Giáo trình Luật thương mại quốc tế (Phần 2)

Nội dung text: Giáo trình Luật thương mại quốc tế (Phần 2)

1. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 827 CHNG 4 CÁC HIP NH HP TÁC THƠNG MI SONG PHƠNG GIA VIT NAM VÀ MT S I TÁC Trong tin trình ch ng và tích cc hi nhp quc t, nhng thành công trong hi nhp toàn cu và khu vc ã thc s là c hi Vit Nam ưa các mi quan h thưng mi song phưng vi nhiu i tác i vào chiu sâu, vi vic kí kt ngày càng nhiu hip nh hp tác thưng mi song phưng. Nm 2008, Vit Nam ã kí Hip nh thưng mi t do song phưng vi Nht Bn. Ti Hi ngh cp cao ASEM ln th 8 ti B, ngày 4/10/2010, Vit Nam ã kí Hip nh i tác và hp tác toàn din vi EU (vit tt là ‘PCA’), và khi ng àm phán Hip nh thưng mi t do song phưng vi EU.1 Ti Hi ngh cp cao APEC ln th 19 ti Honolulu (Hawaii, Hoa K) ngày 11/11/2011, Vit Nam và Chi-lê ã kí kt Hip nh thưng mi t do song phưng. Sau ây là các hip nh hp tác thưng mi song phưng gia Vit Nam vi EU, Hoa K và Trung Quc. Mc 1. VIT NAM-LIÊN MINH CHÂU ÂU (*) 1. Lch s mi quan h kinh t gia Vit Nam và Liên minh châu Âu (EU) Cho ti nm 1992, hp tác kinh t gia Vit Nam và EU mi thc s bt u, khi Vit Nam và Cng ng châu Âu (nay là EU) kí kt Hip nh dt may - mt trong nhng tho thun thưng mi u tiên ca Vit Nam vi i tác ngoài h thng xã hi ch ngha. Hai nm trưc ó, Cng ng châu 1 ài ting nói Vit Nam, Vietnam-EU: Bright Prospect, bright-prospect/201011/121814.vov, 11:52 AM, ngày 28/11/2010. (*) Tác gi: Federico Lupo Pasini, Thc s, Chuyên gia quc t, Nghiên cu sinh, Trưng i hc Quc gia Xinh-ga-po (NUS). Ngi biên dch: Nguyn Th Anh Thơ, C nhân Kinh t i ngoi, Ging viên, Trưng i hc Lut Hà Ni (HLU).
2. 828 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Âu ã thit lp mi quan h ngoi giao u tiên vi Vit Nam thông qua vic h tr phát trin cho mt nn kinh t mi thc hin tin trình ci cách. Hp tác chính tr và kinh t gia hai i tác ngày càng ưc tht cht. Ngày 17/7/1995, Vit Nam và Cng ng châu Âu ã kí kt Hip nh khung v hp tác kinh t. Hip nh này có hiu lc t ngày 1/6/1996, thit lp mi quan h kinh t gia hai i tác da trên bn mc tiêu: (i) Tng cưng thưng mi và u tư song phưng; (ii) H tr phát trin kinh t bn vng cho Vit Nam và nâng cao iu kin sng cho ngưi nghèo; (iii) H tr cho n lc tái cu trúc nn kinh t ca Vit Nam nhm tin ti nn kinh t th trưng; (iv) Bo v môi trưng. Xét v trin vng thưng mi, thành tu quan trng nht ca Vit Nam là giành ưc MFN i vi hàng xut khu, nh ó gim ưc rào cn thưng mi áng k cho nhng nhà sn xut ca Vit Nam khi xut khu sang th trưng EU, thông qua ó tng cưng lung thưng mi gia hai bên. Hip nh ã thành lp U ban hn hp Vit Nam-EU, to ra din àn tho lun cp cao v phát trin kinh t và chính tr gia Vit Nam và EU. U ban này s tho lun v bin pháp tng cưng mi quan h thưng mi và u tư, nâng cao nng lc ca Vit Nam, tng cưng ci cách th ch và qun lí, y mnh hp tác phát trin, khoa hc và công ngh. Trong khuôn kh hp tác, EU ã và ang h tr Vit Nam phát trin kinh t thông qua nhiu d án và các chưng trình phát trin. Mt trong nhng lnh vc trng im là thưng mi quc t. Theo ó, mt trong nhng d án ni bt nht ó là D án h tr thưng mi a biên (vit tt là ‘MUTRAP’), ã ưc thc hin n giai on III, tính n nm 2012, to tin cho Vit Nam gia nhp WTO. EU luôn ng h Vit Nam gia nhp WTO, ng thi EU cng là i tác u tiên ca Vit Nam trong các vòng àm phán song phưng ti WTO. ây là kt qu ca quá trình hp tác thưng mi ngày càng sâu rng gia hai i tác. n nm 2004, Vit Nam và EU ã kí Hip nh tip cn th trưng, theo ó loi b hn ngch dt may cho Vit Nam và tng cưng kh nng tip cn th trưng Vit Nam cho các nhà u tư và các doanh nghip ca EU. Vit Nam ã gia nhp WTO ngày 11/1/2007. K t ó, mi quan h thưng mi gia hai i tác chu s iu chnh ca lut WTO. Tuy nhiên, hai i tác vn tng cưng hp tác sâu rng hn v các vn thưng mi. Nhân dp chuyn ving thm chính thc ln u tiên ti Vit Nam ca Ch tch U ban châu Âu t ngày 25 n ngày 27/11/2007, Vit Nam và EU ã tng cưng mi quan h song phưng thông qua vic khi ng quá trình àm phán Hip nh v i tác và hp tác toàn din (‘PCA’). Vòng àm phán u
3. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 829 tiên din ra vào tháng 6/2008, và n tháng 7/2009, Vit Nam và EU ã hoàn thành bn vòng àm phán. Ti Hi ngh cp cao ASEM ln th 8 ti B, ngày 4/10/2010, Vit Nam ã kí Hip nh khung v i tác và hp tác toàn din vi EU.2 2. Cam kt ca EU ti ông Nam Á và chin lưc ‘châu Âu toàn cu’ EU ã và ang kí kt hip nh thưng mi ưu tiên vi nhiu nưc. Nm 2007, U ban châu Âu trin khai chin lưc thưng mi mi vi tham vng àm phán các FTAs vi nhiu i tác chin lưc. U ban châu Âu ã chính thc thit lp chin lưc châu Âu mi vi thông ip ‘châu Âu toàn cu - cnh tranh trên th gii’, như là mt chính sách thưng mi mi ca EU. Trong khuôn kh chính sách ó, mt trong nhng ưu tiên ca EU là kí nhng FTAs mi y tham vng vi các i tác chin lưc. V ni dung, mc tiêu ca ‘châu Âu toàn cu’ hưng ti nhng FTAs mnh, toàn din, theo mô hình ‘WTO+’. Thu quan và các bin pháp hn ch s lưng cn phi loi b, và có th s áp dng i vi ít nht 90-95% dòng thu quan và quy mô thưng mi, nhm tuân th yêu cu ca iu XXIV GATT. T do hoá phi m rng ra c lnh vc thưng mi dch v và u tư. Nhng iu khon v thưng mi dch v phi phù hp vi yêu cu ti iu V GATS. Mt hip nh u tư mu ca EU ã ưc d tính và phát trin da trên s hp tác vi các nưc thành viên EU. Phi có nhng iu khon ngoài nhng quy nh ca WTO v cnh tranh, mua sm chính ph, IPRs và thun li hoá thưng mi, tiêu chun lao ng và môi trưng. Quy tc xut x (‘RoO’) phi ưc n gin hoá. Nhìn chung, phi có các quy nh iu chnh rõ ràng và hp tác qun lí, c bit là tho lun v các NTBs, ng thi phi tng cưng các ngha v minh bch, các tho thun công nhn ln nhau, hài hoà hoá pháp lut, i thoi v pháp lut và h tr k thut. Trên c s chin lưc mi này, ngày 23/4/2007, Hi ng châu Âu (Hi ng b trưng EU) ã u quyn cho U ban châu Âu bt u àm phán mt FTA vi ASEAN. Các cuc àm phán chính thc ưc khi ng ti cuc tham vn gia EU và các b trưng kinh t ASEAN din ra ti Bru- nây a-ru-xa-lam vào ngày 4/5/2007. Các cuc àm phán gia EU và ASEAN ưc d nh din ra theo cách tip cn ‘khu vc-khu vc’, trong khi ó tha nhn và có tính n nhng mc phát trin và nng lc khác nhau 2 ài ting nói Vit Nam, Vietnam-EU: Bright Prospect, bright-prospect/201011/121814.vov, 11:52 AM, ngày 28/11/2010.
4. 830 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T ca tng thành viên ASEAN. Do tin trình àm phán EU-ASEAN din ra chm, nên tháng 3/2009, c hai bên ã nht trí tho thun hoãn vòng àm phán. Ngày 22/12/2009, U ban châu Âu ã thông báo rng các nưc thành viên EU ã u quyn cho U ban châu Âu tin hành àm phán các FTAs vi tng nưc thành viên ASEAN. Các cuc àm phán v FTA mi gia Vit Nam và EU ã ưc khi ng trong khuôn kh chin lưc mi này. 3. Hip nh thương mi t do Vit Nam-EU (FTA Vit Nam-EU) FTAs ã ngày càng tr thành công c chính sách thưng mi tinh vi và phc tp. EU ã bt u s dng các FTAs mt cách có h thng t nhng nm 1990 m rng tm nh hưng kinh t i vi các nưc láng ging. ng thi, các FTAs cng nhm ti các vn phi thưng mi. Th h các FTAs mi có th ưc mô t như nhng công c chính sách kinh t i ngoi chín mui giúp gim các rào cn thưng mi mt cách hiu qu. ưc àm phán trong khuôn kh ca sáng kin ‘châu Âu toàn cu’, làn sóng các FTAs mi ã mang li mt trt t pháp lut ưc cu trúc mt cách công bng. Ngoài vn thưng mi c in như thưng mi hàng hoá và thưng mi dch v, các FTAs hin i còn bao gm các quy nh v môi trưng, cnh tranh, mua sm chính ph và u tư. Mc này s mô t ni dung chính ca FTA trong tưng lai và s ưa ra nhng phân tích chính sách theo cách chúng s ưc áp dng trong bi cnh quan h thưng mi vi Vit Nam. A. Giảm thuế quan Gim thu quan ã luôn là vn ct lõi ca bt kì FTA nào và FTA Vit Nam-EU cng không phi là ngoi l. Tu thuc vào i tác thưng mi trong FTA và c bit là i vi các DCs, vic gim thu quan i vi ‘hu ht thưng mi’ luôn là vn trng tâm ca các cuc àm phán. Tt nhiên, vic gim thu quan s ưc c hai bên thc hin; nhưng Vit Nam s phi chu gánh nng ln hn. Trên thc t, khi xem xét mc thu quan ca EU i vi hàng hoá, có th thy rõ thu quan áp i vi tt c các sn phm u thp, tr trưng hp duy nht áng chú ý là thu sn và nông sn. Trong các cuc àm phán thưng mi, châu Âu s luôn duy trì các rào cn thưng mi i vi nông sn và thu sn mc cao, nhưng li gim thu quan i vi các sn phm khác. Bi vì các nưc i tác không th chp nhn s bt cân xng ca các nhưng b thưng mi, do ó EU thưng tha hip v các vn khác cân bng li các nhưng b thưng mi. Ví d, ngn cn nông sn ưc tr
5. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 831 cp ca EU xâm nhp th trưng ni a ca Vit Nam. EU thưng xuyên loi tr hoc hn ch nghiêm ngt nhưng b thưng mi v các sn phm như tht bò, ưng, mt lot các sn phm sa, mt s ng cc và các sn phm ng cc, go, mt s loi hoa qu tưi và rau, mt s hoa ct cành và thu sn. Các nhà àm phán EU cng s dành cho các nưc i tác thi gian lâu hn t ưc t do hoá theo l trình i vi thưng mi hàng hoá. V khía cnh này, trong khi thông thưng EU s hoàn thành quá trình t do hoá trong vòng 5 nm, Vit Nam có th ưc gia hn trong khong thi gian t 5 n 15 nm. Vic loi b thu quan ưc thc hin qua mt giai on chuyn tip sn xut ni a có th dn dn thích ng vi vic gim thu quan. Ngưi tiêu dùng s ưc hưng li t giá c thp hn và nhà xut khu có th tng cưng kh nng cnh tranh. B. Rào cản phi thuế quan (NTBs) Trong bi cnh chin lưc ‘châu Âu toàn cu’ mi, EU tìm cách tip cn th trưng sâu rng hn thông qua vic loi b các NTBs. Rào cn này tn ti dưi nhiu hình thc khác nhau như tiêu chun, yêu cu, quy nh, th tc kim tra và chng nhn, và thưng ưc phân loi thành rào cn k thut trong thưng mi (‘TBT’) - áp dng i vi hàng công nghip, và các bin pháp v sinh, kim dch ng-thc vt (‘SPS’) - áp dng i vi ng vt và sn phm t ng vt, thc vt và các sn phm thc vt. Các chi phí do NTBs gây ra là gánh nng ln, thưng cao hn so vi thu quan, c bit là cho các doanh nghip nh và va (‘SMEs’). Tuy nhiên, do hu ht các NTBs u hp pháp, vì chúng theo ui các mc tiêu chính sách công cng, nên thưng khó xác nh và loi b chúng. Các FTAs hin i ca EU bao gm mt hoc nhiu ph lc nhm x lí hiu qu nhng rào cn này, và nhng rào khác ưc xác nh như là nhng tr ngi quan trng nht tip cn các th trưng nưc ngoài trong các lnh vc có liên quan. V bn cht, rt khó nhn din và tip cn sâu vào thc tin qun lí ca các i tác thưng mi. Do ó, các quy nh v NTBs phn ln ch có th có giá tr thc t khi ưc da trên mô hình pháp lut châu Âu. Trong bi cnh ca chin lưc NTBs, các FTAs ca EU thưng bao gm mt chưng nhc li các quy nh ca Hip nh TBT ca WTO. Ngoài ra, các FTAs cng ghi li các iu khon hp tác da trên các tiêu chun và các quy nh, và khi thích hp s thit lp i thoi gia các nhà qun lí, vi ý nh n gin hoá và tránh s mâu thun không cn thit v các yêu cu k thut áp dng cho sn phm. Hip nh bao gm cam kt c th v thc
6. 832 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T hành qun lí tt: minh bch trong lp pháp, s dng các tiêu chun quc t nu có th, cho i tác c hi tho lun v các quy nh pháp lut trưc khi thc hin và cho i tác thi gian nhn xét và phê chun. Tưng t, cam kt này cng ưc áp dng i vi các tiêu chun k thut. Ngoài ra còn có quy nh v ánh du và dán nhãn, theo ó yêu cu v ánh du hoc dán nhãn sn phm s ưc gim càng nhiu càng tt và s không phân bit i x. Cui cùng là c ch phi hp ưc thit lp gia các thành viên FTA nhm xem xét và gii quyt bt kì vn c th nào. Các ph lc nhm làm hài hoà s bt i xng trong các quy nh gia hai nưc. Thông thưng iu này din ra khi công nhn tiêu chun quc t tưng ưng vi tiêu chun ni a. V FTA Vit Nam-EU, s là hp lí nu có ph lc v các ngành ô-tô, in t và máy móc - nhng li ích xut khu ch yu ca EU sang th trưng Vit Nam. Chin lưc NTB3 Dưng như khó có kh nng gim rào cn SPS và TBT. Ngay c sau khi chin lưc ‘châu Âu toàn cu’ ca EU ưc ưa ra, thì chính sách ca EU vn không thay i: chính sách này nhm mc ích x lí các NTBs, nhưng trưc ht phi phc v li ích ca các nhà xut khu EU. iu kh quan hn là FTA Vit Nam- EU to ra mt khuôn kh h tr k thut, tho lun và tip tc hp tác v các vn SPS và TBT. Cn phi chú trng vic àm phán các iu khon hp tác toàn din. V khía cnh này, các hip nh ưc kí kt gia EU vi các nưc ACP có th ưc coi là chun mc v mc hp tác mà theo ó Vit Nam có th hi vng tho thun ưc vi EU v vn SPS và TBT. Trong các hip nh này, hp tác cng bao gm h tr k thut, ào to và các bin pháp thúc y chuyn giao tri thc và tng cưng các dch v công. Vit Nam có th yêu cu ưc i x ngang bng vi nhng kt qu mà các nưc ACP t ưc và yêu cu tr giúp k thut t phía EU trong bi cnh các cuc àm phán FTA. Cui cùng, gim chi phí khi thc hin các yêu cu ca EU v SPS và TBT, Vit Nam cn n lc t ưc các hip nh v công nhn ln nhau, hay công nhn tưng ưng ‘ad hoc’ vi EU. Mc dù khó t ưc nhng hip nh v thun li hoá thưng mi này, nhưng rõ ràng là mc tiêu ca chúng, trong khuôn kh mt FTA, nên ưc ưu tiên. Vic kí kt các hip nh này, nht là trong lnh vc mà Vit Nam ang có hoc s có c hi xut khu sang th trưng EU, s giúp cho các nhà sn xut, xut khu và thưng nhân ca Vit Nam khai thác nhng li th so sánh quan trng và nhng iu kin tip cn th trưng ‘ưu ãi’ ngang bng hoc ln hn so vi nhng nhưng b thu quan s ưc thit lp trong FTA Vit Nam-EU. 3 J. M. Philippe, E. Laurenza, F. Lupo Pasini, The Free Trade Agreement between Vietnam and the European Union: Quantitative and Qualitative Impact Analysis, MUTRAP Report, Hà Ni, MUTRAP III, (2010).
7. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 833 C. Các biện pháp khắc phục thương mại và tình trạng nền kinh tế thị trường Chưng liên quan n các bin pháp khc phc thưng mi trong FTA Vit Nam-EU s bao gm các iu khon liên quan n vic s dng các công c phòng v thưng mi truyn thng ã tn ti trong lut WTO (AD, CVD và t v). Nguyên tc ch o quan trng liên quan n các công c phòng v truyn thng nhm mc ích tái khng nh s cn thit phi tôn trng các quyn và ngha v ã ưc vch ra trong lut WTO, trong khi ó ng thi ưa ra nhng quy tc hn ch vic s dng các công c này trong nhng tình hung cn thit, và m bo i x công bng cho tt c các bên liên quan. ó là nhng tiêu chun trong lut EU. Ví d, FTA yêu cu mc thu quan phi thp hn so vi toàn b s tin bán phá giá hoc tr cp, và mc va loi b thit hi. ng thi, FTA cng ưa ra các phưng thc có th kim nghim ưc li ích công, t ó cân bng vi li ích khác, và xem xét tác ng mà thu quan có th gây ra cho các ch th tham gia hot ng kinh t, trưc khi áp t bt kì bin pháp nào. Bên cnh ó, FTA còn có các iu khon nhm tng tính minh bch ca quá trình iu tra. ng thi, các ch th tham gia hot ng kinh t, khi tham gia t tng, có th trình tài liu bng ting Anh. Vic này giúp các bên có th thc thi tt hn các quyn phòng v ca mình và tránh ưc chi phí dch thut tn kém. Hip nh s bao gm mt iu khon t v song phưng cho phép mt trong hai bên tm thi áp dng mc thu quan ưu ãi thông thưng cho các thành viên WTO, trong trưng hp nhp khu tng gây ra hoc e da gây ra thit hi nghiêm trng. EU s giám sát th trưng trong các lnh vc nhy cm và s sn sàng kích hot các th tc t v bt c khi nào các iu kin áp dng bin pháp t v ưc áp ng. ng thi, khi hip nh có hiu lc, EU s ban hành mt bn Quy nh (EU ‘Regulation’) v các th tc nhanh chóng và hiu qu nhm thc hin iu khon t v song phưng. Cui cùng, Nhóm công tác v các bin pháp khc phc thưng mi ã ưc thành lp nhm to ra mt din àn i thoi v hp tác liên quan n các bin pháp khc phc thưng mi. Nh ó, các c quan iu tra ca mi bên s có hiu bit rng hn v các thc tin tưng ng ca mi bên và trao i ý kin nhm tng cưng các tiêu chun ưc s dng trong các v kin v phòng v thưng mi.
8. 834 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Tình trng ‘nn kinh t th trưng’ ca Vit Nam4 Bên cnh mc tiêu gim thu quan EU và hn ch vic áp dng các NTBs, thì Vit Nam còn hi vng àm phán FTA vi EU. Thách thc phi thu quan ln nht mà hàng xut khu ca Vit Nam sang th trưng EU phi i din, ó là các công c phòng v thưng mi ca EU, c bit là các bin pháp AD, SPS và TBT. V các công c phòng v thưng mi, trong bi cnh àm phán FTA ang din ra, vn không rõ liu ngh àm phán ca EU liên quan ti vn AD và CVD có bao gm các iu khon v hp tác tng cưng và mt tp hp các ngha v ‘WTO+’ hay không, hay ch n gin ưa ra mt yêu cu thông báo bt buc và xác nh li các quyn và ngha v ca các bên theo các hip nh WTO? EU s không nhưng b v thu AD và CVD cho Vit Nam. FTA s có th không có bt kì tác ng tích cc áng k nào i vi vn AD và CVD ca EU. Trái li, nó có th ưa ra các yêu cu cht ch hn i vi Vit Nam trong lnh vc tr cp, bán phá giá và s dng các công c phòng v thưng mi, tr khi EU ng ý, trong các cuc àm phán FTA, công nhn Vit Nam là mt nn kinh t th trưng trưc thi hn ca WTO. Tưng t, vic tha nhn ngay lp tc tình trng nn kinh t th trưng ưc coi như ưu tiên àm phán ca Vit Nam trong bi cnh FTA vi EU. Trong trưng hp Vit Nam không ưc EU công nhn ngay lp tc là nn kinh t th trưng, Vit Nam nên àm phán mt khung thi gian thích hp ưc công nhn và m bo ít nht ngang bng tiêu chun ca WTO v vic công nhn nn kinh t th trưng i vi trưng hp ca Trung Quc. D. Thương mại dịch vụ và đầu tư Các FTAs mi ca EU ch yu da trên tip cn th trưng dch v và c gng t ưc nhưng b thưng mi vưt xa GATS. Cho ti thi im nm 2012, ngưc li vi các FTAs ca các nưc khác, các FTAs ca EU không thit k mt chưng riêng v thưng mi dch v và u tư. Hn na, trong mt mc tp hp tt c các nhưng b v dch v và u tư, chúng ch ưc gii hn phưng thc hin din thưng mi. Có th Vit Nam s phi tuân th theo các quy tc u tư quc t trong mt chưng v u tư. iu này không khó i vi Vit Nam, vì Vit Nam ã tham gia nhiu BITs vi mt s nưc thành viên EU. Tiêu dch v bao gm khong 6-7 chưng. Chưng u tiên ưa ra các quy nh chung. Chưng th hai gii quyt vn hin din thưng mi, thành lp doanh nghip, áp dng theo các hip nh mu ca NAFTA i vi c hot ng kinh t dch v và phi dch v. Chưng th ba liên quan n thưng mi dch v qua biên gii. Chưng th tư gii quyt vn dch chuyn tm thi ca th nhân, và chưng th nm ưa ra các khuôn 4 J. M. Philippe, E. Laurenza, F. Lupo Pasini, Sd.
9. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 835 kh pháp lut. Chưng th sáu gii quyt vn thưng mi in t; chưng th by ưa ra các gói hp tác (vin tr thưng mi) cho dch v. Bên cnh ó, các FTAs ca EU còn bao gm các ph lc c th v các ngành kinh t ưc la chn, như giao thông vn ti, vin thông, tài chính, dch v pháp lut, dch v môi trưng, vn ti bin và xây dng. Bên cnh tiêu dch v, các FTAs ca EU cng bao gm các quy nh v t do dch chuyn vn, nhm m bo cho các hip nh ưc thc hin thun li. Nhng hip nh này bao gm các bin pháp t v tiêu chun cho c hai bên, nhm m bo s n nh ca h thng tài chính. Tác ng ca FTA i vi u tư5 Th trưng Vit Nam là mt trong nhng im n hp dn nht cho FDI, thm chí không cn ti bt c FTA nào. Câu hi ưc t ra là liu vic kí kt mt FTA vi EU có mang li các lung u tư thêm, t EU và các nưc th ba, vào lnh vc mà ngun vn u tư hưng ti, và liu nhng khon u tư này có tng cưng nng lc cnh tranh cho nn kinh t ca Vit Nam hay không? V mt này, Vit Nam ã nhn ưc ngun vn FDI áng k, tuy nhiên dưng như cht lưng ca hot ng u tư vn chưa cao. Vit Nam s phi nhn ưc nhiu li ích t mt FTA vi EU, v c thưng mi ln tng cưng u tư. Dưi góc phân tích cht lưng, thì dưng như li ích ln nht mà Vit Nam có th t ưc (không ch v quy mô và cht lưng ca FDI, mà còn v li ích kinh t nói chung) là t vic t do hoá dch v. Kh nng cnh tranh ca Vit Nam trong lnh vc sn xut thì không cn phi nghi ng. S kt hp gia yu t lc lưng lao ng giá thành r vi vic t do tip cn th trưng trong khu vc ‘ASEAN+’ giúp cho Vit Nam tr thành trung tâm xut khu tim nng ti các nưc trong toàn khu vc. S tn ti ca mt FTA vi EU không ch tng xu hưng u tư cho các công ty ca EU sang Vit Nam, mà nó còn em li li ích gia tng cho nn kinh t ca Vit Nam. Li ích này có ưc là do sc lôi cun ca th trưng Vit Nam ngày càng tng, nh vào iu kin sn xut và xut khu (hàng hoá r hn và tt hn t châu Âu, th trưng rng ln hn vi 3,5 triu ngưi; tng cưng chuyn giao công ngh sang Vit Nam), nh ó s thu hút ưc nhiu ngun vn u tư hn vi cht lưng tt hn t trong và ngoài khu vc FTA. Mc dù có kh nng là ngun vn FDI vào ngành sn xut s gia tng, nhưng dưng như Vit Nam có th t ưc li ích ln hn t vic t do hoá mt s ngành dch v. Nhng thành tu t ưc không ch da trên nhng tác ng kinh t rng ln xut phát t t do hoá dch v, mà còn nh vào các mô hình FDI ca EU. Tht vy, xu hưng xut khu mnh trong ngành dch v ca EU dưng như hoàn toàn phù hp vi nhu cu nâng cao nng lc sn xut ngày càng tng ca Vit Nam, hn na, Vit Nam tip tc phát trin hưng ti các 5 J. M. Philippe, E. Laurenza, F. Lupo Pasini, Sd.
