña dßng ®iÒu khiÓn trong cuén d©y r¬le. Ph©n lo¹i : theo kÕt cÊu cã 3 lo¹i . +m¹ch tõ nèi tiÕp +m¹ch tõ song song +m¹ch tõ kiÓu cÇu . a) m¹ch tõ nèi tiÕp F pl ϕld ϕ0 w ld N S NCVC m¾c nèi tiÕp m¹ch tõ c tõ th«ng nam ch©m vÜnh cöu ®k tõ th«ng ®iÒu khiÓn . NÕu ®k ngù¬c chiÒu víi cth× F®t Fpl lµm cho n¾p ®ãng . Mµ chiÒu ®k phô thuéc cùc tÝnh cña dßng I®k hay viÖc ®ãng më n¾p r¬le phô thuéc vµo cùc tÝnh cña dßng ®iÖn . 55
  34. ĐH Bách Khoa Hà Nội Nh­îc ®iÓm : +Do nam ch©m vÜnh cöu m¾c nèi tiÕp m¹ch tõ nªn ®k ®i qua nam ch©m vÜnh cöu g©y ra hiÖn t­îng khö tõ cña nam ch©m vÜnh cöu nªn Ýt ®ù¬c dïng. ®Ó kh¾c phôc hiÖn t­îng nµy ng­êi ta dïng m¹ch tõ m¾c song song . b) m¹ch tõ song song : ϕld ϕ02 ϕ 01 uld N 1 2 δ s δ ë δ1 th× 0 cïng chiÒu víi ®k ë δ2 th×  0 ng­îc chiÒu víi ®k →n¾p ®ãng vÒ δ1 . ®k kh«ng ®i qua nam ch©m vÜnh cöu ®o R cña nam ch©m vÜnh cöu lín . ’ ” Khi ®k=0 n¾p ®øng yªn ë vÞ trÝ cò (δ1) do 0 >0 Muèn ®æi chiÒu t¸c dông cña n¾p ta ph¶i ®èi chiÒu dßng ®iÒu khiÓn khi ®ã n¾p ®ãng vÒ δ2. c) M¹ch tõ kiÓu cÇu (sgk). §4: R¬le tõ ®iÖn . - lµm viÖc trªn nguyªn lý t¸c dông t­¬ng hç gi÷a tõ th«ng cña nam ch©m vÜnh cöu víi dßng ch¹y trong cuén d©y phÇn ®éng . - chØ lµm viÖc v¬Ý dßng ®iÖn mét chiÒu . F=k.I.B víi k :lµ hÖ sè kÝch th­íc cuén d©y . M= ’.I.B. Lµ lo¹i cã ®é nhËy cao . Ph©n lo¹i : 2 lo¹i +phÇn ®éng quay . +phÇn ®éng tÞnh tiÕn . a. phÇn ®éng quay 56
  35. ĐH Bách Khoa Hà Nội 3 4 2 5 N S 1 1- m¹ch tõ 2- Nam ch©m vÜnh cöu 3- TiÕp ®iÓm. 4- Lß xo nh¶ . 5- Cuén d©y ®éng . b. phÇn ®éng tÞnh tiÕn 4 3 N S idl 2 1 Cuén d©y ®éng r¬le ®­îc cuèn trªn khung nh«m →M«n men qu¸n tÝnh qu¸ bÐ(nh«m nhÑ ) →Chèng ®­îc sù dao ®éng cña cuén d©y trong khi quay . Khung cã thÓ quay trªn trôc ®ì hoÆc d©y treo . Nguyªn lý : cho dßng ®iÖn ®iÒu khiÓn vµo cuén d©y t¸c dông lªn tõ tr­êng nam ch©m ®iÖn vÜnh c­ñ nªn F®t >Fnc th× cuén d©y quay chiÒu t¸c dông cña r¬le phô thuéc vµo dßng ®iÒu khiÓn . I®k=0 th× lß xo ph¶n lùc kÐo r¬le vÒ vÞ trÝ ban ®Çu. §5 : R¬le ®iÖn ®éng Nguyªn lý : dùa vµo lùc ®iÖn ®éng sinh ra do sinh ra do sù t¸c dông gi÷a tõ tr­êng cña dßng ®iÖn nµy víi dßng ®iÖn kia vµ ng­îc l¹i . Ph©n lo¹i :cã hai lo¹i . +R¬le ®iÖn ®éng kh«ng lâi s¾t . 57
