›
›

Giáo trình Giảng dạy hóa học ở trường phổ thông (Phần 1)

pdf 38 trang ngocly 290 Free
Download
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Giáo trình Giảng dạy hóa học ở trường phổ thông (Phần 1)", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfgiao_trinh_giang_day_hoa_hoc_o_truong_pho_thong_phan_1.pdf

Nội dung text: Giáo trình Giảng dạy hóa học ở trường phổ thông (Phần 1)

  1. TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP. HỒ CHÍ MINH KHOA HÓA " # TRỊNH VĂN BIỀU GIAÛNG DAÏY HOÙA HOÏC ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG LƯU HÀNH NỘI BỘ - 2003 1
  2. Lôøi giôùi thieäu Taøi lieäu naøy duøng cho sinh vieân Khoa Hoùa ÑHSP naêm thöù 2 vaø 3 nhaèm caäp nhaät moät soá kieán thöùc cô baûn veà phöông phaùp daïy hoïc vaø vieäc vaän duïng noù trong daïy hoïc hoùa hoïc ôû tröôøng phoå thoâng. Taøi lieäu seõ giuùp sinh vieân coù moät caùch nhìn bao quaùt toaøn boä chöông trình, thaáy ñöôïc söï lieân quan giöõa caùc noäi dung, caùc chöông, caùc baøi tröôùc khi ñi vaøo daïy töøng baøi cuï theå. Maët khaùc taøi lieäu cuõng cung caáp moät soá kieán thöùc cô baûn ban ñaàu taïo ñieàu kieän cho sinh vieân vaän duïng caùc kyõ naêng nghieäp vuï sö phaïm vaøo giaûng taäp, chuaån bò cho caùc ñôït Kieán taäp vaø Thöïc taäp Sö phaïm tröôùc maét cuõng nhö vieäc daïy hoïc ôû tröôøng THPT sau khi toát nghieäp. Taøi lieäu goàm coù 4 chöông: Chöông 1: Trình baøy nhöõng vaán ñeà cô baûn, coát loõi nhaát veà phöông phaùp, phöông phaùp daïy hoïc caùc boä moân noùi chung vaø boä moân Hoaù noùi rieâng. Treân cô sôû naém vöõng nhöõng kieán thöùc ñoù sinh vieân coù theå vaän duïng vaøo vieäc löïa choïn vaø söû duïng moät caùch ña daïng caùc phöông phaùp trong moät baøi hoïc cuï theå. Chöông 2: Giôùi thieäu moät caùch toùm taét veà Phöông phaùp luaän nghieân cöùu khoa hoïc giaùo duïc - nhöõng kieán thöùc caàn thieát khi laøm luaän vaên toát nghieäp vaø khi ra tröôøng töï nghieân cöùu naâng cao tay ngheà, phaán ñaáu trôû thaønh giaùo vieân hoaù hoïc gioûi. Chöông 3: Giôùi thieäu nhöõng vaán ñeà lôùn coù tính xuyeân suoát toaøn boä chöông trình hoaù hoïc THCS vaø THPT: - Nhöõng nhieäm vuï cô baûn cuûa moân hoùa hoïc, heä thoáng caùc kieán thöùc vaø kyõ naêng cô baûn trong chöông trình hoùa phoå thoâng. - Boài döôõng theá giôùi quan duy vaät bieän chöùng cho hoïc sinh trong daïy hoïc hoùa hoïc. - Söû duïng khaùi nieäm ñoä hoaït ñoäng hoaù hoïc, hình thaønh khaùi nieäm hoaù trò vaø lieân keát hoùa hoïc; heä thoáng khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc trong chöông trình hoaù phoå thoâng. Chöông 4: Höôùng daãn giaûng daïy moät soá