10. 836 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T tiêu chun phù hp vi các nưc thu nhp trung bình, nhng nưc mà tng trưng da trên ngành dch v nng ng. Mc dù vy, kinh nghim dưng như cho thy rng yu t kinh t-chính tr ca t do hoá dch v gây khó khn cho vic t do hoá thưng mi dch v trên c s ưu ãi. Mt gii pháp có th ưc xut, ó là s dng FTA ng h các ci cách pháp lut ni a và nn kinh t, theo kinh nghim ca nhiu FTAs ‘Bc-Nam’. E. Mua sắm chính phủ Trong tt c các FTAs ca EU u có mt chưng v mua sm chính ph. Chưng này iu chnh hot ng mua sm công i vi c hàng hoá và dch v. Trong chin lưc ‘châu Âu toàn cu’, EU xác nh mua sm chính ph là lnh vc chính sách then cht giúp các công ty ca EU cnh tranh mnh hn trên th trưng quc t. Trong bi cnh àm phán FTA, có l có hai ng c gii thích ti sao EU mong mun ưa chưng mua sm chính ph vào trong FTA. Th nht và thng thn nht, nó giúp EU nâng cao kh nng tip cn th trưng mua sm công ca các i tác trong FTA. Th hai, to nn tng thúc y các li ích kinh t tim nng i vi mt phn các nưc i tác FTA, thông qua vic ci thin môi trưng kinh doanh, giúp chng tham nhng, ci thin khuôn kh pháp lut và th tc hành chính trong nưc. F. Cạnh tranh Trong nhiu FTAs ca EU có mt chưng v cnh tranh. Trong chưng cnh tranh, các bên ng ý cm và áp dng ch tài i vi mt s thc tin và giao dch hàng hoá, dch v gây tác ng bóp méo cnh tranh và thưng mi. iu này ng ý rng các hành vi hn ch cnh tranh (như các-ten) hoc các công ty có hành vi lm dng v trí thng lnh th trưng và sáp nhp phi cnh tranh, s không ưc các bên chp nhn và s b cưng ch, vì nhng hành vi này gây hi cho ngưi tiêu dùng và làm cho ngưi tiêu dùng phi tr giá cao hn. Phn ln s hp tác là t nguyn. Tuy nhiên, có nhng quy tc phi ưc tôn trng khi hp tác. Ví d, các c quan cnh tranh ca hai bên ưc yêu cu phi thông báo cho nhau v vic thc thi th tc t tng i vi hot ng kinh doanh phi cnh tranh thuc phm vi ca chưng này và ang din ra trong lãnh th ca các bên. Trong FTA EU-Hàn Quc, có mt mc v tr cp, theo ó các bên ng ý khc phc hay loi b các tr cp gây tác ng bóp méo cnh tranh và thưng mi quc t. Mc này c bit quan trng, vì nó cm các loi tr cp ưc cho là c bit bóp méo cnh tranh. ó là:
11. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 837 - Tr cp bao gm các khon n hoc n phi tr ca doanh nghip mà không có bt kì gii hn nào, trong pháp lut hoc trong thc t, v s lưng hoc thi gian; - Tr cp cho các doanh nghip yu kém, mà không có mt k hoch tái c cu áng tin cy nào da trên các gi nh thc t, theo ó có th giúp cho ngưi nhn tr cp duy trì ưc s tn ti trong dài hn mà không cn ph thuc vào s h tr ca nhà nưc. G. Quyền sở hữu trí tuệ (IPRs) Vic bo h và thc thi IPRs là vn sng còn i vi kh nng cnh tranh ca EU. duy trì các tiêu chun bo h ưc áp dng các nưc EU, các FTAs ca EU u quy nh mt chưng v IPRs, có cu trúc khác nhau, tùy thuc vào tng i tác. Chưng IPRs tham vng nht ã ưc quy nh trong FTA EU-Hàn Quc, cha ng các iu khon rt phát trin, nht là v quyn tác gi, kiu dáng công nghip và ch dn a lí nhm b sung và cp nht Hip nh TRIPS. Chưng này cng bao gm mt phn quan trng v thc thi IPRs da trên các quy tc ni b ca EU quy nh trong Ch th v thc thi IPRs ca EU. H. Thương mại và phát triển bền vững Các FTAs ca EU bao gm nhng iu khon quy nh các cam kt và khuôn kh hp tác v thưng mi và phát trin bn vng. Các hip nh to ra s t phá trong lnh vc thưng mi và phát trin bn vng, to din àn i thoi cht ch và tip tc các cam kt gia EU và các nưc i tác trong lnh vc môi trưng và lao ng. Chưng v thưng mi và phát trin bn vng bao gm cam kt mnh m ca c hai bên v các tiêu chun lao ng và môi trưng. Các hip nh cng thit lp cu trúc thit ch thc thi và giám sát các cam kt gia các bên, bao gm s tham gia ca xã hi dân s. I. Hải quan và thuận lợi hoá thương mại Hi quan và thun li hoá thưng mi là thành phn quan trng ca thưng mi quc t. Tht vy, s thiu hiu qu và s chm tr trong các hot ng hi quan hoc logistics thưng ưc coi là mt trong nhng rào cn chính i vi thưng mi. Các FTAs ca EU bao gm mt chưng nhm mc ích gim chi phí và tng hiu qu ca th tc hi quan, bng cách tng cưng hot ng hp tác song phưng v hi quan và các vn liên quan n hi
12. 838 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T quan. c bit, EU và Vit Nam có th cam kt: (i) Hài hoà các yêu cu v tài liu và d liu; (ii) Tng cưng vic giao tip hiu qu vi khu vc doanh nghip; (iii) H tr nhau trong các vn liên quan n phân loi thu quan, xác nh tr giá tính thu hi quan và xut x ưu ãi ca hàng hoá; (iv) Thúc y vic thc thi IPRs trong hot ng nhp khu, xut khu, quá cnh mt cách mnh m và hiu qu; và (v) Tng cưng an ninh cho vn ti bin và nhp khu hàng hoá bng ưng bin, chuyn tàu hoc quá cnh ti các bên, nhưng ng thi to thun li cho thưng mi. 4. Phương án khác Trong trưng hp các cuc àm phán FTA gia EU và Vit Nam không i n tho thun cui cùng, phưng án thay th duy nht cho FTA ưc WTO cho phép, ó là duy trì h thng ưu ãi thu quan ph cp (‘GSP’) dành cho tt c các DCs. GSP này bao gm: (i) Mt tho thun chung; (ii) Mt tho thun khuyn khích c bit dành cho phát trin bn vng và qun lí tt, gi là ‘GSP+’; (iii) Mt tho thun c bit dành cho các LDCs. Tho thun chung min thu quan cho các sn phm không nhy cm, và gim thu quan t 3,5% n 20% cho các sn phm nhy cm (U ban châu Âu có thm quyn n nh danh sách các sn phm nhy cm). Tho thun khuyn khích c bit ‘GSP+’ min thu quan cho gn như tt c các sn phm, nhy cm hoc không nhy cm. Ch có mt s nưc ưc th hưng ‘GSP+’, theo iu kin phi phê chun và thc hin mt s iu ưc quc t v nhân quyn, quyn lao ng, môi trưng và các nguyên tc qun lí tt. Vit Nam hin nay ưc th hưng GSP ca EU; tuy nhiên, không ging FTA, các ưu ãi GSP ưc xem xét li theo nh kì. GSP ca EU dành cho Vit Nam ã ưc sa i nm 2008. FTAVit Nam-EU s giúp cho Vit Nam có th t do tip cn th trưng EU, nhưng không ging GSP, FTA s ưc thc hin trên c s có i có li và bt buc Vit Nam phi m ca th trưng nhp khu cho EU. Ngoài ra, cn cân nhc mt s yu t khác rt quan trng: khía cnh chính tr, và s tác ng i vi hi nhp khu vc ASEAN, hin tưng tái xut khu, bn cht n phưng ca GSP, trong khi ó c im ca các ưu ãi t FTA là thưng lưng.
13. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 839 Mc 2. VIT NAM-HOA K (*) 1. Khái quát v hp tác và các hip nh thương mi song phương gia Vit Nam và Hoa K Quan h thưng mi gia Vit Nam và Hoa K bt u phát trin t nhng nm 1990. Hai bên ã kí Hip nh gia Chính ph nưc Cng hoà xã hi ch ngha Vit Nam và Chính ph Hp chúng quc Hoa K v thit lp quan h quyn tác gi vào nm 1997. Mc quan trng trong quan h thưng mi Vit Nam-Hoa K là vic kí kt Hip nh thưng mi song phưng (vit tt là BTA) nm 2000 iu chnh tt c các lnh vc chính trong hp tác kinh t gia hai nưc. Theo Hip nh này, Hoa K dành cho Vit Nam i x MFN có iu kin, còn gi là ‘Quy ch quan h thưng mi bình thưng’ (vit tt là ‘NTR’).6 Nm 2003, hai nưc kí kt Hip nh dt may Vit Nam-Hoa K. Quan h kinh t và thưng mi ca gia hai nưc ưc tng cưng hn na khi Hoa K trao cho Vit Nam ‘Quy ch quan h thưng mi bình thưng vnh vin’ (vit tt là ‘PNTR’) vào ngày 29/12/2006, là mt phn ca quá trình gia nhp WTO ca Vit Nam.7 Vit Nam chính thc yêu cu ưc tham gia vào chưng trình H thng ưu ãi thu quan ph cp ca Hoa K (vit tt là ‘GSP’) vi tư cách là ‘nưc ang phát trin ưc th hưng’ (vit tt là ‘BDC’) t tháng 5/2008, nhưng vn chưa có quyt nh chính thc v n tham gia GSP ca Vit Nam.8 Hai nưc ã kí kt Hip nh khung v thưng mi và u tư (vit tt là ‘TIFA’) vào nm 2007. Hin nay, hai nưc ang àm phán cùng tham gia Hip nh i tác kinh t chin lưc xuyên Thái Bình Dưng (vit tt là ‘TPP’), cng như Hip nh u tư song phưng (vit tt là ‘BITs’). Vi nhng n lc như vy, thưng mi hai chiu gia hai bên ã tng t khong 220 triu USD nm 1994 lên hn 20 t USD vào nm 2011.9 Mc này s tp trung vào khuôn kh pháp lut v hp tác thưng mi gia Vit Nam và Hoa K. (*) Tác gi: Trnh Hi Yn, Thc s, Nghiên cu sinh, Trưng i hc Quc gia Xinh-ga-po (NUS), Ging viên, Hc vin Ngoi giao Vit Nam (DAV). 6 iu 1 Chưng 1 BTA. 7 Michael F. Martin, CRS Report for Congress R41550, US-Vietnam Economic và Trade Relations: Issues for the 112th Congress, ngày 5/4/2011, tr. 1. 8 Michael F. Martin, Sd, tr. 5. 9 Thơng mi Vit-M tng lên 20 t USD sau 10 nm, mai-vietmy-tang-len-20-ty-usd-sau-10-nam.htm, Th sáu, ngày 09/12/2011 - 20:56, Theo Thu Hà, TTXVN/Vietnam+.
14. 840 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Bảng 4.2.1. Đồ thị tăng trưởng thương mại song phương Việt Nam-Hoa Kỳ và GDP bình quân đầu người của Việt Nam.10 2. Hip nh Vit Nam-Hoa K v thit lp quan h quyn tác gi 1997 Hip nh gia Chính ph nưc Cng hoà xã hi ch ngha Vit Nam và Chính ph Hp chúng quc Hoa K v thit lp quan h quyn tác gi ưc kí kt vào ngày 27/6/1997. Hip nh có hiu lc t ngày 23/12/1998. Hip nh bo h mi loi tác phm và bn ghi âm có th ưc bo h quyn tác gi, bt k hình thc nh hình ca chúng, bao gm c hình thc in t. Các tác phm ưc bo h ưc nh ngha là: Tác phm mà mt công dân hoc ngưi thưng trú ca mt trong các bên kí kt có nhng quyn kinh t theo lut quyn tác gi ti lãnh th ca bên kia, hoc khi nhng quyn nói trên thuc v pháp nhân do bt kì công dân hoc ngưi thưng trú nào ca bên kia kim soát trc tip, gián tip hoc có quyn s hu i vi phn ln c phn hoc tài sn ca pháp nhân, min là quyn s hu nói trên phát sinh trong vòng mt nm, k t ngày công b ln u các tác phm ó ti mt nưc thành viên ca mt iu ưc a phưng v quyn tác gi mà mt trong các bên kí kt là thành viên ti thi im Hip nh này có hiu lc.11 Hip nh yêu cu các bên m bo i x NT, theo ó, mi bên, theo pháp lut và th tc ca nưc mình, s dành cho các tác phm ca nhng tác gi, nhà sáng to và ngh s là công dân hoc ngưi thưng trú ca bên kí 10 Nam Phong, Quan h thơng mi Vit-M sau 10 nm tng 1.200%, Quan-he-thuong-mai-Viet-My-sau-10-nam-tang-1200/82854.gd, Th sáu, ngày 09/12/2011, 06:51 11 Khon 3 iu 1 và iu 3 Hip nh Vit Nam-Hoa K v thit lp quan h quyn tác gi.
15. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 841 kt kia và cho các tác phm công b ln u ti lãnh th ca bên kí kt kia, s bo h quyn tác gi không kém thun li hn s bo h mà bên ó dành cho công dân nưc mình.12 Hip nh cng nêu rõ nhng quyn c quyn ca ch s hu quyn tác gi i vi tác phm ti iu 5, theo ó ngưi này s có quyn c quyn cho phép hoc cm: - Vic sao chép tác phm, sáng to tác phm khác da trên tác phm ó và phân phi bn sao ca các tác phm ó; - Vic trình din tác phm trưc công chúng, trong trưng hp ó là nhng tác phm vn hc, âm nhc, kch và múa, kch câm, phim và tác phm nghe nhìn; và - Vic trình bày các tác phm ưc bo h quyn tác gi trưc công chúng, trong trưng hp ó là tác phm vn hc, âm nhc, kch, múa, kch câm, hi ha, ho, to hình, bao gm c các nh n l ca mt b phim hoc tác phm nghe nhìn khác. 3. Hip nh thương mi song phương Vit Nam-Hoa K 2000 Vào ngày 13/7/2000, Hip nh gia nưc Cng hoà xã hi ch ngha Vit Nam và Hp chúng quc Hoa K v quan h thưng mi (vit tt là ‘BTA’) ã ưc kí kt. Hip nh ã ưa quan h thưng mi và u tư song phưng gia hai nưc lên tm cao mi.13 Hip nh ã to c hi cho các doanh nghip Vit Nam tham gia vào các th trưng ln ti Hoa K và khuyn khích Vit Nam ci thin môi trưng kinh doanh.14 BTA có hiu lc t ngày 10/12/2001. BTA t nn tng cho vic tin hành và tng cưng các quan h thưng mi và u tư. Vi hn 100 trang và bng biu,15 BTA quy nh các ngha v chi tit trong các lnh vc hp tác thưng mi ch yu ca hai bên, như: thưng mi hàng hoá, bo h IPRs, thưng mi dch v, u tư, to thun li cho kinh doanh, tính minh bch và gii quyt tranh chp. Các chưng và ph lc ca BTA bao gm: • Chưng I: Thưng mi hàng hoá • Chưng II: Quyn s hu trí tu 12 iu 2 Hip nh Vit Nam-Hoa K v thit lp quan h quyn tác gi. 13 Vietnam’s Ministry of Planning, Investment’s Central Institute of Economic Management and Foreign Investment Agency and the US Agency for International Development-Funded Support for Trade Acceleration (STAR) Project, Assessment of the Five-Year Impact of the US-Viet Nam Bilateral Trade Agreement on Viet Nam’s Trade, Investment, and Economic Structure, tháng 7/2007. 14 Nh trên. 15 Vn bn BTA bng ting Anh có trên website ca C quan i din thưng mi Hoa K (USTR) ( Vn bn bng ting Vit ưc xut bn trong Công báo ca Chính ph Vit Nam và cng có trên website ca U ban quc gia v hp tác kinh t quc t ca Vit Nam.