  36. ĐH Bách Khoa Hà Nội R¬le ®iÖn ®éng cã lâi s¾t. a) R¬le ®iÖn ®éng kh«ng lâi s¾t w1 w2 i 2 a i1 W1- cuén d©y tÜnh . W2 cuén d©y ®éng . N S w 2 i 2 w 1 i 1 -§Æc ®iÓm : thay ®æi M1=f( ) mét c¸ch tuú ý . - lµm viÖc víi tû sè truyÒn cao (v× kh«ng lâi thÐp nªn kh«ng bÞ ¶nh h­ëng b·o hoµ ). -momen M nhá . -DÔ bÞ ¶nh h­ëng cña tõ tr­êng ngoµi. b) r¬le ®iÖn ®éng cã lâi s¾t . ¦u ®Øªm :+ Momen quay lín nh­ng chØ lµm viÖc víi tÇn sè thÊp . +R¬le ®iÖn ®éng ®­îc chÕ t¹o víi c¶ nguån ®iÖn mét chiÒu phô thuéc vµo chiÒu dßng ®iÖn trong c¸c cuén d©y . R¬le dßng ®iÖn xoay chiÒu th× chiÒu quay phô thuéc vµo gãc lÖch pha gi÷a hai dßng ®iÖn trong hai cuén d©y . ®èi víi nguån ®iÖn xoay chiÒu cuén d©y ®éng cã thÓ ®­îc nèi ng¾n m¹ch nªn dßng ®iÖn trong cuén ®éng lµ dßng c¶m øng .R¬ le nµy ®­îc gäi lµ r¬le c¶m øng ®iÖn ®éng . 58
  37. ĐH Bách Khoa Hà Nội w2 ? 1 w1 W1,W2 : cuén tÜnh . W3 : cuén ®éng Cuén d©y W1 sinh ra tõ th«ng 1 t¹o ra dßng ®iÖn c¶m øng ë W3 . Cuén d©y W2 sinh ra 2 sinh ra dßng ®iÖn c¶m øng ë W3 2 t¸c dông víi Ic­ t¹o ra F®t l lµm cho cuén d©y W3 dÞch chuyÓn. 2 vu«ng gãc víi W3 nªn kh«ng t¹o ra Ic­ . Th­êng øng dông nµy ®Ó chÕ t¹o r¬le c«ng suÊt c¶m øng ®iÖn ®éng . Trong ®ã : W1 : cuén ¸p . W2 : cuén dßng. § 6: R¬le c¶m øng Nguyªn lý : dùa vµo sù t¸c ®éng tõ th«ng cuén d©y phÇn tÜnh víi dßng c¶m øn trong phÇn ®éng do cuén kh¸c t¹o nªn . -phÇn ®éng : lµ vßng ng¾n m¹ch cña cña r¬le th­êng cã d¹ng h×nh ®Üa hoÆc trô rçng ®­îc lµm b»ng nh«m gåm hai lo¹i : +®Üa quay (lo¹i 1) +d¹ng trô rçng quay (cèc quay) (lo¹i 2) Lo¹i 1 : -m¹ch tõ d¹ng 59
  38. ĐH Bách Khoa Hà Nội - kÕt cÊu ®¬n gi¶n , M lín thêi gian t¸c ®éng chËm . Lo¹i 2: M¹ch tõ : M lín kÕt cÊu phøc t¹p thêi gian t¸c ®éng nhanh . +kÕt hîp c¶m øng víi ®iÖn tõ gäi lµ r¬le c¶m øng ®iÖn tõ , + kÕt hîp c¶m øng víi ®iÖn ®éng gäi lµ r¬le c¶m øng ®iÖn ®éng. 1)r¬le c¶m øng ®iÖn tõ Imax . a) T¸c dông : dïng ®Ó b¶o vÖ m¹ch ®iÖn khi dßng in m¹ch v­ît qóa dßng chØnh ®Þnh Ic® hay dßng ho¹t ®éng ®­îc dïng lµm viÖc qu¸ t¶i vµ ng¾n m¹ch . b) cÊu t¹o : 1-m¹ch tõ chØnh . 2- m¹ch tõ phô 3-cuén d©y 4-n¾p m¹ch tõ 01 26 5 0 6 4 7 δ 3 10 0 8 11 I 12 9 15 14 16 3 1 02 2 13 5-vÝt ®iÒu chØnh 6- tiÕp ®iÓm 7- thanh truyÒn . 8- vÝt ®iÒu chØnh . 9-trôc vÝt . 10-b¸nh r¨ng . ` 11-khung quay 12- Nam ch©m vÜnh cöu . 60