phaàn cuï theå trong chöông trình Hoùa THPT vaø baøi taäp hoùa hoïc. Trong nhöõng noäi dung ñaõ neâu, coù moät soá phaàn ñöôïc vieát döôùi daïng taøi lieäu môû, ôû ñoù taùc giaû khoâng trình baøy töôøng minh moïi vaán ñeà maø chæ cung caáp nhöõng tö lieäu, nhöõng gôïi yù caàn thieát ñeå sinh vieân trao ñoåi, thaûo luaän theo nhoùm. Caùch laøm naøy seõ giuùp sinh vieân coù ñieàu kieän reøn luyeän caùc kyõ naêng daïy hoïc, phaùt huy tính saùng taïo, theâm maïnh daïn, töï tin. Ñeå naâng cao chaát löôïng phuïc vuï cuûa saùch chuùng toâi raát mong nhaän ñöôïc söï goùp yù cuûa baïn ñoïc. Taùc giaû 2
  3. Chöông I PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC ξ 1. PHÖÔNG PHAÙP VAØ PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC I . PHÖÔNG PHAÙP. Coù nhieàu caùch hieåu khaùc nhau veà phöông phaùp vì noù laø moät khaùi nieäm raát tröøu töôïng. 1. Theo lyù thuyeát hoaït ñoäng phöông phaùp laø caùch thöùc cuûa chuû theå taùc ñoäng vaøo ñoái töôïng nhaèm ñaït ñöôïc muïc ñích ñaõ ñeà ra. 2. Phöông phaùp laø caùch thöùc, con ñöôøng, phöông tieän, laø toå hôïp caùc böôùc maø chuû theå phaûi ñi theo ñeå ñaït ñöôïc muïc ñích. 3. Phöông phaùp laø toå hôïp nhöõng quy taéc, nguyeân taéc duøng ñeå chæ ñaïo haønh ñoäng. 4. Phöông phaùp laø hình thöùc cuûa söï töï vaän ñoäng beân trong cuûa noäi dung (Heâghen). 5. Theo lyù thuyeát heä thoáng thì hoaït ñoäng laø moät heä thoáng bao goàm 3 thaønh toá cô baûn: muïc ñích - noäi dung - phöông phaùp. Phöông phaùp laø con ñöôøng, laø söï vaän ñoäng cuûa noäi dung ñeán muïc ñích. Khi ñònh nghóa phöông phaùp khoâng theå taùch rôøi caùi ñích cuûa noù. Moät thaønh toá chæ laø phöông phaùp trong moät heä thoáng nhaát ñònh. Cuõng thaønh toá aáy ñaët trong moät heä thoáng khaùc coù theå noù khoâng coøn laø phöông phaùp nöõa. Ñònh nghóa veà phöông phaùp chæ coù tính töông ñoái. II. PHAÂN LOAÏI PHÖÔNG PHAÙP. Döïa vaøo phaïm vi söû duïng ngöôøi ta chia phöông phaùp thaønh 3 nhoùm: 1. Nhöõng phöông phaùp chung nhaát duøng cho moïi khoa hoïc: phöông phaùp bieän chöùng, phöông phaùp sieâu hình 2. Nhöõng phöông phaùp chung duøng cho moät nhoùm khoa hoïc: phöông phaùp thöïc nghieäm, phöông phaùp moâ hình, phöông phaùp quan saùt, phöông phaùp toaùn hoïc 3. Nhöõng phöông phaùp ñaëc thuø chæ duøng cho moät lónh vöïc cuï theå. III. PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC. 1. Phöông phaùp daïy hoïc laø moät trong nhöõng thaønh toá quan troïng nhaát cuûa quaù trình daïy hoïc. Cuøng moät noäi dung nhöng hoïc sinh coù höùng thuù, tích cöïc hay khoâng, coù hieåu baøi moät caùch saâu saéc khoâng, phaàn lôùn phuï thuoäc vaøo phöông