16. 842 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T • Chưng III: Thưng mi dch v • Chưng IV: Phát trin quan h u tư • Chưng V: To thun li cho kinh doanh • Chưng VI: Các quy nh liên quan ti tính minh bch, công khai và quyn khiu kin • Chưng VII: Nhng iu khon chung Các ph lc bao gm: o Ph lc A: Vit Nam: Ngoi l i x quc gia o Ph lc B: Vit Nam: Thi kì chuyn tip (Hn ch s lưng)
    Ph lc B1: Hn ch s lưng nhp khu - sn phm nông nghip
    Ph lc B1: Hn ch s lưng nhp khu - sn phm công nghip
    Ph lc B2: Hn ch s lưng xut khu
    Ph lc B3: Hàng hoá cm nhp khu
    Ph lc B4: Hàng hoá cm xut khu o Ph lc C: Vit Nam: Thi kì chuyn tip (Thưng mi nhà nưc)
    Ph lc C1: Hàng hoá nhp khu thuc din iu chnh ca các quy nh v thưng mi nhà nưc và lch trình loi b
    Ph lc C2: Hàng hoá xut khu thuc din iu chnh ca các quy nh v thưng mi nhà nưc và lch trình loi b o Ph lc D: Vit Nam: Thi kì chuyn tip (Quyn kinh doanh nhp khu và quyn phân phi)
    Ph lc D1: Lch trình loi b hn ch v quyn kinh doanh nhp khu và quyn phân phi - Sn phm công nghip
    Ph lc D2: Lch trình loi b hn ch v quyn kinh doanh xut khu o Ph lc E: Vit Nam: Thu nhp khu nông nghip, thu xut khu sn phm công nghip o Ph lc F: Ph lc v dch v tài chính, dch chuyn th nhân, vin thông và tài liu tham chiu v vin thông o Ph lc G: Hoa K: Danh sách các trưng hp min tr theo iu 2 và Biu cam kt thưng mi dch v c th o Ph lc H - Vit Nam, Hoa K - Các ngoi l o Ph lc I - Danh mc minh ha các bin pháp u tư liên quan n thưng mi (TRIMs).
17. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 843 Các quy nh chính ca BTA ưc tóm tt dưi ây.16 A. Các quy định về thương mại hàng hoá Vit Nam và Hoa K nht trí dành cho nhau MFN, theo ó các bên s dành cho hàng hoá ca nhau s i x tưng t như hàng hoá tưng t sn xut các nưc khác. Ngoi l ca nguyên tc MFN bao gm i x c bit dành cho các nưc trong cùng mt FTA như AFTA hay NAFTA, và các th tc c bit i vi thưng mi biên gii.17 Hn na, BTA yêu cu Vit Nam và Hoa K dành NT cho hàng nhp khu ca nhau. Hai nưc có ngha v i x vi hàng nhp khu ca nhau không kém thun li hn s i x dành cho hàng hoá do công dân ca mình sn xut.18 Các bên phi loi b tt c NTBs, bao gm c hn ch nhp khu và xut khu, hn ngch, yêu cu cp phép, và kim soát i vi tt c các loi hàng hoá và dch v, trong thi gian t 3 n 7 nm, tu thuc vào tng loi sn phm.19 C quan hi quan hay c quan có thm quyn khác ca các bên không ưc phép áp bt c loi phí hay ph phí hành chính nào liên quan n vic nhp khu hay xut khu hàng hóa vưt quá chi phí thc ca dch v ưc tin hành bi c quan ó.20 Vit Nam áp thu quan cho hàng hoá có xut x t lãnh th hi quan Hoa K theo cam kt ti Ph lc E ca Hip nh.21 V các bin pháp t v i vi hàng nhp khu, Các bên nht trí tham vn nhanh chóng theo yêu cu ca bên kia, khi vic nhp khu hàng hoá có xut x t lãnh th ca bên kí kt kia, ti thi im hin ti hay tưng lai, gây ra hay e da gây ra, hay góp phn áng k làm ri lon th trưng. S ‘ri lon th trưng’ (‘Market disruptions’) xy ra khi vic tng nhanh lưng nhp khu hàng hoá tưng t ca nưc khác là nguyên nhân áng k gây ra, hoc e da gây ra thit hi áng k cho ngành kinh t ni a ó.22 Trong trưng hp các bên không th ưa ra bin pháp khc phc thông qua tham vn, Hip nh cho phép mt bên bo h ngành kinh t ni a ca mình bng cách áp dng các bin pháp t v i vi hàng nhp 16 Ngoài vn bn BTA, phn này da trên tóm tt BTA trên website ca Hi ng thưng mi Vit Nam-Hoa K. 17 iu 1 Chưng I BTA. 18 iu 2 Chưng I BTA. 19 Khon 1 iu 3 và khon 2 iu 3 Chưng I BTA. 20 Khon 3 iu 3 Chưng I BTA. 21 Khon 6 iu 3 và Ph lc E Chưng I BTA. 22 Khon 1 iu 6 Chưng I BTA.
18. 844 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T khu, dưi hình thc hn ch s lưng, tng thu hoc nhng hn ch khác chng li s ‘ri lon th trưng’. V gii quyt tranh chp thưng mi gia các thưng nhân, BTA quy nh nguyên tc NT trong vic gii quyt tranh chp ti các toà án và c quan hành chính trên lãnh th ca các bên kí kt, khuyn khích gii quyt tranh chp bng trng tài theo nhng quy tc ã ưc công nhn tm quc t và quy nh vic thc thi các phán quyt trng tài.23 B. Các quy định về quyền sở hữu trí tuệ (IPRs) Chưng II v IPRs ca BTA ưc xây dng theo mô hình ca Hip nh TRIPS ca WTO, theo ó yêu cu các bên tuân th nhng quy nh c bn ca Công ưc Pa-ri v bo h s hu công nghip và Công ưc Béc-n v bo h tác phm vn hc và ngh thut. Ngoài ra, các bên cng phi tuân th nhng quy nh kinh t c bn ca Công ưc Gi-ne-v v bo h ngưi sn xut bn ghi âm chng li s sao chép trái phép, Công ưc quc t v bo h ging thc vt mi (Công ưc UPOV) và Công ưc liên quan n vic phân phi tín hiu mang chưng trình truyn qua v tinh (Công ưc Brúc-xen). BTA quy nh NT trong vic vic xác lp, bo h, hưng và thc thi IPRs, tr mt s trưng hp nht nh.24 Tuy nhiên, khác vi Hip nh TRIPS, BTA không yêu cu các bên áp dng MFN cho các ngha v trong chưng này. Chưng II quy nh nhng tiêu chun ti thiu i vi vic bo h và thc thi IPRs, bao gm quyn tác gi và các quyn liên quan, tín hiu v tinh mang chưng trình ưc mã hoá, nhãn hiu hàng hoá, sáng ch, thit k b trí mch tích hp, thông tin bí mt (bí mt thưng mi) và kiu dáng công nghip. Chưng này cng yêu cu có các bin pháp bo m thc thi ưa ra các ch tài kp thi nhm ngn chn vi phm, và các ch tài mnh ngn nga các vi phm có th tái din trong tưng lai. C. Các quy định về thương mại dịch vụ Chưng III v thưng mi dch v ưc xây dng theo mô hình ca Hip nh GATS ca WTO. Hip nh này nh ngha thưng mi dch v theo bn phưng thc cung ng: 1. Cung ng dch v qua biên gii (cung ng dch v t lãnh th ca bên này vào lãnh th ca bên kia); 2. Tiêu dùng nưc ngoài (cung ng dch v ti lãnh th ca mt bên cho ngưi s dng dch v ca bên kia); 23 iu 7 Chưng I BTA. 24 Khon 1 iu 3 Chưng II BTA.
19. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 845 3. Hin din thưng mi (mt nhà cung ng dch v ca mt bên cung ng mt dch v thông qua s hin din thưng mi trên lãnh th ca bên kia); và 4. Hin din ca th nhân (mt nhà cung ng dch v ca mt bên cung ng mt dch v bng s hin din ca th nhân trên lãnh th ca bên kia). Các bên nht trí dành MFN cho dch v và các nhà cung ng dch v ca nhau.25 Mi bên phi m bo s tip cn th trưng cho dch v và các nhà cung ng dch v ca bên kia theo úng quy nh trong biu cam kt ca mình. BTA cm sáu loi hn ch tip cn th trưng trong các ngành dch v ã ưc quy nh trong biu cam kt, trong ó có: hn ch s lưng nhà cung ng dch v; hn ch tng giá tr các giao dch dch v; hn ch v tng s lưng u ra ca dch v; và hn ch v loi hình pháp nhân hay liên doanh thông qua ó dch v ưc cung ng.26 Ngoài ra, các bên ã ưa vào Ph lc v dch v tài chính, Ph lc v dch chuyn ca th nhân, và Ph lc v vin thông ca Hip nh GATS và các tài liu tham chiu vin thông ca WTO. D. Các quy định về đầu tư Chưng IV ca BTA t ra các quy tc nhm khuyn khích u tư gia hai nưc. Các tiêu chun chính v bo h và khuyn khích u tư trong chưng này là: 1. MFN; 2. NT; 3. Cm trưng thu mà không bi thưng nhanh chóng, y và hiu qu; 4. Quyn la chn các nhân viên qun lí cp cao; 5. Chuyn vn v nưc; 6. m bo i x công bng và tho áng, bo v và an ninh y , i x phù hp vi lut tp quán quc t, và không áp dng các bin pháp tu tin và phân bit i x; và 7. Cm áp dng các yêu cu b cm v chuyn giao công ngh và các TRIMs b cm. V vic gii quyt tranh chp gia nhà u tư và chính ph nưc tip nhn u tư, chưng này ưa ra nhiu la chn cho nhà u tư, bao gm tòa 25 iu 2 và 7 Chưng II BTA. 26 iu 6 Chưng II BTA.
20. 846 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T án hoc c quan tài phán hành chính có thm quyn ca nưc tip nhn u tư, hoc bt kì th tc gii quyt tranh chp nào ã ưc tho thun trưc ó và gii quyt bng trng tài. D. Tạo thuận lợi cho kinh doanh C hai bên cam kt phát trin quan h u tư và to thun li cho các hot ng kinh doanh liên quan ti thưng mi hàng hoá và dch v. Mi bên ng ý:27 - Cho phép các công dân và công ty ca bên kia ưc nhp khu và s dng, phù hp vi các thc tin thưng mi thông thưng, thit b vn phòng và các thit b khác, như máy ch, máy photocopy, máy tính, máy fax liên quan n vic tin hành các hot ng ca h trên lãnh th ca mình; - Tùy thuc vào pháp lut và th tc ca mình v nhp cnh và các c quan i din nưc ngoài, cho phép các công dân và các công ty ca bên kia ưc tip cn và s dng ni làm vic và ni trên c s không phân bit i x và theo giá th trưng; - Tùy thuc vào pháp lut, quy nh và th tc ca mình v nhp cnh và các c quan i din nưc ngoài, cho phép các công dân và công ty ca bên kia thuê các i lí, nhà tư vn và nhà phân phi ca mt trong hai bên cho hot ng sn xut và u tư ca h, theo giá c và iu kin ưc tho thun gia các bên. - Cho phép các công dân và công ty ca bên kia qung cáo các sn phm và dch v ca h (i) bng cách tho thun trc tip vi các t chc thông tin qung cáo, bao gm ài truyn hình, ài phát thanh, n v kinh doanh in n và bng hiu; và (ii) bng cách gi thư trc tip, bao gm c vic s dng các phong bì thư và bưu thip ưc ghi sn a ch n công dân hoc công ty ó; - Khuyn khích s tip xúc và cho phép mua bán hàng hoá và dch v trc tip gia các công dân và công ty ca bên kia vi ngưi s dng cui cùng và các khách hàng khác, và khuyn khích liên h trc tip vi các c quan, t chc mà quyt nh ca h s nh hưng n kh nng bán hàng; 27 iu 1 Chưng V BTA.
21. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 847 - Cho phép các công dân và các công ty ca bên kia tin hành nghiên cu th trưng trên lãnh th ca mình mt cách trc tip hoc thông qua hp ng; - Cho phép các công dân và công ti ca bên kia ưc d tr y hàng mu và ph tùng thay th phc v dch v sau bán hàng i vi các sn phm ca u tư; và - Cho phép các công dân và công ty ca bên kia tip cn các sn phm và dch v do chính ph cung cp, bao gm các tin ích công cng, trên c s không phân bit i x và theo giá c công bng và tho áng (và trong mi trưng hp, không cao hn giá áp cho các công dân và công ty ca các nưc th ba, khi các giá ó ưc quy nh hoc kim soát bi chính ph liên quan n hot ng ca các hin din thưng mi ca h). E. Các quy định liên quan đến tính minh bạch và quyền khiếu kiện Các bên có ngha v công b nh kì và kp thi tt c các lut, quy nh và th tc hành chính có tính áp dng chung, liên quan n bt kì vn nào ưc quy nh trong BTA.28 mc có th, mi bên cho phép bên kia và các công dân ca bên kia c hi óng góp ý kin i vi vic xây dng pháp lut, quy nh và th tc hành chính ó.29 Mi bên cng cho phép các công dân và công ty ca bên kia ưc tip cn d liu v nn kinh t quc dân và tng ngành kinh t, k c nhng thông tin v ngoi thưng.30 Mi bên giao cho mt tp chí chính thc ng tt c các bin pháp có tính áp dng chung và s iu hành mt cách thng nht, vô tư và hp lí các bin pháp ó.31 Hai bên s duy trì các c quan tài phán hành chính và tư pháp, nhm xem xét và sa i nhanh chóng các quyt nh hành chính liên quan n các vn ưc quy nh ti Hip nh này, và s cho phép ngưi b tác ng bi quyt nh có liên quan ưc quyn khiu kin mà không b trng pht.32 Cui cùng, các bên m bo rng các th tc cp phép nhp khu, t ng và không t ng, ưc thc hin theo cách thc minh bch và có th d oán trưc ưc, và phù hp vi các tiêu chun ca Hip nh ca WTO v th tc cp phép nhp khu (Hip nh ILP). 28 iu 1 Chưng VI BTA. 29 iu 3 Chưng VI BTA. 30 iu 2 Chưng VI BTA. 31 iu 5 và iu 6 Chưng VI BTA. 32 iu 7 Chưng VI BTA.