  39. ĐH Bách Khoa Hà Nội 13- lß xo nh¶ 14-trôc quay 15- ®Üa cùc. 16-vßng ng¾n m¹ch. - ®Æc tÝnh b¶o vÖ cña r¬le . Tt®=f(KI) Itd KI= Ikd t I II 0 k I Vïng I: b¶o vÖ cã thêi gian nªn dïng b¶o vÖ qu¸ t¶i tt® phô thuéc vµo dßng ®iÖn t¸c dông dùa trªn nguyªn lý c¶m øng . Vïng II: b¶o vÖ kh«ng thêi gian nªn dïng ®Ó b¶o vÖ ng¾n m¹ch nªn dïng nguyªn lý c¶m øng ®iÖn tõ . - nguyªn lý : cho dßng ®iÖn vaß cuén d©y W sinh ra tõ th«ng  ch¹y trong m¹ch tõ chÝnh (so Rfô lín ) . khi ®i qua cùc tõ : +1ngoµi vßng ng¾n m¹ch +2 trong vßng ng¾n m¹ch. Do XM cña vßng ng¾n m¹ch nªn 2 chËm pha sau 1gãc . 1 (t)sinh ra Ic­1 ë ®Üa c¶m øng (15). 2(t)sinh ra Ic­2 ë ®Üa c¶m øng (15) . Tõ th«ng 1 t¸c dông víi Ic­2 sinh ra søc tõ ®éng F1. 2 t¸c dông víi Ic­1sinh ra søc tõ ®éng F2 61
  40. ĐH Bách Khoa Hà Nội Momen lµm cho ®Üa c¶m øng 15 quay . ChiÒu quay theo vßng ng¾n m¹ch . + Khi I It® (I=Iqt) lµm momen lín h¬n ph¶n lùc cña lß xo (13) lµm cho khung(11) quay nªn trôc vÝt vµ b¸nh r¨ng ¨n khíp víi nhau t¸c ®éng lªn thanh truyÒn (7) thanh truyÒn t¸c ®éng lªn n¾p m¹ch tõ lµm cho khe hë kh«ng khÝ (δ) gi¶m tõ ®ã lµm tõ th«ng t¨ng lµm søc ®iÖn ®éng t¹i khe hë kh«ng khÝ t¨ng lªn hót n¾p m¹ch tõ .t¸c ®éng lªn tiÕp ®iÓm ®ãng khi ®ã r¬le t¸c ®éng . Thêi gian tiÕp ®iÓm t¸c ®éng phô thuéc vµo dßng ®iÖn t¸c ®éng . + Khi ng¾n m¹ch It® =Inm nªn tõ th«ng phô rÊt lín lµm cho lùc ®iÖn ®éng rÊt lín hót tøc thêi n¾p tõ phô lµm t¸c ®éng lªn tiÕp ®iÓm kh«ng cÇn qua phÇn khung sau . b) ®Æc ®iÓm : -momen quay lín . -Knh¶ lín (=0,8) -lµm viÖc ch¾c ch¾n . -®Ó thay ®æi dßng ng¾n m¹ch t¸c ®éng r¬le ta ®iÒu chØnh vit(5). -®Ó thay ®æi thêi gian t¸c ®éng r¬le ta ®iÒu chØnh vÝt (8). 2)R¬le c¶m øng ®iÖn ®éng (sgk) 62
  41. ĐH Bách Khoa Hà Nội -dïng ®Ó b¶o vÖ m¹ch ®iÖn hoÆc c¸c thiÕt bÞ ®iÖn khi c«ng suÊt v­ît qu¸ c«ng suÊt chØnh ®Þnh. -cÊu t¹o gièng watmet gåm hai cuén d©y (dßng vµ ¸p ) §Üa c¶m øng lµ ®Üa nh«m hoÆc trô rçng . § 7: R¬le nhiÖt -lµ r¬le mµ tÝn hiÖu ®Êu vµo lµ nhiÖt ®é ,tÝn hiÖu ®Çu ra lµ sù biÕn ®æi th«ng sè ®iÖn hay sù biÕn ®æi tr¹ng th¸i dßng më cña r¬le. - theo nguyªn lý bé phËn c¶m biÕn nhiÖt trong r¬le chia r¬le thµnh c¸c lo¹i : +R¬le nhiÖt kim lo¹i kÐp +R¬le nhiÖt chÊt láng . +R¬le nhiÖt chÊt khÝ . + R¬le nhiÖt ngÉu nhiÖt + R¬le nhiÖt nhiÖt ®iÖn trë . I)R¬le kim lo¹i kÐp -Dùa vµo sù biÕn ®æi kÝch th­íc kim lo¹i khi nhiÖt ®é t¨ng . -mét thanh kim lo¹i cã h»ng sè gi·n në nhiÖt 2 , ë nhiÖt ®é 1 dµi l1 Khi ®èt nãng ë nhiÖt ®é 2 lµm dµi thªm Δl=Δl1 (2-1) NÕu ta h¹n chÕ sù gi·n në nµy th× thanh kim lo¹i t¸c dông lªn vËtcÇn mét lùc ,t¸c dông lùc nµy ®Ó ®ãng më r¬le. - Ph©n lo¹i : +R¬le nhiÖt b¶o vÖ +R¬le nhiÖt ®iÒu chØnh nhiÖt ®é . 