phaùp daïy hoïc cuûa ngöôøi thaày. Phöông phaùp daïy hoïc coù taàm quan troïng ñaëc bieät neân noù luoân luoân ñöôïc caùc nhaø giaùo duïc quan taâm. 2. Phöông phaùp daïy hoïc laø caùch thöùc thöïc hieän phoái hôïp, thoáng nhaát giöõa ngöôøi daïy vaø ngöôøi hoïc nhaèm thöïc hieän toái öu caùc nhieäm vuï daïy hoïc. Ñoù laø söï keát hôïp höõu cô vaø thoáng nhaát bieän chöùng giöõa hoaït ñoäng daïy vaø hoaït ñoäng hoïc trong quaù trình daïy hoïc. 3. Phöông phaùp daïy hoïc theo nghiaõ roäng bao goàm: - Phöông tieän daïy hoïc - Hình thöùc toå chöùc daïy hoïc - Phöông phaùp daïy hoïc theo nghóa heïp. ξ 2. TÍNH CHAÁT CUÛA PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC I. TÍNH CHAÁT CHUNG CUÛA PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC. 3
  4. 1. Phöông phaùp daïy hoïc goàm hai maët: maët khaùch quan gaén lieàn vôùi ñoái töôïng cuûa phöông phaùp vaø ñieàu kieän daïy hoïc; maët chuû quan gaén lieàn vôùi chuû theå söû duïng phöông phaùp. 2. Phöông phaùp daïy hoïc coù ñieåm ñaëc bieät so vôùi caùc phöông phaùp khaùc ôû choã noù laø moät phöông phaùp keùp, laø söï toå hôïp cuûa hai phöông phaùp: phöông phaùp daïy vaø phöông phaùp hoïc. Hai phöông phaùp naøy coù töông taùc chaët cheõ vaø thöôøng xuyeân vôùi nhau trong ñoù hoïc sinh vöøa laø ñoái töôïng cuûa hoaït ñoäng daïy vöøa laø chuû theå cuûa hoaït ñoäng hoïc. 3. Phöông phaùp daïy hoïc chòu söï chi phoái cuûa muïc ñích daïy hoïc vaø noäi dung daïy hoïc. 4. Hoaït ñoäng saùng taïo cuûa ngöôøi thaày veà maët noäi dung laø coù giôùi haïn, vì khoâng ñöôïc ñi quaù xa chöông trình. Nhöng söï saùng taïo veà phöông phaùp laø voâ haïn. Phöông phaùp daïy hoïc theå hieän trình ñoä nghieäp vuï sö phaïm cuûa giaùo vieân. Phöông phaùp daïy hoïc laø moät ngheä thuaät. 5. Phöông phaùp daïy hoïc coù tính ña caáp: * ÔÛ caáp ñoä vó moâ (khaùi quaùt): − phöông phaùp daïy hoïc ñaïi cöông − phöông phaùp daïy hoïc öùng vôùi caùc baäc hoïc, caáp hoïc − phöông phaùp daïy hoïc öùng vôùi caùc loaïi hình tröôøng − phöông phaùp daïy hoïc öùng vôùi töøng moân hoïc * ÔÛ caáp ñoä vi moâ (cuï theå): − phöông phaùp daïy hoïc öùng vôùi töøng baøi hoïc, töøng noäi dung cuï theå. 6. Phöông phaùp daïy hoïc luoân coù tính khaùi quaùt, oån ñònh töông ñoái vaø luoân bieán ñoåi. Tính ñoäc laäp, oån ñònh töông ñoái chuû yeáu ôû caáp ñoä vó moâ; tính phuï thuoäc, luoân bieán ñoåi chuû yeáu ôû caáp ñoä vi moâ. II. ÑAËC TRÖNG CUÛA PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC HOÙA HOÏC. 1. Hoùa hoïc laø moät khoa hoïc thöïc nghieäm vaø lyù thuyeát. Trong daïy hoïc hoaù hoïc thí nghieäm laø moät phöông tieän khoâng theå thieáu ñöôïc. 