22. 848 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T 4. Hip nh dt may Vit Nam-Hoa K 2003 Trong khuôn kh BTA, ngày 25/4/2003, sau ba tun àm phán, Vit Nam và Hoa K ã kí Hip nh dt may song phưng.33 Hip nh này t ra hn ngch cho 38 loi sn phm may mc nhp khu t Vit Nam. C hai bên nht trí hp tác trong vic thc thi, bao gm chia s thông tin và to thun li cho các chuyn thm nhà máy, iu tra và pht vi phm. Hip nh dt may Vit Nam-Hoa K có hiu lc t ngày 1/5/2003 ti ngày 31/12/2004. Hip nh có th gia hn hàng nm và ã ưc gia hn hai ln vào nm 2004 và nm 2005. iu 20 ca Hip nh quy nh rng khi Vit Nam gia nhp WTO, các quy nh ca WTO s thay th các quy nh trong tho thun song phưng. Hip nh này ã ht hiu lc khi Vit Nam gia nhp WTO vào tháng 1/2007. 5. Hip nh khung v thương mi và u tư Vit Nam-Hoa K 2007 Ngay sau khi Vit Nam gia nhp WTO, vào tháng 6/2007, Hip nh khung v thưng mi và u tư gia Chính ph nưc Cng hoà xã hi ch ngha Vit Nam và Chính ph Hp chúng quc Hoa K (vit tt là TIFA) ã ưc kí kt nhm thúc y ‘môi trưng u tư hp dn’ và ‘m rng và a dng hoá thưng mi hàng hoá và dch v’.34 TIFA thành lp Hi ng thưng mi và u tư Vit Nam-Hoa K, c quan xem xét rt nhiu vn v quan h thưng mi và u tư gia hai bên, bao gm:35 - Thc thi các ngha v theo Hip nh WTO và BTA; - Bo h IPRs; - Các vn chính sách gây tác ng ti thưng mi và u tư; - Thưng mi dch v; - Các vn TBT; - Các vn SPS; - Các vn v quyn ca ngưi lao ng ưc công nhn tm quc t; - Các bin pháp khc phc thưng mi, bao gm c vn coi Vit Nam là mt nn kinh t th trưng; - GSP; 33 Mark Manyin và Amanda Douglas, CRS Report for Congress, The Vietnam-US Textile Agreement, ngày 18/6/2003. Xem thêm Nicole J. Sayres, CRS Report for Congress RL31470, The Vietnam-US Textile Agreement Debate:Trade Patterns, Interests, and Labor Rights, ngày 1/6//2002. 34 iu 1 TIFA. 35 Các iu 2 và 3 và Ph lc TIFA.
23. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 849 - Phi hp trong các vn v WTO và APEC mà hai bên cùng quan tâm; - H tr k thut và xây dng nng lc; và - Các lnh vc khác mà hai bên cùng quan tâm, nhm thúc y thưng mi, u tư và hp tác kinh t gia các bên. Theo TIFA, Vit Nam và Hoa K tin hành các cuc hp và i thoi thưng xuyên rà soát vic thc thi các cam kt WTO ca Vit Nam, và xem xét các sáng kin khác nhm ci thin quan h thưng mi và u tư ca hai bên. Hip nh TIFA cùng vi c ch mà Hip nh thit lp ã t nn tng cho vic àm phán các hip nh toàn din v thưng mi và u tư gia hai nưc. 6. Các àm phán ang tin hành gia Vit Nam và Hoa K v các hip nh thương mi và u tư Vào tháng 6/2008, Vit Nam và Hoa K khi ng àm phán mt hip nh u tư song phưng (vit tt là ‘BIT’) nhm ci thin môi trưng u tư cho các nhà u tư ca hai bên. Hip nh này nhm thit lp các th tc gii quyt tranh chp chi tit và bo h nhà u tư ca hai bên, các nhà u tư không b áp t các yêu cu thc hin các bin pháp u tư b cm (‘Performance Requirements’), hn ch chuyn tin v nưc và b trưng thu tu tin trên lãnh th ca bên kia. Nhìn chung, các cuc àm phán ca Hoa K v BITs da trên Hip nh BIT mu nm 2004 ca Hoa K. Hn na, BTA hin có gia Vit Nam và Hoa K ã bao gm mt chưng quy nh v u tư và àm phán trong tưng lai mt BIT. Trong khuôn kh ASEAN, Vit Nam ã kí kt vài iu ưc mi v u tư hay hip nh thưng mi có chưng v u tư.36 Các tài liu này chc chn s ưc tham kho trong các cuc àm phán BIT gia Vit Nam và Hoa K. Ngoài ra, hai bên ang àm phán tr thành thành viên ca Hip nh i tác kinh t chin lưc xuyên Thái Bình Dưng (vit tt là ‘TPP’), nhm tng cưng hi nhp kinh t ca hai nưc trong khu vc châu Á-Thái Bình Dưng. 36 Xem Mc 4 - Chưng 3 ca Giáo trình.
24. 850 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Mc 3. VIT NAM-TRUNG QUC (*) 1. Tng quan v quan h thương mi Vit Nam-Trung Quc K t khi khi xưng công cuc ci cách kinh t nm 1979, Cng hòa nhân dân Trung Hoa (Trung Quc) luôn theo ui chính sách t do hóa thưng mi, sn xut hưng v xut khu, t tng trưng cao và xóa ói gim nghèo. Nn kinh t ca Trung Quc, t mt nưc nông nghip, ã nhanh chóng tr thành mt trong nhng nn kinh t sn xut hàng hóa nng ng nht, ang dn dn tr thành mt trong nhng nn kinh t phát trin nhanh nht th gii, là nưc xut khu ln nht th gii và là nưc nhp khu ln th hai th gii, vi tng giá tr xut nhp khu là 2,97 nghìn t USD, trong ó xut khu là 1,58 nghìn t và nhp khu là 1,39 nghìn t. Trung Quc là nn kinh t ln th hai th gii, sau Hoa K, xét trên c tiêu chí GDP danh ngha (tng sn phm quc ni) và PPP (ngang giá sc mua). Theo IMF, GDP danh ngha/u ngưi và PPP/u ngưi ca Trung Quc nm 2011 ưc xp hng tưng ng ng th 90 và 91. Tng trưng GDP trung bình hàng nm ca Trung Quc giai on 2001- 2010 t 10,5%, và d oán trong giai on 2011-2015 s t 9,5%. Trong giai on 2007-2011, mc tng trưng kinh t ca Trung Quc tưng ưng vi tng mc tng trưng ca tt c các nưc G7 cng li. D tr ngoi t ca Trung Quc t 2,85 nghìn t USD vào thi im cui nm 2010. Trung Quc hin ang s hu khong 1,6 nghìn t USD chng khoán Hoa K. Bng vic nm gi 1,16 nghìn t USD trái phiu kho bc Hoa K, Trung Quc ang là ch n công nưc ngoài ln nht ca Hoa K. Trung Quc là nưc tip nhn FDI ln th ba th gii, thu hút 106 t USD nm 2010. Vi tng s vn u tư ra nưc ngoài 52,2 t USD nm 2008, Trung Quc ưc xp hng là nưc u tư ln th 6 trên th gii. Trung Quc ã tr thành thành viên ca WTO nm 2001. Thưng mi quc t tip tc óng vai trò ch o trong nn kinh t ang bùng n ca Trung Quc.37 (*) Tác gi: Nguyn Thanh Tâm, Tin s, Ging viên, Trưng B môn Lut Thưng mi Quc t, Trưng i hc Lut Hà Ni; và Trnh Hi Yn, Thc s, Nghiên cu sinh, Trưng i hc Quc gia Xinh-ga-po (NUS), Ging viên, Hc vin Ngoi giao Vit Nam (DAV). 37
25. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 851 Bảng 4.3.1. Đồ thị so sánh GDP năm 2011 của các nền kinh tế lớn, theo số liệu của IMF Tưng t, Vit Nam bt u tin hành ‘i mi’ t nm 1986, vi s chuyn i tng bưc t nn kinh t k hoch sang nn kinh t th trưng nh hưng xã hi ch ngha. Nn kinh t Vit Nam ã t ưc s tng trưng nhanh chóng trong sn xut nông nghip và công nghip, xây dng, xut khu và u tư nưc ngoài. Nh ci cách kinh t, Vit Nam ã t ưc mc tng trưng GDP hàng nm khong 8% trong giai on 1990-1997 và 7% trong giai on 2000-2005, ưa Vit Nam tr thành mt trong nhng nn kinh t tng trưng nhanh nht th gii. K c trong thi kì th gii phi i mt vi khng hong kinh t toàn cu cui nhng nm 2000, tng trưng vn rt mnh m và gi mc 6,8% nm 2010. Theo IMF, nm 2010, GDP danh ngha ca Vit Nam t 103,574 t USD và GDP danh ngha/u ngưi t 1.173 USD. Vit Nam ã tr thành thành viên ca WTO ngày 11/1/2007. Hin ti, Vit Nam là mt trong nhng nn kinh t m nht ca châu Á. Các i tác thưng mi ch yu ca Vit Nam là Trung Quc, Nht Bn, Úc, các nưc ASEAN, Hoa K và EU.38 K t nm 1991, khi hai nưc chính thc bình thưng hoá quan h cho n nay, quan h thưng mi Vit Nam-Trung Quc ã có nhng phát trin vưt bc. Hai nưc ã m li ưng hàng không, ưng st, ưng bin và ưng b, to thun li cho vn chuyn hàng hoá và ngưi gia hai nưc, ng thi m 7 cp ca khu cp quc gia trong vùng biên gii gia hai nưc. T nm 2004, Trung Quc ã tr thành i tác thưng mi ln nht ca Vit Nam. Sau chuyn thm Trung Quc tháng 5/2007 ca Ch tch nưc Vit Nam Nguyn Minh Trit, các d án trong khuôn kh hp tác ‘hai hành lang, 38
26. 852 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T mt vành ai kinh t’ gia hai nưc ưc xúc tin thc hin.39 A. Thương mại hàng hoá Việt Nam-Trung Quốc Thưng mi hàng hoá gia Vit Nam và Trung Quc ch yu ưc thc hin theo hai phưng thc: Thưng mi chính ngch và thưng mi biên gii. 1. Thơng mi chính ngch Nm 1991, tng kim ngch thưng mi hai nưc ch t 32 triu USD. Trong thi gian gn ây, tng kim ngch thưng mi hai chiu ã tng mnh, nm 2011 t khong 30 t USD.40 Tuy nhiên, k t nm 2001, Vit Nam luôn tình trng thâm ht thưng mi trong quan h vi Trung Quc. Do ó, tng bưc cân bng cán cân thưng mi là mc tiêu mà c hai bên cùng ang hưng ti. Bảng 4.3.2: Số liệu thương mại Việt Nam-Trung Quốc (ơn v tính: triu USD) Nm Tng XNK Tng trưng (%) VN XK VN NK 2000 2.957 132,9 1.534 1.423 2001 3.047 3,04 1.418 1.629 2002 3.654 19,9 1.495 2.158 2003 4.870 33,3 1.747 3.120 2004 7.191 47,6 2.735 4.456 2005 8.739,9 21,52 2.961 5.778,9 2006 9.950 21,4 2.490 7.460 2007 15.858 51,9 3.356 12.502 2008 19.464 28,8 4.343 15.122 2009 21.048 8,1 4.747 16.301 2010 27.328 29,8 7.309 20.019 6 tháng u 15.699 4.588 11.111 nm 2011 39 i s quán Vit Nam ti Trung Quc, 40 China Radio International (CRI), China, Vietnam Seek Ways to Improve Bilateral Relations, 2011- 10-05 16:58:19, Xinhua, Crienglish.com, Web Editor: Zhangxu.
27. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 853 Hin nay, Vit Nam xut khu sang Trung Quc hn 100 mt hàng, gm 4 nhóm hàng chính: (i) Hàng nhiên, nguyên liu: Du thô, than, qung kim loi, các loi ht có du, dưc liu (cây làm thuc) ; (ii) Hàng nông sn: Lưng thc (go, sn khô), rau c qu (c bit là các loi hoa qu nhit i như: Chui, xoài, chôm chôm, thanh long ), chè, ht iu; (iii) Hàng thu sn: Thu sn tưi sng, thu sn ông lnh, mt s loi mang tính c sn như: rn, rùa, ba ba t nhiên hoc ưc nuôi th; (iv) Hàng tiêu dùng: Hàng th công m ngh, giày dép, g cao cp, bt git, bánh ko 41, trong khi ó Trung Quc xut khu sang Vit Nam các sn phm công nghip ch to, công nghip ch bin (xng du, máy móc thit b, ph tùng ô-tô, phân bón, dưc phm ). Do nhu cu ca Vit Nam v nhp khu các loi hàng hoá t Trung Quc còn rt ln và cùng vi vic min gim thu nhp khu theo quy nh ca Hip nh ACFTA, hàng nhp khu t Trung Quc s tip tc tng mnh. Trong khi xut khu ca Vit Nam tng mc nht nh và các gii pháp hn ch nhp siêu chưa th phát huy tt hiu qu, thì tình hình nhp siêu t Trung Quc giai on 2007-2015 s chưa th có s thay i ln. Tuy nhiên, có th hiu rng vic tng nhp khu ca Vit Nam trong quan h thưng mi vi Trung Quc là iu kin tng xut khu th trưng khác. 2. Thơng mi biên gii Nói chung, thưng mi biên gii ưc hiu là s dch chuyn hàng hoá và dch v qua biên gii quc t trên b gia các quc gia. Như vy, thưng mi biên gii là mt phn ca hot ng thưng mi quc t thông thưng gia các nưc. Tuy nhiên, thưng mi biên gii có tác ng kinh t-xã hi và chính tr sâu sc hn nhiu so vi hot ng thưng mi thông thưng din ra các cng bin và cng hàng không. Vit Nam và Trung Quc có ưng biên gii trên b chy qua 2 tnh ca Trung Quc và 6 tnh ca Vit Nam. Hai tnh Qung Tây và Vân Nam (Trung Quc) có iu kin a lí c bit thun li phát trin kinh t- thưng mi vi Vit Nam. Có th nói thưng mi biên gii óng vai trò quan trng trong kim ngch buôn bán hai chiu Vit Nam-Trung Quc. K t khi thc hin ci cách kinh t nm 1979, Chính ph Trung Quc 41 Tng cc Hi quan Vit Nam, S liu tháng 6/2011.