1)R¬le nhiÖt b¶o vÖ a) t¸c dông : dïng ®Ó b¶o vÖ qu¸ t¶i cho thiÕt bÞ ®iÖn . Nã th­êng ®­îc l¾p cïng aptomat vµ khëi ®éng tõ . c) cÊu t¹o d) do tÝn hiÖu vµo lµ nhiÖt ®Çu ra lµ lùc nªn sö dông phÇn tö nh¹y c¶m nhiÖt lµ mét tÊm kim lo¹i kÐp .gåm hai kim lo¹i cã kh¸c nhau nªn ®­îc ghÐp chÆt víi nhau b»ng ph­¬ng ph¸p c¸n nãng . TÊn kim lo¹i cã nhá gäi lµ tÊm bÞ ®éng .cè ®Þnh mét ®Çu tÊm kim lo¹i kÐp vµ ®èt nãng th× tÊm kim lo¹i kÐp bÞ uèn cong vÒ 2 vµ dÞch chuyÓn mét ®o¹n f0 3l . f 04 1 2 L: chiÒu dµi tÊm kim lo¹i kÐp. Δ: bÒ dµy cña tÊm kim lo¹i kÐp . 63
  42. ĐH Bách Khoa Hà Nội  = 2-1 NÕu dïng vËt c¶n chÆn l¹i ë ®Çu tù do x¸c lËp lùc . 3b . E . F () 2 016 1 l b: bÒ réng tÊm kim lo¹i kÐp . EE E 1 2 momen ®µn håi trung b×nh . 2 1: hÖ sè ®µn håi cña Ni, Cr, ,hîp kim. 2: hÖ sè ®µn håi cña thÐp Inva. §Þnh tÝnh b¶o vÖ R¬le nhiÖt lµ ®Æc tÝnh Ampe-gi©y t RLN bvqn 0 Id0 i -§Ó so s¸nh r¬le víi nhau dïng t=f(KI) Itd KI Idm *c¸c ph­¬ng ph¸p ®èt nãng tÊm kim lo¹i kÐp + §èt nãng trùc tiÕp : dßng ®iÖn chÝnh ®i qua thiÕt bÞ ®ång thêi ®i qua ®èt nãng trùc tiÕp tÊm kim lo¹i kÐp . §Æc ®iÓm : ®é chÝnh x¸c cao . H»ng sè thêi gian nhá nh­ng khã chÕ t¹o . +§èt nãng gi¸n tiÕp : dßng ®iÖn ®i qua thiÕt bÞ ®­îc ®i qua mét ®iÖn trë vµ ®èt nãng lªn ngoµi tÊm kim lo¹i kÐp . §Æc ®iÓm : HÖ sè thêi gian lín . ®é chÝnh x¸c kh«ng cao . DÔ chÕ t¹o §èt nãng kÕt hîp : kÕt hîp trùc tiÕp vµ gian tiÕp . 64
  43. ĐH Bách Khoa Hà Nội §Æc ®iÓm : ®é chÝnh x¸c cao . HÖ sè thêi gian bÐ. - th«ng th­êng mçi r¬le nhiÖt cã mét tÊm kim lo¹i kÐp vµ phÇn tö ®èt nãng .Riªng r¬le nhiÖt l¾p trong aptomat vµ khëi ®éng tõ th× cã hai hoÆc ba tÊm kim lo¹i thÐp . Mçi tÊm ®­îc m¾c trong mét pha cña m¹ch ®iÖn c¸c tÊm kim lo¹i kÐp cïng t¸c ®éng lªn mét hÖ thèng truyÒn ®éng cã ®ãng më t¸c ®éng . Víi r¬le nhiÖt b¶o vÖ , sau khi ta ®ãng nã kh«ng tù trë vÒ . Muèn ®­a r¬le trë vÒ tr¹ng th¸i ban ®Çu ta ph¶i t¸c ®éng vµo nót phôc håi cña r¬le v× r¬le nhiÖt th­êng lµ tiÕp ®iÓm th­êng ®ãng , ph¶i cã nót phôc håi ®Ó ®¶m b¶o an toµn cho thiÕt bÞ . Khi ch­a kh¾c phôc kÞp sù cè . - S¬ ®å (vÒ mét pha , mét tiÕp ®iÓm ). 1) nót phôc håi 2) tiÕp ®Øªm . 3) 4) PhÇn tö ®èt nãng 5) Gi¸ ®ì Khi I=Iqt tÊm kim lo¹i thÐp cong nªn F0=Fplùc r¬le t¸c ®éng tiÕp ®iÓm r¬le më nªn r¬le ng¾t . Sau khi kh¾c phôc sù cè xong , muèn ®­a r¬le trë l¹i vÞ trÝ ban ®Çu Ên nót phôc håi . Chó ý : kh«ng nªn hµn tiÕp ®iÓm ®éng trùc tiÕp vµo tÊm kim lo¹i kÐp .  