2. Trong daïy hoïc hoaù hoïc caùc phöông phaùp nhaän thöùc sau ñaây ñöôïc söû duïng moät caùch thöôøng xuyeân: - Phöông phaùp dieãn dòch – quy naïp: söû duïng khi daïy veà moái lieân heä giöõa vò trí - caáu taïo - tính chaát; khi hình thaønh khaùi nieäm chu kyø, nhoùm trong HTTH - Phöông phaùp cuï theå – tröøu töôïng: Moân hoùa ñoøi hoûi hoïc sinh phaûi coù moät trình ñoä phaùt trieån nhaát ñònh veà tö duy tröøu töôïng (khoâng theå daïy sôùm hôn). Giaùo vieân phaûi söû duïng caùc phöông tieän tröïc quan (hình veõ, moâ hình ) khi ñeà caäp ñeán caùc vaán ñeà maø hoïc sinh khoâng theå quan saùt tröïc tieáp baèng maét thöôøng. 3. Caùc hoïc thuyeát, ñònh luaät coù vai troø raát lôùn trong daïy hoïc hoùa hoïc: - Laø coâng cuï cho pheùp quy naïp vaø dieãn dònh, phaân tích vaø toång hôïp. - Laø coâng cuï ñeå tieân ñoaùn khoa hoïc. - Laø coâng cuï ñeå daïy veà caùc chaát cuï theå. 4. Ñònh luaät tuaàn hoaøn – Heä thoáng tuaàn hoaøn vaø caùc kieán thöùc veà caáu taïo chaát (thuyeát nguyeân töû phaân töû, thuyeát caáu taïo nguyeân töû, thuyeát caáu taïo phaân töû, thuyeát caáu taïo hoaù hoïc ) laø lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa heä thoáng kieán thöùc hoaù hoïc. Töø choã laø ñoái töôïng nhaän thöùc, sau khi hoïc xong, noù laïi trôû thaønh phöông tieän sö phaïm raát hieäu nghieäm. 5. Baøi taäp hoaù hoïc laø coâng cuï raát hieäu nghieäm ñeå cuûng coá, khaéc saâu vaø môû roäng kieán thöùc cho hoïc sinh, laø caàu noái giöõa lyù thuyeát vaø thöïc tieãn ñôøi soáng, 4
  5. 6. Hoùa hoïc laø boä moân coù nhieàu öùng duïng trong ñôøi soáng. Trong daïy hoïc hoùa hoïc caàn coù söï lieân heä maät thieát giöõa noäi dung kieán thöùc hoaù hoïc vôùi theá giôùi töï nhieân vaø cuoäc soáng ñôøi thöôøng cuûa con ngöôøi. ξ 3. PHAÂN LOAÏI PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC I. PHAÂN LOAÏI PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC. Coù nhieàu caùch phaân loaïi phöông phaùp daïy hoïc khaùc nhau tuyø theo cô sôû duøng ñeå phaân loaïi. a) Döïa vaøo muïc ñích daïy hoïc : - PPDH khi nghieân cöùu taøi lieäu môùi - PPDH khi hoaøn thieän kieán thöùc - PPDH khi kieåm tra kieán thöùc kyõ naêng kyõ xaûo b) Döïa vaøo tính chaát cuûa hoaït ñoäng nhaän thöùc : - Phöông phaùp minh hoïa - Phöông phaùp nghieân cöùu c) Döïa vaøo nguoàn cung caáp kieán thöùc: Ñaây laø caùch phaân loaïi ñang ñöôïc söû duïng phoå bieán. Theo caùch phaân loaïi naøy ngöôøi ta chia caùc phöông phaùp daïy hoïc laøm 3 nhoùm: 1. Caùc phöông phaùp söû duïng ngoân ngöõ: - Phöông phaùp thuyeát trình - Phöông phaùp ñaøm thoaïi - Phöông phaùp duøng saùch giaùo khoa vaø caùc nguoàn taøi lieäu hoïc taäp khaùc. 