28. 854 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T ã có chính sách ưu tiên phát trin kinh t các vùng biên gii, coi thưng mi biên gii là ‘khâu t phá’, nhm khai thác li th so sánh ca các vùng này vi các nưc láng ging. Hai tnh Vân Nam và Qung Tây nm trong vành ai kinh t ‘i Tây Nam’ ca Trung Quc, bao gm T Xuyên, Vân Nam, Quý Châu, Tây Tng và Qung Tây, trong ó Qung Tây ưc xem là ‘hành lang’ ra bin cho toàn b vùng Tây Nam Trung Quc. Trong giai on 2006-2011, tc tng trưng thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc trung bình 29%/nm,42 góp phn quan trng vào thưng mi hai chiu gia hai nưc. Tng thưng mi biên gii hai nưc t 2,8 t USD nm 2006, trên 7,1 t USD nm 2010 và trên 6,3 t USD nm 2011.43 Nhìn chung, thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc phát trin có tác ng quan trng làm thay i din mo nghèo nàn ca khu vc biên gii, m rng thưng mi quc t, nâng cao i sng cho nhân dân biên gii hai nưc. Tuy nhiên, trong quan h thưng mi biên gii gia hai nưc cng ny sinh nhng vn phc tp, òi hi s qun lí và nhng iu chnh kp thi bng chính sách và các quy nh pháp lut ca c hai nưc nhm n nh và phát trin các hot ng thưng mi khá c thù này, vì li ích ca c hai nưc và tuân th các quy nh pháp lut quc t, nht là khi Vit Nam và Trung Quc u ã tr thành thành viên chính thc ca WTO và cùng tham gia vào Hip nh ACFTA. Cn xây dng mt chin lưc dài hn và hiu qu nhm phát trin thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc, h tr hot ng xut khu ca c hai nưc. B. Thương mại dịch vụ Việt Nam-Trung Quốc Hp tác du lch Vit Nam-Trung Quc cng là im ni bt trong quan h thưng mi gia hai nưc. Hip nh hp tác du lch hai nưc ngày 8/4/1994 ã to c s pháp lí cho quan h hp tác du lch gia hai nưc. Lưng khách Trung Quc n Vit Nam ngày càng gia tng. T nm 1996 n nay, Trung Quc luôn ng u và vưt xa nưc ng th hai trong danh sách các nưc và vùng lãnh th có s khách n Vit Nam ông nht. S ngưi Vit Nam i du lch Trung Quc cng ngày mt tng. Thưng mi dch v d oán s phát trin nhanh. Thưng mi dch v 42 2006-2011 Sino-Vietnamese Border Trade with An Average Annual Growth Rate of 29%, 43 QND, Boosting Vietnam-China Border Trade, Ch nht, ngày 20/11/2011, 20:56 (GMT+7),
29. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 855 giai on 2007-2015 s phát trin mnh hn so vi thưng mi hàng hoá. Trong s các lnh vc dch v thưng mi, dch v vn ti, kho ngoi quan và cng bin s phát trin rt nhanh, c bit là sau 2010. D báo, hàng quá cnh ca Trung Quc qua cng Hi Phòng có th s lên ti 1 triu tn vào nm 2010 và 5 triu tn vào nm 2015. C. Quan hệ đầu tư Việt Nam-Trung Quốc Tính n tháng 7/2011, Trung Quc có 805 d án u tư còn hiu lc ti Vit Nam, vi tng vn ng kí 4,1 t USD, ng th 14 trên tng s 92 quc gia và vùng lãnh th có u tư ti Vit Nam. D án ln nht ca Trung Quc ang u tư ti Vit Nam hin nay là d án thép Fuco ti Bà Ra-Vng Tàu, vi tng vn u tư 180 triu USD. Ngoài ra, còn mt s d án ln khác như Công ty TNHH khoáng sn và luyn kim Vit-Trung, vn u tư 175 triu USD; khu công nghip An Dưng (Hi Phòng), vn u tư 175 triu USD Tính n nm 2011, Vit Nam có 10 d án u tư sang Trung Quc, vi tng vn ng kí 13 triu USD. Nhng con s này cho thy u tư hai chiu Vit-Trung còn thp so vi tim nng, li th và mong mun ca c hai nưc. Theo ánh giá ca Cc u tư nưc ngoài (B k hoch và u tư), các d án u tư ca Trung Quc ch yu t các doanh nghip nh và tư nhân, chưa có nhiu d án t các tp oàn kinh t ln.44 Quan h u tư Vit Nam-Trung Quc có mt s c im sau: Th nht, khác vi quan h xut nhp khu gia hai nưc là quan h hai chiu, quan h u tư ch yu ch có mt chiu t phía Trung Quc vào Vit Nam. Bi vì so vi Vit Nam, Trung Quc là nưc có tim lc kinh t mnh hn. Vit Nam u tư vào Trung Quc không áng k, ch tp trung ti hai tnh Vân Nam và Qung Tây. Th hai, s lưng và tc u tư t mc trung bình. Cho n nay, Trung Quc không phi là nhà u tư ln ti Vit Nam. Th ba, các ch tiêu cht lưng ca u tư chưa cao. Th t, bên cnh vic u tư theo hình thc FDI, Trung Quc còn vin tr phát trin cho Vit Nam theo các d án ODA. Th nm, u tư ca Trung Quc vào Vit Nam ã góp phn nht nh vào s phát trin kinh t ca Vit Nam. Tuy nhiên, xét c v tim 44 Kinh t và D báo, ECONOMY & FORECAST REVIEW, Xung lc mi cho hp tác Vit-Trung, ngày 17/10/2011 10:56:30,
30. 856 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T nng ln s phát trin mi mt ca quan h hai bên, lưng u tư như vy chưa tưng xng vi tim nng ca thưng mi hai nưc, c bit là ca phía Trung Quc. Trung Quc ã là ‘thành viên ca câu lc b nghìn t ô-la GDP’, d tr ngoi t 2,85 nghìn t USD tính n cui nm 2010, u tư trên phm vi th gii t 52,2 t USD nm 2008 và ưc xp hng là nhà u tư ln th 6 ca th gii.45 Tuy nhiên, con s v u tư ca Trung Quc vào Vit Nam trong nhng nm qua chưa tưng xng vi v th a-kinh t ca Vit Nam - nưc ưc coi là cu ni th trưng Trung Quc khng l y tim nng vi ông Nam Á. 2. Khái quát v các hip nh thương mi gia Vit Nam và Trung Quc n thi im nm 2012, hai nưc ã kí kt trên 50 hip nh, t c s pháp lí cho quan h hp tác lâu dài gia hai nưc, trong ó có các hip nh to hành lang pháp lí c bn cho quan h thưng mi hai nưc, như Hip nh thưng mi; Hip nh mua bán hàng hoá ti vùng biên gii; Hip nh hp tác du lch; Hip nh v thành lp U ban hp tác kinh t; Hip nh thanh toán; các hip nh v giao thông, vn ti ưng st, ưng b, ưng hàng không. T tháng 2/2002, Trung Quc ã dành cho Vit Nam i x MFN v thu sut i vi hàng xut khu vào th trưng Trung Quc, to thun li cho các doanh nghip Vit Nam tng cưng xut khu vào th trưng y tim nng này. Trong quan h hp tác thưng mi song phưng, Vit Nam và Trung Quc ã kí kt mt s hip nh iu chnh quan h thưng mi biên gii, như: Hip nh mu dch Vit Nam-Trung Quc 1991; Hip nh v mua bán hàng hoá vùng biên gii gia Vit Nam và Trung Quc 1998; Hip nh v lnh vc bo v và kim dch thc vt Vit Nam-Trung Quc 2007 Hai nưc ã nht trí tip tc m rng và làm sâu sc hn quan h hp tác kinh t, thưng mi thông qua vic kí kt ‘Quy hoch phát trin 5 nm hp tác kinh t-thưng mi giai on 2012-2016’ vào ngày 15/10/2011. Quy hoch này s to xung lc mi cho hp tác kinh t, thưng mi gia hai nưc. Mc tiêu ch yu ca quy hoch là tip tc m rng và làm sâu sc hn quan h hp tác kinh t-thưng mi Vit-Trung, ng thi làm phong phú thêm ni dung hp tác, to ra phưng thc hp 45
31. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 857 tác mi; nghiên cu nhng bin pháp nhm gim mc mt cân bng trong cán cân thưng mi gia hai nưc. Theo tho thun ưc kí kt, hai bên xác nh 7 lnh vc hp tác trng im, bao gm: (i) Nông nghip và ngh cá; (ii) Giao thông-vn ti; (iii) Nng lưng; (iv) Khoáng sn; (v) Công nghip ch to và công nghip ph tr; (vi) Dch v; và (vii) Hp tác ‘Hai hành lang, mt vành ai kinh t’.46 3. Pháp lut trong nưc ca Vit Nam và Trung Quc liên quan n quan h thương mi song phương gia hai nưc Th nht, cn lưu ý pháp lut iu chnh chung quan h thưng mi gia hai nưc, như: Lut ngoi thưng ca Trung Quc, Ngh nh s 12/2006/N- CP ngày 23/1/2006 ca Chính ph Vit Nam quy nh chi tit thi hành Lut thưng mi v hot ng mua bán hàng hoá quc t và các hot ng i lí, mua, bán, gia công và quá cnh hàng hoá vi nưc ngoài. Th hai, v pháp lut iu chnh thưng mi biên gii gia hai nưc. Trên c s Hip nh v mua bán hàng hoá vùng biên gii gia Vit Nam và Trung Quc 1998, mi nưc u ban hành các quy nh pháp lut iu chnh thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc vi các mc tiêu c bn như sau: - Thúc y hp tác thưng mi vùng biên gii gia hai nưc trên c s bình ng, cùng có li; - Khuyn khích, thúc y hot ng mua bán hàng hoá vùng biên gii phát trin lành mnh, liên tc, n nh và có bin pháp tng cưng phi hp chng buôn lu, gian ln thưng mi; - To iu kin thun li cho các hot ng xúc tin thưng mi, thúc y mua bán hàng hoá vùng biên gii gia hai nưc; - Hot ng mua bán hàng hoá vùng biên gii phi ưc tin hành trên c s phù hp vi các cam kt ca hai nưc và pháp lut ca mi nưc. Th ba, h thng thưng mi biên gii ca Trung Quc chu s qun lí kt hp ca c trung ưng và a phưng. Mc dù chính quyn a phưng có vai trò quan trng trong vic qun lí thưng mi biên gii nhưng cng phi tuân th s qun lí thng nht ca trung ưng, vì thưng mi biên 46 Khánh An, Vit Nam-Trung Quc: Nm 2012 có nhiu vic phi làm, The World & Vietnam Report - Th gii và Vit Nam, Báo Xuân 2012, th nm, ngày 19/01/2012, 3:29 PM,
32. 858 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T gii cng là b phn ca ngoi thưng Trung Quc. Thưng mi biên gii ã tr thành sc mnh kinh t ch o và óng vai trò c bn trong vic thc hin mc tiêu ca nhà nưc Trung Quc - là ‘tng cưng sc sng cho vùng biên gii, xây dng xã hi phong lưu, mang li li ích cho nhân dân và n nh t nưc’. C s pháp lí ch yu ca chính sách thưng mi biên gii ca Trung Quc là Lut v khu t tr dân tc thiu s và Lut ngoi thưng. iu 42 ca Lut ngoi thưng Trung Quc quy nh: Nhà nưc áp dng các bin pháp linh hot và to thun li cho thưng mi gia các th xã các vùng biên gii và các th xã ca các nưc láng ging, cng như thưng mi ca cư dân biên gii. Quan h thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc ưc c trưng bi các tho thun thưng mi quy mô nh và linh hot.47 Th t, theo Quyt nh s 1151/Q-TTg ca Th tưng Chính ph Vit Nam ngày 30/08/2007 v vic phê duyt Quy hoch xây dng vùng biên gii Vit-Trung n nm 2020, Vit Nam ã ban hành hàng lot các chính sách và vn bn pháp lut iu chnh các quan h thưng mi din ra khu vc biên gii Vit Nam-Trung Quc. Hành lang pháp lut thông thoáng mà Vit Nam xây dng ã to thun li và thúc y các hot ng thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc phát trin. Các vn pháp lut v thưng mi biên gii Vit Nam-Trung Quc ưc quy nh trong rt nhiu vn bn pháp lut khác nhau ca Vit Nam, trong ó ch yu phi k n mt s vn bn như: - Ngh nh s 12/2006/N-CP ngày 23/1/2006 ca Chính ph quy nh chi tit thi hành Lut thưng mi v hot ng mua bán hàng hoá quc t và các hot ng i lí mua, bán, gia công và quá cnh hàng hoá vi nưc ngoài; - Quyt nh s 254/2006/Q-TTg ngày 07/11/2006 ca Th tưng Chính ph v vic qun lí hot ng thưng mi biên gii vi các nưc có chung biên gii; - Quyt nh s 44/Q-BTC ngày 29/8/2006 ca B tài chính v vic ban hành t khai hi quan dùng cho phưng tin vn ti xut nhp cnh qua ca khu biên gii ưng b; 47 Hao Hongmay, ‘Chapter 6. China’s Trade and Economic Relations with CLMV’, tr. 171-208,
33. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 859 - Công vn s 1244/TCHQ-GSQL ca Tng cc hi quan ngày 27/2/2007 v th tc hi quan i vi hàng hoá qua các ca khu biên gii; - Công vn s 4848/TCHQ-GSQL ca Tng cc hi quan ngày 23/8/2007 v th tc hi quan i vi hàng hoá qua ca khu biên gii ưng b; - Quyt nh s 689/2004/Q-NHNN ngày 07/06/2004 ca Thng c ngân hàng Nhà nưc Vit Nam v vic ban hành quy ch thanh toán trong mua bán, trao i hàng hoá và dch v ti khu vc biên gii và khu kinh t ca khu gia Vit Nam và Trung Quc Quan h thưng mi ca Vit Nam vi các nưc nói chung cng như các quan h thưng mi biên gii nói riêng không th không chu s tác ng mnh m ca quá trình hi nhp sâu rng và mnh m ca Vit Nam, sau khi Vit Nam gia nhp WTO và c hai nưc ã cùng tham gia vào Hip nh ACFTA. Trưc ây, hot ng xut nhp khu gia hai nưc ch yu da vào quan h song phưng. Hin nay, các quan h ó còn phi ưc tin hành trên c s các cam kt cht ch trong khuôn kh WTO và các liên kt khu vc. Do vy, Vit Nam cng như Trung Quc phi iu chnh chính sách và pháp lut v thưng mi ca mình nhm thc hin các nguyên tc c bn ca pháp lut thưng mi quc t (như các nguyên tc MFN, NT, m ca th trưng, thưng mi công bng và minh bch hoá) i vi tt c các hot ng thưng mi, không phân bit là hot ng ó din ra âu, biên gii hay trong ni a, không phân bit i tác là ai, bn hàng Trung Quc hay bn hàng n t các nưc thành viên WTO khác. Tim nng phát trin ca mi quan h Vit Nam-Trung Quc là rt ln. Vi s c gng chung ca c hai nưc, mi quan h ó s không ngng ưc cng c và phát trin tt p hn vi phưng châm ‘láng ging hu ngh, hp tác toàn din, n nh lâu dài, hưng ti tưng lai’, nhm hưng ti vic ưa hai nưc tr thành ‘láng ging tt, bn bè tt, ng chí tt, i tác tt’. Trong xu hưng phát trin chung ó, hot ng thưng mi Vit Nam-Trung Quc gi vai trò quan trng trong vic thúc y giao lưu và hp tác, không ch trong lnh vc thưng mi mà còn trong các lnh vc vn hoá, xã hi, chính tr gia hai nưc.