C¸ch chän r¬le nhiÖt b¶o vÖ . - dßng ®iÖn I®m cña r¬le nhiÖt = I®m thiÕt bÞ b¶o vÖ . - ®Æc tÝnh b¶o vÖ r¬le nhiÖt gÇn trïng víi ®Þnh tÝnh cña t¶i thiÕt bÞ cÇn b¶o vÖ . I b»ng kho¶ng (1,2÷1,5) I®m thêi gian t¸c ®éng r¬le nhiÖt =20 gi©y . KI b»ng t¸m th× thêi gian t¸c ®éng kho¶ng 1÷5 gi©y . KI kho¶ng (2,5÷3) th× thêi gian t¸c ®éng 30 gi©y . 0 lvkho¶ng (90÷150) C . 2) R¬le nhiÖt ®iÒu chØnh nhiÖt ®é . a) t¸c dông : dïng ®Ó duy tr× nhiÖt ®é thiÕt bÞ ë mét trÞ sè kh«ng ®æi . §Ó lµm ®­îc ®iÒu nµy th× r¬le nhiÖt lµm viÖc cã tù trë vÒ khi cã nhiÖt ®é thiÕt bÞ ®¹t tíi nhiÖt ®é t¸c ®éng , r¬le nhiÖt sÏ t¸c ®éng vµ ng¾t kh«ng cÊp n¨ng l­îng cho thiÕt bÞ lµm cho nhiÖt ®é thiÕt bÞ gi¶m ®Õn nhiÖt ®é  ®ãng th× r¬le nhiÖt l¹i ®ãng trë l¹i lµm cho nhiÖt ®é l¹i t¨ng lªn khi nhiÖt ®é b»ng nhiÖt ®é t¸c ®éng th× r¬le nhiÖt l¹i t¸c ®éng do ®ã nhiÖt ®é cña thiÕt bÞ ®ù¬c tù ®éng duy tr× ë quanh gi¸ trÞ nhiÖt ®é mµ ta ®· ®Æt . 65
  44. ĐH Bách Khoa Hà Nội §7: R¬le kü thuËt sè (R¬le sè ) Lµ r¬le mµ viÖc xö lý c¸c tÝn hiÖu lµm viÖc trªn c¸c bé phËn chøc n¨ng cña r¬le ®­îc thùc hiÖn b»ng kÜ thuËt sè . ®ù¬c x¸c ®Þnh chñ yÕu lµ c¸c vi m¹ch sè vµ c¸c linh kiÖn b¸n dÉn . - ph©n lo¹i : theo chøc n¨ng th× cã hai lo¹i : r¬le b¶o vÖ r¬le ®iÒu khiÓn theo kh¶ n¨ng xö lý th× cã hai lo¹i :  R¬le cã bé vi xö lý .  R¬le kh«ng cã bé vi xö lý . Theo ®¹i l­îng vµo :  Cã mét ®¹i l­îng vµo lµ(I,U, )  Cã nhiÒu ®¹i l­îng vµo . ­u ®iÓm : +_®é tin cËy cao . + h¹n chÕ ®­îc sù ¶nh h­ëng cña tÝn hiÖu nhiÒu ®Õn sù lµm viÖc cña r¬le . +c«ng suÊt tiªu thô cña r¬le nhá cho nªn ®iÒu kiÖn to¶ nhiÖt dÔ dµng v× vËy c¸c th«ng sè ®Æc tÝnh cña r¬le nhiÖt lµ æn ®Þnh . +do kh«ng cã chuyÓn ®éng c¬ nªn thêi gian t¸c ®éng cña r¬le nhiÖt nhanh . + ®é chÝnh x¸c cao , cã thÓ ®iÒu chØnh ®Æt th«ng sè lµm viÖc cña r¬le s¸t víi kh¶ n¨ng lµm viÖc cña thiÕt bÞ ®­îc b¶o vÖ . +R¬le sè cã kÝch th­íc träng l­îng nhá rÊt gän nhÑ . + c¸c th«ng sè b¶o vÖ vµ lµm viÖc c¶u r¬le ®­îc biÓu thÞ râ rµng vµ ®Çy ®ñ . §ång thêi nã cã thÓ ghi nhí vµ l­u tr÷ sè liÖu , t×nh tr¹ng lµm viÖc cña d÷ liÖu do ®ã thuËn tiÖn cho ng­êi sö dông . 66
  45. ĐH Bách Khoa Hà Nội +_cã thÓ kÕt nèi víi m¸y tÝnh ®Ó sö dông c¸c ch­¬ng tr×nh phÇn mÒm lµm cho c¸c chøc n¨ng cña nã cµng ®a d¹ng h¬n . → §©y lµ lo¹i r¬le hiÖn ®¹i nhÊt . - Nh­îc ®iÓm : + ®ßi hái ng­êi sö dông ph¶i cã tr×nh ®é cao . +C«ng t¸c dù phßng khã . + gi¸ thµnh ®Çu t­ lín . +chÊt l­îng lµm viÖc bÞ ¶nh h­ëng nhiÒu bëi m«i tr­êng . -S¬ ®å khæi r¬le sè: Đầu