2. Caùc phöông phaùp tröïc quan (phöông phaùp coù söû duïng phöông tieän tröïc quan): - Phöông phaùp quan saùt, tham quan - Phöông phaùp trình baøy tröïc quan - Phöông phaùp bieåu dieãn thí nghieäm. 3. Caùc phöông phaùp thöïc haønh: - Phöông phaùp luyeän taäp - Phöông phaùp thí nghieäm - Phöông phaùp troø chôi II. PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC CÔ BAÛN VAØ KIEÅU DAÏY HOÏC. 1. Theo GS Nguyeãn Ngoïc Quang: “Caùc phöông phaùp daïy hoïc cô baûn laø nhöõng phöông phaùp sô ñaúng (chöa bieán ñoåi), oån ñònh, ñöôïc duøng phoå bieán vaø roäng raõi, coù theå duøng laøm nguoàn goác ñeå lieân keát thaønh nhöõng bieán daïng khaùc nhau vaø nhöõng toå hôïp caùc phöông phaùp daïy hoïc phöùc hôïp”. Trong daïy hoïc hoùa hoïc coù nhöõng phöông phaùp daïy hoïc cô baûn sau: - Phöông phaùp thuyeát trình (thoâng baùo - taùi hieän) - Phöông phaùp ñaøm thoaïi (hoûi - ñaùp) - Phöông phaùp nghieân cöùu - Phöông phaùp tröïc quan - Phöông phaùp söû duïng baøi taäp hoaù hoïc. 5
  6. 2. Kieåu daïy hoïc: daïy hoïc trong ñoù söû duïng phoái hôïp nhieàu phöông phaùp daïy hoïc khaùc nhau hay toå hôïp phöông phaùp daïy hoïc phöùc hôïp. “Toå hôïp phöông phaùp daïy hoïc phöùc hôïp khoâng phaûi laø moät phöông phaùp daïy hoïc ñôn leû maø laø söï phoái hôïp bieän chöùng cuûa moät soá phöông phaùp (vaø phöông tieän) daïy hoïc trong ñoù moät yeáu toá giöõ vai troø noøng coát, trung taâm, lieân keát caùc yeáu toá khaùc coøn laïi thaønh moät heä thoáng nhaát veà phöông phaùp”, (Nguyeãn Ngoïc Quang. Lyù luaän daïy hoïc hoaù hoïc taäp I). Ví du: - Kieåu daïy hoïc neâu vaán ñeà - Kieåu daïy hoïc höôùng taäp trung vaøo hoïc sinh - Kieåu daïy hoïc baèng grap (sô ñoà) III. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC HOÙA HOÏC CÔ BAÛN. PHÖÔNG ÖU ÑIEÅM NHÖÔÏC ÑIEÅM PHAÙP THUYEÁT - truyeàn ñaït ñöôïc - hoïc sinh töông TRÌNH löôïng thoâng tin lôùn ñoái thuï ñoäng, (Thoâng baùo – - toán ít thôøi gian choùng queân taùi hieän) - hieäu quaû kinh teá - khoù aùp duïng vôùi cao kieán thöùc tröøu töôïng ÑAØM THOAÏI - hoïc sinh laøm vieäc - toán thôøi gian (Hoûi – ñaùp) tích cöïc, ñoäc laäp, tieáp - thaày deã bò ñoäng thu toát khi troø hoûi laïi - thoâng tin hai chieàu - hoïc sinh töï löïc, tích - toán nhieàu thôøi NGHIEÂN CÖÙU cöïc, saùng taïo cao gian nhaát - chæ aùp duïng ñöôïc - hoïc sinh tieáp thu vôùi moät soá noäi kieán thöùc saâu saéc, dung daïy hoïc vöõng chaéc TRÖÏC QUAN - hoïc sinh taäp trung - phuï thuoäc ñieàu (söû duïng thí chuù yù, deã tieáp thu kieän vaät chaát, nghieäm vaø caùc baøi, nhôù laâu, lôùp sinh trang thieát bò ñoà duøng daïy ñoäng - toán thôøi gian hoïc) - reøn ñöôïc kyõ naêng chuaån bò quan saùt, thöïc haønh - moät soá thí nghieäm ñoäc haïi, nguy hieåm SÖÛ DUÏNG BAØI - hoïc sinh tích cöïc, töï - ít söû duïng ñöôïc TAÄP löïc, saùng taïo, nhôù laâu khi daïyï kieán thöùc - reøn kyõ naêng vaän môùi duïng kieán thöùc, giaûi - toán thôøi gian quyeát vaán ñeà 6