34. 860 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Tóm tắt Chương 4 Quan h thưng mi song phưng Vit Nam-EU ã và ang phát trin vng chc t nhng nm 1990. EU ã và ang là i tác thưng mi và u tư quan trng hàng u ca Vit Nam trong tin trình hi nhp kinh t toàn cu. Hàng xut khu ca Vit Nam sang th trưng EU ưc hưng ưu ãi GSP, mt trong nhng yu t góp phn to nên thành tích xut khu n tưng ca Vit Nam. EU tip tc cung cp ngun vn FDI quan trng cho Vit Nam vi mc cam kt 1.767 t USD, chim trên 12% tng vn FDI cam kt ca Vit Nam nm 2011. EU là i tác u tư ln th tư ca Vit Nam nm 2011. EU ã và ang ng h Vit Nam trong hành trình hi nhp quc t y khó khn, thông qua các chưng trình hp tác, trong ó có D án h tr thưng mi a biên (MUTRAP) rt ni ting - là công c h tr cho nhng c gng ca Vit Nam trong àm phán gia nhp WTO, và tip tc giúp Vit Nam trong giai on thc thi các cam kt gia nhp WTO. Hip nh thưng mi hàng dt may gia Vit Nam và Cng ng châu Âu (nay là EU) 1992 là hip nh thưng mi u tiên gia Vit Nam và EU. Hip nh này ưc tip ni bng Hip nh khung v hp tác kinh t 1995 vi phm vi rng hn, theo ó trao cho Vit Nam i x MFN trong quan h thưng mi vi EU. EU là ngưi ng h áng tin cy trong quá trình Vit Nam gia nhp WTO. Tháng 10/2004, EU là i tác thưng mi ln u tiên kt thúc àm phán song phưng trong th tc gia nhp WTO ca Vit Nam, to ng lc quan trng cho toàn b tin trình xin gia nhp WTO. Tip theo, trong Hip nh tip cn th trưng kí kt tháng 12/2004, EU ã ng ý loi b hoàn toàn vic áp dng các bin pháp hn ch s lưng i vi hàng dt may ca Vit Nam xut khu sang th trưng EU k t ngày 1/1/2005. ây là mt bưc rt quan trng giúp Vit Nam tin ti gia nhp WTO. i li, Vit Nam cng ng ý m ca th trưng cho mt s lnh vc thưng mi mà EU có li ích. tip tc quan h hp tác song phưng, ngày 4/10/2010, Vit Nam và EU ã kí kt Hip nh khung v quan h i tác và hp tác toàn din, nhm cng c các hot ng thưng mi song phưng theo chiu sâu, ng thi m rng các tha thun thưng mi và tài tr sang các lnh vc mi. Thêm vào ó, công vic
35. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 861 chun b cho khi ng àm phán FTA Vit Nam-EU vn ang tin trin t nm 2010. FTA Vit Nam-EU trong tưng lai s là ct mc quan trng trong quan h Vit Nam-EU và to c hi tip cn th trưng cho c hai bên, ng thi góp phn làm sâu sc thêm tin trình t do hóa thưng mi phm vi khu vc và toàn cu.48 i vi i tác Hoa K, k t khi hai nưc Vit Nam và Hoa K bình thưng hóa quan h ngoi giao nm 1995, quan h thưng mi gia hai nưc ngày càng phát trin. Nm 2010, Vit Nam là i tác thưng mi hàng hóa ng th 30 ca Hoa K, vi tng thưng mi hai chiu 18,6 t USD.49 n thi im nm 2011, thưng mi hai nưc t hn 20 t USD, tng gp hn 90 ln so vi thưng mi hai chiu 220 triu USD nm 1994. Hoa K ng th 6 trong danh sách các i tác u tư nưc ngoài ln Vit Nam, vi tng vn cam kt khong 15 t USD vào thi im nm 2010. Ngưi tiêu dùng Hoa K ã bit n hàng may mc, giày dép, cà phê, g, tôm, cá ca Vit Nam; và ngưi Vit Nam cng bit Citibank, Intel, Microsoft, GE, Chevron, máy bay Boeing ca Hoa K. t ưc nhng thành công bưc u y là nh có Hip nh thưng mi song phưng 2000 (‘BTA’), Quy ch thưng mi bình thưng vnh vin 2006 (‘PNTR’), Hip nh khung v thưng mi và u tư 2007 (‘TIFA’), và nhiu hip nh khác ưc kí kt gia hai nưc. Trong tưng lai, hai nưc s ký kt Hip nh u tư song phưng (‘BIT’) và s cùng tham gia Hip nh i tác kinh t chin lưc xuyên Thái Bình Dưng (‘TPP’). Trong quan h thưng mi Vit Nam-Hoa K, vn còn mt s vn cn tip tc phát trin, như àm phán v quy ch nn kinh t th trưng ca Vit Nam, và vic hàng hóa ca Vit Nam ưc hưng ưu ãi GSP t phía Hoa K. Trong quan h thưng mi song phưng Vit Nam-Trung Quc, n thi im nm 2012, hai nưc ã kí kt trên 50 hip nh, t c s pháp lí cho quan h hp tác lâu dài gia hai nưc, trong ó có các hip nh to hành lang pháp lí c bn cho quan h thưng mi hai nưc, như 48 Phái oàn EU ti Vit Nam, 49 C quan i din thưng mi Hoa K (USTR), asia-pacific/vietnam.
36. 862 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Hip nh thưng mi; Hip nh mua bán hàng hoá ti vùng biên gii; Hip nh hp tác du lch; Hip nh v thành lp U ban hp tác kinh t; Hip nh thanh toán; các hip nh v giao thông, vn ti ưng st, ưng b, ưng hàng không. Không ging quan h thưng mi song phưng vi EU hay Hoa K, bên cnh thưng mi chính ngch, gia Vit Nam và Trung Quc còn có mt b phn rt quan trng na ca thưng mi quc t - ó là thưng mi biên gii. Hai nưc ã kí kt mt s hip nh iu chnh quan h thưng mi biên gii, như: Hip nh mu dch Vit Nam-Trung Quc 1991; Hip nh v mua bán hàng hoá vùng biên gii gia Vit Nam và Trung Quc 1998; Hip nh v lnh vc bo v và kim dch thc vt Vit Nam-Trung Quc 2007 Hai nưc ã nht trí tip tc m rng và làm sâu sc hn quan h hp tác kinh t-thưng mi thông qua vic kí kt ‘Quy hoch phát trin 5 nm hp tác kinh t-thưng mi giai on 2012-2016’ vào ngày 15/10/2011. Quy hoch này s to xung lc mi cho hp tác kinh t-thưng mi gia hai nưc, vi mc tiêu ch yu là tip tc m rng và làm sâu sc hn quan h hp tác kinh t-thưng mi Vit Nam-Trung Quc, ng thi làm phong phú thêm ni dung hp tác, to ra phưng thc hp tác mi; nghiên cu nhng bin pháp nhm gim mc mt cân bng trong cán cân thưng mi gia hai nưc. Nm 2010, thưng mi hai chiu chim khong 14,07% tng kim ngch ngoi thưng ca Vit Nam, nhưng ch chim 0,78% tng kim ngch ngoi thưng ca Trung Quc. Tip tc chính sách a phưng hóa, a dng hóa quan h i ngoi, trong nhng nm ti, v quan h thưng mi song phưng, Vit Nam s ưu tiên phát trin quan h hp tác và hu ngh truyn thng vi các nưc láng ging có chung biên gii (Trung Quc, Lào, và Cam-pu-chia), ng thi n lc làm sâu sc hn na quan h vi các i tác thưng mi ch cht, trên c s m bo li ích ca c Vit Nam và các i tác trong quan h thưng mi song phưng. Câu hỏi/Bài tập 1. Ti sao EU quyt nh tin hành các cuc àm phán thưng mi song phưng vi Vit Nam? 2. Tác ng ca các quy nh v TBT ca EU i vi Vit Nam là gì?
37. CHNG 4. CÁC HIP NH HP TÁC THNG MI SONG PHNG 863 Vit Nam cn có chin lưc gì vưt qua các rào cn này? 3. FTA Vit Nam-EU s iu chnh vn AD như th nào? Vn ch yu i vi Vit Nam là gì? 4. Theo anh/ch, khi àm phán FTA Vit Nam-EU, li ích ca Vit Nam và EU là gì? 5. Bình lun v các hip nh iu chnh quan h thưng mi Vit Nam- Hoa K. 6. Bình lun v các hip nh iu chnh quan h thưng mi Vit Nam- Trung Quc. Tài liệu cần đọc 1. J. M. Philippe, E. Laurenza, F. Lupo Pasini, The Free Trade Agreement between Vietnam and the European Union: Quantitative and Qualitative Impact Analysis, MUTRAP Report, Hà Ni, MUTRAP III, (2010). 2. Razeen, Sally, Looking East: The European Union’s New FTA Negotiations in Asia, Jan Tumlir Policy Essays No 3, ECIPE, (2007). 3. Stephen Woolcock, European Union Policy Towards Free Trade Agreements, ECIPE Working Paper No 3/2007, ECIPE, (2007). 4. Stephen Woolcock, The Treaty of Lisbon and the European Union as An Actor in International Trade, ECIPE Working Paper No 01/2010, ECIPE, (2010). 5. Jennifer Hillman và David Kleimann, Trading Places: The New Dynamics of EU Trade Policy under the Treaty of Lisbon, Economic Policy Paper Series, (2010), The German Marshall Fund of the United States, (2010). 6. Sung-Hoon Park và Heungchong Kim, Asia Strategy of the European Union and Asia-EU Economic Relations: Basic Concepts and New Developments. 7. The Vietnam-US Trade Council and Ministry of Trade, The Summary of the Vietnam-US Bilateral Trade Agreement,
38. 864 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T Websites hữu ích index_en.htm
39. CHNG 5. PHÁP LUT QUAN H MUA BÁN HÀNG HOÁ QUC T 865 PHN 2 LUT THNG MI QUC T CÓ S THAM GIA CH YU CA THNG NHÂN CHNG 5 PHÁP LUT IU CHNH QUAN H MUA BÁN HÀNG HOÁ QUC T Mc 1. GII THIU (*) 1. Th nào là mua bán hàng hoá quc t? Trong hot ng kinh doanh nói chung và kinh doanh quc t nói riêng, mua bán hàng hoá là mt giao dch ch yu. quy mô trong nc, mua bán hàng hoá thc hin chc nng trao i hàng hoá trong xã hi; quy mô quc t, nó làm nhim v trao i hàng hoá gia các nc thông qua các hot ng xut khu, nhp khu hàng hoá. Vic mua bán gia các thơng nhân thuc các nc khác nhau là mt tt yu khách quan, xut phát t li th so sánh gia các nc. V cơ bn, mi nc có nhng li th tơng i so vi nc khác v mt s lnh vc hàng hoá, vì vy, nc ó s xut khu nhng mt hàng này và s nhp khu nhng mt hàng khác mà mình ít có li th hơn. Tuy nhng loi hình giao dch kinh doanh quc t mi xut hin ngày càng nhiu, nh cung ng dch v quc t, u t quc t, v.v. song mua bán hàng hoá quc t - mt giao dch mc dù c coi là truyn thng và c in - vn có giá tr quan trng bc nht trong các giao dch kinh doanh quc t. (*) Tác gi: Nguyn Minh Hng, Tin s, Ging viên, Giám c Trung tâm nghiên cu v pháp lut thơng mi quc t, Trng i hc Ngoi thơng Hà Ni (FTU). Ngi biên dch: Vn Khánh Th, Thc s, Chuyên viên, Ban Th ký, B T pháp.
40. 866 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T iu 27 Lut thơng mi Vit Nam 2005 nêu rõ mua bán hàng hoá quc t ‘c thc hin di các hình thc xut khu, nhp khu, tm nhp, tái xut, tm xut tái nhp và chuyn khu’. Hot ng mua bán hàng hoá quc t là hot ng mua bán hàng hoá vt ra ngoài phm vi mt quc gia, din ra ti nhiu nc khác nhau, vi nhiu yu t khác bit v a lí, lch s, khí hu, cng nh các yu t kinh t, chính tr, lut pháp, vn hoá, tôn giáo Chính vì vy, hot ng này mang tính phc tp hơn hot ng mua bán hàng hoá trong nc và có nhiu ri ro hơn. Nhng rào cn v vn hoá có th gây nên nhng bt ng và xung t v quan nim, v phong cách làm vic, thói quen kinh doanh, th hiu tiêu dùng Yu t a lí, khí hu ca mt nc ôi khi cng là mt vn quan trng cn phi c các nhà kinh doanh quc t quan tâm, vì nó có th nh hng trc tip ti s chp nhn sn phm mi trên th trng1. Yu t quc t trong mua bán hàng hoá cng s làm phát sinh nhng vn pháp lí c thù so vi mua bán hàng hoá trong nc, nh vn ri ro i vi hàng hoá trong quá trình vn ti t nc này sang nc khác, ri ro trong thanh toán, chuyn tin quc t, hay s xut hin thng xuyên ca hin tng xung t lut, v.v ó cng là nhng vn mà pháp lut v mua bán hàng hoá quc t phi gii quyt. 2. Pháp lut mua bán hàng hoá quc t Nhiu ngun lut khác nhau có th c áp dng iu chnh giao dch mua bán hàng hoá quc t, trong ó có ba ngun lut ch yu là: lut quc gia, iu c quc t và tp quán thơng mi quc t. A. Lut quc gia Mua bán hàng hoá là mt hot ng cơ bn ca bt kì nn kinh t nào, vì th, nc nào cng có các quy tc pháp lut iu chnh hp ng mua bán hàng hoá. mt s nc, có nhng vn bn riêng iu chnh hp ng mua 1 cao, m, nhit là nhng c im khí hu nh hng ti công dng và chc nng ca sn phm. Sn phm c xem là hoàn ho nhng nc ôn i cng có th b h hng nhanh chóng ti nhng nc nhit i. Ví d, các nhà sn xut nhn ra rng khi các thit b xây dng Hoa K c em bán ti sa mc Sa-ha-ra thì cn phi iu chnh nhiu, có th chu ng c cái nóng và bi gay gt ca vùng sa mc này. Khí hu khác nhau châu Âu khin cho hãng Bosch-Siemens buc phi sa i nhng chic máy git ca h. Bi vì c không có nhiu ánh nng mt tri, nên nhng chic máy git phi có c im là tc vt cao khong 1000-1600 vòng/phút. Qun áo phi khô hơn khi ra khi máy git, vì ngi s dng không th ch có qun áo khô khi phi phơi thêm ngoài tri c ngày. Ngc li, Ý và Tây Ban Nha thì lng ánh sáng mt tri hàng nm cao hơn rt nhiu, nên tc quay ca máy git ch khong 500 vòng/phút.