Bộ A/D RAM Đầu ra TH tương tựvào biến Tương Đổi Interger PC Tín hiệu số Đầu vào -khèi ®Çu vµo : r¬le so cã hai ®Çu vµo :sè t­¬ng tù ë ®Çu vµo t­¬ng tù tÝn hiÖu vµo tõ c¸c ph©n tö ®o l­êng ®­a tíi . C¸c tÝn hiÖu nµy sÏ ®­îc biÕn ®æi ®Ó phï hîp víi ®Çu vµo cña bé phËn chuyÓn ®æi tÝn hiÖu A/D. - §Çu vµo tÝn hiÖu sè : tÝn hiÖu ®­a th¼ng vµo vi xö lÝ mµ kh«ng qua xö lý - Khèi vi xö lý : chøc n¨ng ghi nhí néi dung c¸c th«ng sè vµ ch­¬ng tr×nh lµm viÖc cña r¬le . Nã thùc hiÖn c¸i thao t¸c tÝnh to¸n so s¸nh c¸c tÝn hiÖu vµo víi néi dung ®· ®­îc nhí ,tuú theo tÝn hiÖu nµy mµ nã nã sÏ ph¸t tÝn hiÖu ë ®Çu ra cña r¬le vµ hiÓn thÞ trªn bé giao diÖn sè l­îng phÇn tö logic cµng nhiÒu th× n¨ng lùc lµm viÖc cña r¬le cµng lín vµ ph¹m vi sö dông cµng réng –khèi ®Çu ra : lµ n¬i chuyÓn tÝn hiÖu ph¸t ra cña r¬le ®Õn c¸c thiÕt bÞ chÊp hµnh phÝa sau – khèi nµy th­êng dïng c¸c phÇn tö ®ãng c¾t b¸n dÉn hoÆc c¸c r¬le ®iÖn tõ c«ng suÊt nhá . 67
  46. ĐH Bách Khoa Hà Nội Khèi giao diÖn : sö dông bµn phÝm hoÆc nót Ên ®Ó ng­êi sö dông r¬le thao t¸c c¸c viÖc ®iÒu chØnh th«ng sè vµ néi dung ch­¬ng tr×nh lµm cña r¬le . §©y lµ n¬i nèi ®Ó ng­êi vµ ph­¬ng tiÖn trao ®æi th«ng tin . - Khèi nguån : cã nhiÖm vô cung cÊp nguån lµm viÖc ®Ó cho c¸c bé phËn r¬le lµm viÖc b×nh th­êng vµ æn ®Þnh nguån cÊp . R¬le dßng cùc ®¹i (digital overloadrelay) -§­îc cÊu t¹o trªn thèng sè sö dông vi xö lý vµ nam ch©m vÜnh cöu . T¸c dông : +dïng b¶o vÖ qóa dßng . +b¶o vÖ kh«ng ®èi xøng pha (lÖch pha ). +b¶o vÖ mÊt pha . +b¶o vÖ ng­îc thø tù pha . + b¶o vÖ kÑt roto. -®Çu vµo cã ba m¸y biÕn dßng øng víi ba pha . -chØ thÞ cña r¬le : +trÞ sè dßng qu¸ t¶i c¸c pha . +thêi gian c¾t vµ thêi gian trÔ cña r¬le . +nguyªn nh©n r¬le t¸c ®éng . -th«ng sè kÜ thËt : +®iÖn ¸p nguån cÊp : 24V,85V,220V,250V,,f=60÷50 Hz ,AC ,DC. I®mkho¶ng 1÷600 A TiÕp ®iÓm r¬le gåm :c«ng t¾c , ®iÖn trë kho¶ng mét «m , dßng ®iÖn ®Þnh møc kho¶ng ba ampe. Ch­¬ng 4: c¸c bé æn ®Þnh ®iÖn ¸p xoay chiÒu §1: kh¸i niÖm chung -c¸c bé phËn æn ®Þnh ®iÖn ¸p xoay chiÒu lµ c¸c thiÕt bÞ ®iÖn tù ®éng duy tr× ®iÖn ¸p xoay chiÒu ë ®Çu ra kh«ng biÕn ®æi khi ®iÖn ¸p ®Çu vµo biÕn ®æi trong ph¹m vi nhÊt ®Þnh . Ur kh«ng ®æi theo thêi gian vµ b»ng ®iÖn ¸p ®Þnh møc . -dïng c¸c bé æn ®Þnh ®iÖn ¸p víi nhiÒu nguyªn lý kh¸c nhau chØnh l­u bé æn ®Þnh ®­îc ®¸nh gi¸ b»ng hÖ sè æn ®Þnh. Ur. Uv kod UUv. r Ur Khi Uv b»ng Ur b»ng U®m th× kod Uv Khi hÖ sè æn ®Þnh cµng nhá th× chØnh l­u æn ®Þnh cµng cao . -ngoµi ta chÊt l­îng æn ®Þnh cña bé æn ®Þnh ®¸nh gi¸ qua ®é më cña d¹ng sãng ®iÖn ¸p ra khi ®iÖn ¸p ®µu vµo h×nh sin . Do thµnh phÇn sãng bËc cao lµm cho ®iÖn ¸p mÐo . - Ph©n lo¹i : theo nguyªn lý æn ®Þnh gåm hai lo¹i: + æn ®Þnh kiÓu th«ng sè (1). 68