  7. ξ4. LÖÏA CHOÏN PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC TRONG MOÄT BAØI CUÏ THEÅ I. NHÖÕNG CHUÙ YÙ KHI LÖÏA CHOÏN PHÖÔNG PHAÙP. 1. Vieäc löïa choïn phöông phaùp daïy hoïc ñöôïc tieán haønh khi thieát keá baøi leân lôùp. 2. Moãi phöông phaùp daïy hoïc coù nhöõng theá maïnh vaø ñieåm haïn cheá rieâng cuûa noù. Khoâng coù phöông phaùp naøo laø vaïn naêng. 3. Trong moãi baøi hoïc phaûi söû duïng phoái hôïp nhieàu phöông phaùp khaùc nhau (moãi noäi dung cuï theå caàn moät phöông phaùp daïy hoïc thích hôïp). II. CAÙC CAÊN CÖÙ ÑEÅ LÖÏA CHOÏN PHÖÔNG PHAÙP. 1. Muïc ñích daïy hoïc chung vaø muïc tieâu cuûa moân hoïc 2. Ñaëc tröng cuûa moân hoïc 3. Noäi dung daïy hoïc 4. Ñaëc ñieåm löùa tuoåi vaø trình ñoä hoïc sinh (kieán thöùc chung vaø kieán thöùc boä moân) 5. Ñieàu kieän cô sôû vaät chaát (phoøng oác vaø trang thieát bò) 6. Thôøi gian cho pheùp 7. Trình ñoä vaø naêng löïc cuûa giaùo vieân 8. Theá maïnh vaø haïn cheá cuûa moãi phöông phaùp. 7
  8. ξ5. MOÄT SOÁ XU HÖÔÙNG ÑOÅI MÔÙI PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC HIEÄN NAY I.VAI TROØ MÔÙI CUÛA GIAÙO DUÏC. Hoäi ñoàng quoác teá veà giaùo duïc cho theá kyû XXI do UNESCO thaønh laäp naêm 1993 nhaèm hoã trôï caùc nöôùc trong vieäc tìm toøi caùch thöùc toát nhaát ñeå kieán taïo laïi neàn giaùo duïc cuûa mình vì söï phaùt trieån beàn vöõng cuûa con ngöôøi. Thaùng 4 naêm 1996 hoäi ñoàng ñaõ cho ra aán phaåm: “Hoïc taäp: Moät kho baùu tieàm aån” (“Learning:The Treasure Within”) trong ñoù coù neâu quan ñieåm môùi veà chöùc naêng cuûa giaùo duïc: “Giaùo duïc phaûi laø moät coâng cuï, vöøa cho caù nhaân, vöøa cho taäp theå, nhaèm boài döôõng moät hình thöùc haøi hoøa hôn veà söï phaùt trieån cuûa con ngöôøi”. Hoäi ñoàng cuõng ñeà ra phöông chaâm HOÏC SUOÁT ÑÔØI döïa treân 4 coât truï: hoïc ñeå bieát, hoïc ñeå laøm, hoïc ñeå cuøng soáng vôùi nhau, hoïc ñeå laøm ngöôøi. Boán coät truï naøy cuõng chính laø muïc ñích cuûa vieäc hoïc. 1. HOÏC ÑEÅ BIEÁT - Hoïc kieán thöùc - Hoïc caùch hoïc (bieát hoïc taäp theo phöông phaùp khoa hoïc) - Hoïc caùch naém vöõng nhöõng coâng cuï söû duïng kieán thöùc - Hoïc caùch nhaän xeùt, ñaùnh giaù. 2. HOÏC ÑEÅ LAØM - Naém ñöôïc caùc kyõ naêng - Bieát caùch söû duïng kieán thöùc (phaù vôõ böùc töôøng ngaên giöõa kieán thöùc trí tueä vaø kieán thöùc thöïc tieãn) - Coù khaû naêng ñoái maët vôùi nhieàu tình huoáng trong cuoäc soáng. 