41. CHNG 5. PHÁP LUT QUAN H MUA BÁN HÀNG HOÁ QUC T 867 bán hàng hoá, ví d, Anh có Lut mua bán hàng hoá 1979. mt s nc khác, pháp lut v mua bán hàng hoá c quy nh nh mt phn ca lut thơng mi (ví d, pháp lut Vit Nam). Trung Quc, ch nh v hp ng mua bán hàng hoá là mt chơng trong Lut hp ng 1999. Tuy vy, mt hp ng mua bán hàng hoá quc t có th c iu chnh cùng mt lúc bi pháp lut ca nhiu nc. Ví d, mt doanh nghip Vit Nam xut khu hàng hoá sang Hoa K bng ng bin. Doanh nghip kí hp ng chuyên ch ng bin vi ngi chuyên ch ca Xinh-ga-po. Không may, trong hành trình, tàu gp bão và phi vào mt cng lánh nn Ma-lai-xi-a. Ngi bo him ca lô hàng là mt công ty Hng Kông. Mt giao dch nh vy chu s tác ng không phi ca mt mà ca nhiu h thng pháp lut quc gia khác nhau, và hp ng ‘có tính quc t’ này có th c iu chnh bi pháp lut quc gia ca các ch th hp ng, pháp lut ca nc nơi kí kt hp ng, nơi thc hin hp ng, nơi xy ra tranh chp, nơi có tài sn là i tng ca hp ng Khi pháp lut ca các nc này có nhng quy nh khác nhau v cùng mt vn ang tranh chp, thì s làm phát sinh vn xung t lut. Ví d, xung t lut v hình thc hp ng, hay xung t lut v ni dung ca hp ng. - Xung t lut v hình thc hp ng: Lut ca các nc quy nh khác nhau v hình thc ca hp ng mua bán hàng hoá quc t. Theo lut ca mt s nc, nh Anh, Pháp, Hoa K, c, hp ng mua bán hàng hoá quc t có th c giao kt bng vn bn, bng li nói hoc bng hành vi c th, tr trng hp mua bán bt ng sn2. Trong khi ó, theo lut ca mt s nc khác, nh Vit Nam, Trung Quc, hp ng mua bán hàng hoá quc t phi c giao kt bng vn bn.3 Nh vy, các hp ng c giao kt bng li nói, hoc bng hành vi4 s có hiu lc theo pháp lut ca mt s nc, song theo pháp lut ca mt s nc khác s cha phát sinh hiu lc pháp lut. 2 GS.TS. Nguyn Th Mơ, Giáo trình pháp lí i cơng, Nxb. Giáo dc, Hà Ni, (2005), tr. 191. 3 Khon 2 iu 27 Lut thơng mi Vit Nam nm 2005 quy nh: ‘Mua bán hàng hoá quc t phi c thc hin trên cơ s hp ng bng vn bn hoc bng hình thc khác có giá tr pháp lí tơng ơng’. Các hình thc có giá tr tơng ơng vn bn bao gm in báo, telex, fax, thông ip d liu và các hình thc khác theo quy nh ca pháp lut (Khon 15 iu 3); thông ip d liu là thông tin c to ra, gi i, nhn và lu gi bng phơng tin in t (Khon 5 iu 3). 4 Ví d, ngi c chào hàng chp nhn ơn chào hàng bng vic m L/C, gi tin ng trc cho ngi chào hàng.
42. 868 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T - Xung t lut v ni dung hp ng: Nói n ni dung ca hp ng thơng mi quc t là cp nhiu vn phc tp, nh quyn và ngha v ca các bên, các iu khon cn phi c tho thun trong hp ng (iu khon ch yu ca hp ng), vic áp dng các bin pháp khc phc khi có s vi phm hp ng, trong trng hp nào c áp dng ch tài nghiêm khc nht (ch tài hy hp ng), v.v. V vn này, lut ca các nc quy nh không ging nhau. Ví d, theo lut ca Pháp, c, Nht Bn, iu khon ch yu ca hp ng bao gm i tng ca hp ng và giá c, trong khi theo lut ca Anh, Hoa K, Úc, ch cn hai bên xác nh rõ i tng hp ng là .5 V quyn và ngha v ca ngi mua và ngi bán trong hp ng mua bán, lut ca Pháp quy nh theo hng bo v quyn li ca ngi mua (ngi tiêu dùng), trong khi lut ca c li bo v cho ngi bán.6 V vn bt kh kháng trong thc hin hp ng, theo pháp lut ca mt s nc, ình công c coi là trng hp bt kh kháng, nhng mt s nc khác thì không. gii quyt xung t lut, cách tt nht là các bên trong hp ng tho thun la chn mt lut quc gia nào ó iu chnh hp ng ca h. Pháp lut quc gia cng nh các iu c quc t có liên quan7 u khng nh quyn t do la chn lut áp dng ca các bên tham gia vào mt giao dch kinh doanh quc t. Quyn t do này c tha nhn trong nhiu vn bn pháp lut ca Vit Nam liên quan n vic iu chnh các loi hp ng khác nhau.8 Nhng cn lu ý là quyn t do này luôn c gii hn trong khuôn kh pháp lut và không c trái vi các quy phm c gi là ‘trt t công cng quc t’, ‘các nguyên tc cơ bn ca pháp lut’, hay các ‘quy phm mnh lnh’ áp dng cho mt s tình hung nht nh, cho dù lut iu chnh hp ng là lut nào. Nu các bên trong hp ng mua bán hàng hoá quc t không la chn lut áp dng, thì theo các nguyên tc chung ca t pháp quc t, lut áp dng cho hp ng s c xác nh bng cách áp dng các quy phm xung t. 5 GS.TS. Nguyn Th Mơ, Sd, tr. 192. 6 VCCI và Danida, Cm nang hp ng thơng mi, Hà Ni, (2007), tr. 93-94. 7 Khon 1 iu 3 Công c Rô-ma nm 1980 v lut áp dng cho các ngha v hp ng. 8 on 2 Khon 3 iu 759 B lut dân s 2005; Khon 2 iu 5 Lut thơng mi 2005; Khon 2 iu 4 B lut hàng hi 2005.
43. CHNG 5. PHÁP LUT QUAN H MUA BÁN HÀNG HOÁ QUC T 869 Quy phm xung t là quy phm ch ra h thng pháp lut nào trong s các h thng pháp lut ang xung t c áp dng cho các giao dch kinh doanh quc t trong tng trng hp c th.9 Quy phm xung t không trc tip quy nh quyn và ngha v ca các ch th khi tham gia quan h pháp lut, mà ch mang tính cht ‘dn chiu’. Nó thc hin nhim v hng dn vic la chn mt cách khách quan lut áp dng, mà lut ó có liên quan nhiu nht và có hiu lc áp dng nht cho loi quan h pháp lut nht nh. Khi quy phm xung t dn chiu ti lut nào ó, thì lut c áp dng có th là lut ca nc nơi có toà án gii quyt tranh chp (‘lex fori’), hoc là lut ca mt nc khác. Hu ht các nc u có các quy phm xung t, nhm giúp toà án nc mình la chn lut áp dng khi gii quyt các tranh chp kinh doanh quc t nói chung và các tranh chp v hp ng mua bán hàng hoá nói riêng. Pháp lut Vit Nam có các quy phm xung t c quy nh trong nhiu vn bn pháp lut. B lut dân s Vit Nam 2005 a ra quy phm gii quyt xung t v a v pháp lí ca cá nhân là ngi nc ngoài, ca pháp nhân nc ngoài, xung t v hp ng10 hay v trách nhim bi thng thit hi ngoài hp ng,11 v.v Ngoài ra, các quy phm xung t còn c quy nh trong mt s vn bn khác, nh: Lut u t 2005, B lut hàng hi 2005, Lut thơng mi 2005, v.v. Mt s nc ban hành riêng mt B lut t pháp quc t. Ví d: Ba Lan có B lut T pháp quc t 1965 iu chnh các quan h dân s, hôn nhân gia ình, lao ng;12 B có Lut t pháp quc t 2004. Nh vy, lut quc gia áp dng cho hp ng mua bán hàng hoá quc t có th là các quy phm lut thc cht (trc tip quy nh quyn và ngha v ca các bên trong hp ng), có th là các quy phm xung t (quy phm ‘dn chiu’ ti lut ca mt quc gia c th và lut ó s c áp dng iu chnh hp ng). B. iu c quc t Hin tng xung t lut trong hp ng mua bán hàng hoá quc t có th 9 GS.TS. Nguyn Th Mơ (Ch biên), Sd, tr. 195; Trng i hc Lut Hà Ni, Giáo trình t pháp quc t, Nxb. T pháp, (2006), tr. 39. 10 Khon 1 iu 769 B lut dân s Vit Nam 2005 quy nh: ‘Quyn và ngha v ca các bên theo hp ng c xác nh theo pháp lut ca nc nơi thc hin hp ng, nu không có tho thun khác’. 11 Khon 1 iu 773 B lut dân s Vit Nam 2005 quy nh: ‘Vic bi thng thit hi ngoài hp ng c xác nh theo pháp lut ca nc nơi xy ra hành vi gây thit hi hoc phát sinh hu qu thc t ca hành vi gây thit hi’. 12 GS.TS. Nguyn Th Mơ (Ch biên), Sd, tr. 174.
44. 870 GIÁO TRÌNH LUT THNG MI QUC T gây ra nhng tranh chp, xung t trong thc tin. Vì vy, tránh hin tng nói trên, các nc thng cùng nhau àm phán kí kt các iu c quc t có liên quan, nhm thng nht mt s quy tc pháp lut iu chnh các quan h này. Có hai loi iu c quc t liên quan: iu c quc t thng nht lut thc cht, và iu c quc t thng nht lut xung t. Các iu c này có th là song phơng hoc a phơng. 1. iu c quc t thng nht lut thc cht Thng nht lut thc cht là vic các nc cùng nhau tho thun xây dng các quy phm thc cht iu chnh các quan h mua bán hàng hoá quc t. T nhng thp k 20 ca th k XX ã xut hin rt nhiu iu c thơng mi quc t cha ng các quy phm thc cht thng nht c kí kt và thc hin nh mt xu hng phát trin kinh t tt yu ca th gii. Trong lnh vc mua bán hàng hoá quc t, có mt s iu c quc t quan trng nh sau: - Hai Công c La Hay 1964 v mua bán quc t ng sn hu hình Công c th nht mang tên ‘Lut thng nht v giao kt hp ng mua bán quc t các ng sn hu hình’ (Convention on Uniform Law on the Formation of Contracts for the International Sales - vit tt là ‘ULF’). Công c th hai là ‘Lut thng nht v mua bán quc t các ng sn hu hình) (Convention on Uniform Law on the International Sales of Goods - vit tt là ‘ULIS’).13 Hai công c này trên thc t rt ít c áp dng. Hin nay, các nc gia nhp Công c Viên 1980 (vit tt là ‘CISG’) u ã tuyên b t b hai công c nói trên. - Công c Viên 1980 ca Liên hp quc v hp ng mua bán hàng hoá quc t (United Nations Convention on Contracts fo International Sale of Goods, vit tt là ‘CISG’) Công c này c kí ti Viên (Áo) vào ngày 11/4/1980 và chính thc có hiu lc t ngày 01/01/1988. CISG c son tho bi y ban ca Liên hp quc v Lut thơng mi quc t (‘UNCITRAL’) trong mt n lc to ra mt vn bn thng nht lut thc cht cho hp ng mua bán hàng hoá quc t. Công c này là công c c áp dng rng rãi nht và có sc nh hng mnh nht trong giao dch mua bán hàng hoá quc t hin nay. Ngày 13 Hai công c này ã c 7 quc gia phê chun: c, B, Gm-bi-a, Ý, Hà Lan, Anh, Saint Martin và I-xơ-ra-en.
45. CHNG 5. PHÁP LUT QUAN H MUA BÁN HÀNG HOÁ QUC T 871 1/8/2011, UNCITRAL báo cáo ã có 77 nc thông qua Công c14 và c tính Công c iu chnh các giao dch chim ba phn t thơng mi hàng hoá th gii. Công c này góp phn quan trng vào vic loi b các xung t lut gia các quc gia. Các hp ng c kí kt gia các bên có tr s thơng mi ti các nc thành viên ca Công c Viên s c iu chnh thng nht bi Công c này, mà không còn tranh cãi v lut ca nc nào s c áp dng na. Công c quy nh c th v quyn và ngha v ca ngi bán, ngi mua, trách nhim ca mi bên khi vi phm hp ng, các trng hp min trách nhim Các quy nh ca Công c thng là khách quan, không gn vi h thng pháp lut quc gia nào và có tính n các vn pháp lí thng phát sinh trong thc tin mua bán hàng hoá, vì th to ra các gii pháp an toàn, công bng cho các bên trong hp ng. Ni dung v Công c này s c trình bày k hơn ti Mc 3 ca chơng này. 2. iu c quc t thng nht lut xung t Thc tin gii quyt xung t pháp lut ca các quc gia cho thy, i vi cùng mt quan h pháp lut c th, các nc có các quy phm xung t không ging nhau. Nu liên quan n cùng mt vn (cùng mt phm vi) mà các nc có các quy phm xung t khác nhau (vi các h thuc khác nhau), thì s ny sinh hin tng ‘xung t ca quy phm xung t’. iu này khin cho vic gii quyt xung t lut bng quy phm xung t tr thành mt phơng pháp cha ng nhiu khó khn và ri ro. Ví d, cùng mt tranh chp v hp ng kinh doanh quc t, nu c xét x ti toà án nc A và áp dng quy phm xung t ca nc A, thì lut iu chnh hp ng có th s khác vi lut iu chnh do toà án nc B la chn theo quy phm xung t ca nc B. iu này s khin các bên khó d oán v lut áp dng, vì tranh chp ca h có th s c gii quyt nhiu toà án khác nhau. ây là mt khó khn rt ln khi áp dng các quy phm xung t gii quyt tranh chp trong mua bán hàng hoá quc t. Chính vì th, các nc hin nay có xu hng àm phán và kí kt các iu c quc t thng nht các quy phm xung t. Các quy phm xung t thng nht có th c quy nh trong các iu c quc t song phơng hoc a phơng. Các iu c quc t song phơng có liên quan n vn này là các hip nh tơng tr t pháp. Trc nm 1992, khi còn tn ti Liên Xô và 14 CISG: Table of Contracting States,