  47. ĐH Bách Khoa Hà Nội +æn ®Þnh kiÓu bï(2). KiÓu (1): gåm mét tæng trë tuyÕn tÝnh nèi víi tæng phi tuyÕn tÝnh theo mét s¬ ®å phï hîp ®Ó sao cho ®iÖn ¸p ra biÕn ®æi cña nã phô thuéc vµo phÇn tö phi tuyÕn .§©y lµ bé æn ®Þnh kiÓu hë kh«ng sö dông m¹ch ph¶n håi . KiÓu (2) : lµ æn ¸p mµ ®iÖn ¸p ra ®­îc so s¸nh mét ®iÖn ¸p chuÈn vµ cho ra tÝn hiÖu so s¸nh lµ hiÖu cña hai ®iÖn ¸p . tÝn hiÖu nµy sÏ ®iÒu khiÓn bé phËn chÊp hµnh cña bé æn ®Þnh ®Ó ®iÒu chØnh ®iÖn ¸p ra ®¹t gi¸ trÞ sè cÇn thiÕt cho ®Õn khi tÝn hiÖu so s¸nh b»ng kh«ng . trong bé æn ¸p cã sö dông m¹ch ph¶n håi .§©y lµ bé æn ®Þnh kiÓu kÝn . §2: æn ¸p s¾t tõ 1) æn ¸p s¾t tõ . cÊu t¹o gåm mét cuén kh¸ng tuyÕn tÝnh ®­îc nèi víi mét cuén kh¸ng b·o hoµ , cuén kh¸ng phi tuyÕn ®iÖn ¸p ®­îc lÊy trªn cuén kh¸ng phi tuyÕn . u1 L1 B Bbh uv u2 L2 0 H + khi B< Bbh – tuyến tính. + khi B=Bbh – bão hòa w1 uv w1 w 2 u r Ta có : Uv= U1+ U2. Đồ thị V-A: 69
  48. ĐH Bách Khoa Hà Nội u uv2 uv u v1 u2 ∆U u1 0 I I A IB ∆I NhËn xÐt : khi ®iÖn ¸p vµo biÕn ®æi nhiÒu øng víi ΔUv lín th× ®iÖn ¸p ra t¨ng Ýt øng víi ΔUr nhá . Do ®ã ®iÖn ¸p ΔUr t­¬ng ®èi æn ®Þnh . Do cuén kh¸ng lµm viÖc ë chÕ ®é b·o hoµ nªn dßng kh«ng t¶i lín ph¹m vi ®iÒu chØnh dßng ®iÖn nhá . Uv min ph¶i lín h¬n ®iÖn ¸p b·o hoµ cuén kh¸ng. Ur lÊy trªn phÇn tö b·o hoµ nªn d¹ng sãng kh«ng sin . ®iÖn ¸p ra nhá h¬n ®iÖn ¸p vµo. Nªn ®Ó n©ng cao chÊt l­îng æn ®Þnh ®iÖn ¸p gi¶m ®Õn møc nhá nhÊt ng­êi ta cuèn trªn lâi cuén tuyÕn tÝnh mét cuén d©y phï hîp vµ ®Êu ng­îc cùc tÝnh víi cuén b·o hoµ . uv w1 w2 * * wb ur * Wb Ur =U2-Ub = U2 U1 W1 Chän Wb /ΔUr lµ nhá nhÊt . w 1 u v w 1 w 2 u r 70
  49. ĐH Bách Khoa Hà Nội ®Ó ®iÒu chØnh ®iÖn ¸p Ur tuú ý ta m¾c cuén kh¸ng b·o hoµ theo s¬ ®å biÕn ¸p tù ngÉu. uv w1 w2 * * wb r * u 2) æn ¸p dïng tô phi tuyÕn: U v C 1 C 2 U r c2 – tô phi tuyÕn c 1 – tuyÕn tÝnh dïng s¬ ®å sau : 3) æn ¸p ®iÖn trë phi tuyÕn Uv R1 R2 Ur R1 - ®iÖn trë nhiÖt (f(t)) 4) æn ¸p dïng ®Ìn cã khÝ 71