3. HOÏC ÑEÅ CUØNG SOÁNG VÔÙI NHAU - Coù caùch nhìn ñuùng ñaén veà theá giôùi - Caûm nhaän saâu saéc ñöôïc tính phuï thuoäc laãn nhau trong cuoäc soáng hieän taïi - Hieåu ñöôïc ngöôøi khaùc thoâng qua söï hieåu chính mình (giuùp cho hoïc sinh khaùm phaù ra mình laø ai vaø chæ khi ñoù môùi bieát ñaët mình vaøo ñòa vò ngöôøi khaùc, cuøng soáng trong söï toân troïng laãn nhau, bieát khoan dung. 4. HOÏC ÑEÅ LAØM NGÖÔØI. - Giaùo duïc laø moät “haønh trình noäi taïi” daãn ñeán söï xaây döïng nhaân caùch moãi con ngöôøi. - Theá kyû XXI ñoøi hoûi moãi con ngöôøi naêng löïc töï chuû vaø xeùt ñoaùn cao hôn, khoâng theå coi nheï baát kyø tieàm naêng naøo cuûa töøng caù nhaân: trí nhôù, laäp luaän, myõ caûm, theå löïc, kyõ naêng giao löu . - Khuyeán khích söï phaùt trieån ñaày ñuû nhaát tieàm naêng saùng taïo cuûa moãi ngöôøi vôùi toaøn boä söï phong phuù vaø phöùc taïp cuûa con ngöôøi. II. MOÄT SOÁ XU HÖÔÙNG ÑOÅI MÔÙI PHÖÔNG PHAÙP DAÏY HOÏC HIEÄN NAY. Muïc ñích, phöông chaâm giaùo duïc hieän nay coù nhöõng bieán ñoåi, ôû nöôùc ta cuõng nhö treân theá giôùi vieäc ñoåi môùi phöông phaùp daïy hoïc ñang dieãn ra theo caùc xu höôùng sau: 1. Phaùt huy tính tính cöïc saùng taïo cuûa ngöôøi hoïc, chuyeån troïng taâm hoaït ñoäng töø giaùo vieân sang hoïc sinh. 2. Caù theå hoùa vieäc daïy hoïc. 3. Phuïc vuï ngaøy caøng toát hôn cho hoaït ñoäng töï hoïc vaø phöông chaâm hoïc suoát ñôøi. 4. Söû duïng toái öu caùc phöông tieän daïy hoïc. 5. Taêng cöôøng khaû naêng vaän duïng kieán thöùc vaøo ñôøi soáng. 8
  9. 6. Phöông phaùp daïy hoïc ngaøy caøng coù nhieàu yeáu toá cuûa phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc theo töøng giai ñoaïn phaùt trieån cuûa hoïc sinh, theo töøng caáp hoïc, baäc hoïc. ξ6. DAÏY HOÏC NEÂU VAÁN ÑEÀ – ÔRIXTIC I. BAÛN CHAÁT CUÛA DAÏY HOÏC NEÂU VAÁN ÑEÀ. Daïy hoïc neâu vaán ñeà khoâng phaûi laø moät phöông phaùp daïy hoïc cuï theå ñôn nhaát. Noù laø moät toå hôïp phöông phaùp daïy hoïc phöùc taïp, töùc laø moät taäp hôïp nhieàu phöông phaùp daïy hoïc lieân keát vôùi nhau chaët cheõ vaø töông taùc vôùi nhau, trong ñoù phöông phaùp xaây döïng baøi toaùn ôrixtic giöõ vai troø trung taâm chuû ñaïo, lieân keát caùc phöông phaùp daïy hoïc khaùc thaønh moät heä thoáng toaøn veïn. Daïy hoïc neâu vaán ñeà khoâng chæ haïn cheá ôû phaïm truø phöông phaùp daïy hoïc. Vieäc aùp duïng noù ñoøi hoûi phaûi caûi taïo caû noäi dung, caû caùch toå chöùc daïy vaø hoïc trong moái lieân heä thoáng nhaát. Daïy hoïc neâu vaán ñeà coù khaû naêng thaâm nhaäp vaøo haàu heát caùc phöông phaùp daïy hoïc khaùc laøm cho tính chaát cuûa chuùng trôû neân tích cöïc hôn. Daïy hoïc neâu vaán ñeà coù 3 ñaëc tröng cô baûn: 1. Giaùo vieân ñaët ra tröôùc hoïc sinh moät loaït nhöõng baøi toaùn nhaän thöùc coù chöùa ñöïng maâu thuaãn giöõa caùi ñaõ bieát vaø caùi phaûi tìm, nhöng chuùng ñöôïc caáu truùc laïi moät caùch sö phaïm goïi laø baøi toaùn neâu vaán ñeà ôrixtic. 