  50. ĐH Bách Khoa Hà Nội u 0 I § 3: æn ¸p kiÓu bï 1) æn ¸p s¾t tõ céng h­ëng cã tô - đÓ n©ng cao chÊt l­îng æn ®Þnh vµ më réng ph¹m vi ®iÒu chØnh t¶i cña æn ¸p s¾t tõ ng­êi ta m¾c thªm tô ®iÖn song song víi cuén kh¸ng b·o hoµ ®Ó t¹o thµnh m¹ch céng h­ëng dßng. L1 u uv uL2 uv c u2 uL1 L2 IA IB I(A) -®iÖn ¸p ra nhá ®iÖn ¸p céng h­ëng nªn m¹ch mang tÝnh dung . - ®iÖn ¸p ra lín h¬n ®iÖn ¸p céng h­ëng mang tÝnh c¶m . *Do cã tô ®iÖn nªn quan hÖ gi÷a dßng ®iÖn vµ ®iÖn ¸p t­¬ng ®èi phøc t¹p . Khi ®iÖn ¸p ra nhá h¬n ®iÖn ¸p céng h­ëng th× m¹ch mang tÝnh dung Khi ®iÖn ¸p ®Çu ra lín h¬n ®iÖn ¸p céng h­ëng th× m¹ch mang tÝnh c¶m . Khi ®iÖn ¸p ra b»ng ®iÖn ¸p céng h­ëng th× m¹ch céng h­ëng dßng . Do cã tô ®iÖn cho nªn chÊt l­îng æn ®Þnh tèt h¬n. Dßng ®Þªn kh«ng t¶i nhá do ®ã ph¹m vi ®iÒu chØnh t¶i lín . §Ó gi¶m ®é biÕn thiªn ®iÖn ¸p ra ®Õn møc nhá nhÊt ng­êi ta cuèn thªm cuén bï trªn lâi cuén tuyÕn tÝnh vµ ng­îc cùc tÝnh víi cuén b·o hoµ . §Ó gi¶m trÞ sè tô ®iÖn ng­êi ta m¾c tô ®iÖn vµo ®iÖn ¸p lín h¬n ®iÖn ¸p ra nhê cuén t¨ng ¸p kiÓu tõ ngÉu . §Ó läc thµnh phÇn sãng bËc cao cña ®iÖn ¸p ra . Ta m¾c thªm cuén läc . 72
  51. ĐH Bách Khoa Hà Nội w1 * C u2 * L1 * wloc uv 2) æn ¸p khuyÕch ®¹i tõ . lµ æn ¸p mµ nguyªn lý ho¹t ®éng lµm viÖc dùa vµo nguyªn lý khuyÕch ®¹i tõ . AT u 2 u v * w 2 * R cd * w cd* R cd * w 1 * R cd * w' 1* Ur = (Uv – Uk®t)KAT Uk®t : ®iÖn ¸p r¬i trªn khuyÕt ®¹i tõ . KAT : hÖ sè biÕn ¸p cña biÕn ¸p tù ngÊu aptomat. - Nguyªn lý : b»ng c¸ch biÕn ®æi dßng ®iÖn mét chiÒu lµm cho ®­êng kh¸ng KhuyÕch ®¹i tõ t­¬ng øng biÕn ®æi nªn ®iÖn ¸p r¬i trªn nã còng biÕn ®æi t­¬ng øng lµm cho ®iÖn ¸p ra kh«ng thay ®æi . ’ ’ Hai cuén ®iÒu khiÓn W1, W1 ®Êu ng­îc cùc tÝnh cuén d©y W1 nèi ®iÖn trë phi tuyÕn . ®iÖn ¸p ra tù ®éng æn ®Þnh nhê m¹ch ph¶n håi phi tuyÕn nh­ h×nh vÏ : ®iÒu chØnh ®iÖn trë R1, R1’ sao cho khi ®iÖn ¸p ra b»ng ®iÖn ¸p ®Þnh møc ra th× IW, 1 1  - Khi ®iÖn ¸p ra lín h¬n ®Þªn ¸p ra ®Þnh møc th× IW, 0 nªn ®iÖn 1 1  kh¸ng khuyÕch ®¹i t¨ng lªn gÇn b»ng kh«ng . - Khi ®ã th× ®iÖn ¸p khuyÕch ®¹i tõ t¨ng lªn lµm cho ®iÖn ¸p ra gi¶m b»ng ®iÖn ¸p ®Þnh møc . 73
  52. ĐH Bách Khoa Hà Nội - Khi ®iÖn ¸p ra mµ nhá h¬n ®iÖn ¸p ®Þnh møc th× IW, 0 nªn lµm 1 1  cho ®iÖn kh¸ng khuyÕch ®¹i tõ gi¶m dÇn vµ ®iÖn ¸p khuyÕch ®¹i tõ còng gi¶m nªn ®iÖn ¸p ra t¨ng lªn ®Õn khi b»ng ®iÖn ¸p ®Þnh møc . - Nh­îc ®iÓm : cÊu t¹o phøc t¹p do cã nhiÒu cuén d©y lµm cho träng l­îng lín . - ­u ®iÓm : ®iÖn ¸p h×nh sin dßng ®iÖn t¶i nhá . - 3) æn ¸p serr«mtor. - Thùc chÊt ®©y lµ mét biÕn ¸p aptomat nh­ viÖc tù ®éng duy tr× ®iÖn ¸p ®Çu ra kh«ng 74