2. Hoïc sinh tieáp nhaän maâu thuaãn cuûa baøi toaùn nhö maâu thuaãn cuûa noäi taâm mình vaø ñöôïc ñaët vaøo tình huoáng coù vaán ñeà, töùc laø traïng thaùi coù nhu caàu beân trong böùc thieát muoán giaûi quyeát baèng ñöôïc baøi toaùn ñoù. 3. Trong vaø baèng caùch toå chöùc giaûi baøi toaùn ôrixtic maø hoïc sinh lónh hoäi moät caùch töï giaùc vaø tích cöïc caû kieán thöùc, caû caùch giaûi vaø do ñoù coù ñöôïc nieàm vui söôùng cuûa söï nhaän thöùc saùng taïo. II. BAØI TOAÙN NEÂU VAÁN ÑEÀ. Baøi toaùn neâu vaán ñeà coù 3 ñaëc tröng cô baûn: 1. Xuaát phaùt töø caùi quen thuoäc, caùi ñaõ bieát, noù phaûi vöøa söùc vôùi ngöôøi hoïc. 2. Phaûi chöùa ñöïng chöôùng ngaïi nhaän thöùc, khoâng theå duøng söï taùi hieän hay söï chaáp haønh ñôn thuaàn tìm ra lôøi giaûi. 3. Maâu thuaãn nhaän thöùc trong baøi toaùn phaûi ñöôïc caáu truùc ñaëc bieät kích thích hoïc sinh tìm toøi phaùt hieän. III. CAÙCH XAÂY DÖÏNG TÌNH HUOÁNG COÙ VAÁN ÑEÀ. Coù 4 kieåu cô baûn xaây döïng tình huoáng coù vaán ñeà trong daïy hoïc hoaù hoïc: - Tình huoáng nghòch lyù: Vaán ñeà môùi thoaït nhìn döôøng nhö voâ lí, traùi khoaùy, khoâng phuø hôïp vôùi nhöõng nguyeân lyù ñaõ ñöôïc coâng nhaän chung. - Tình huoáng beá taéc: vaán ñeà thoaït ñaàu ta khoâng theå giaûi thích noåi baèng lí thuyeát ñaõ bieát. - Tình huoáng löïa choïn: maâu thuaãn xuaát hieän khi ta ñöùng tröôùc moät söï löïa choïn raát khoù khaên, vöøa eùo le, vöøa oaùi oaêm giöõa hai hay nhieàu phöông aùn giaûi quyeát. - Tình huoáng taïi sao (nhaân quaû): tìm kieám nguyeân nhaân cuûa moät keát quaû, nguoàn goác cuûa moät hieän töôïng, ñoäng cô cuûa moät haønh ñoäng. IV. DAÏY HOÏC SINH GIAÛI QUYEÁT VAÁN ÑEÀ TRONG DAÏY HOÏC HOAÙ HOÏC. 1. Caùc böôùc cuûa quaù trình daïy hoïc sinh giaûi quyeát vaán ñeà: 1) Ñaët vaán ñeà. Laøm cho hoïc sinh hieåu roõ vaán ñeà. 2) Phaùt bieåu vaán ñeà 9
  10. 3) Xaùc ñònh phöông höôùng giaûi quyeát. Ñeà xuaát giaû thuyeát. 4) Laäp keá hoaïch giaûi theo giaû thuyeát. 5) Thöïc hieän keá hoaïch giaûi. 6) Ñaùnh giaù vieäc thöïc hieän keá hoaïch giaûi. 7) Keát luaän veà lôøi giaûi. Giaùo vieân chænh lyù boå sung vaø chæ ra kieán thöùc caàn lónh hoäi. 8) Kieåm tra vaø öùng duïng kieán thöùc vöøa thu ñöôïc. 1. Ñaët vaán ñeà 2. Phaùt bieåu vaán ñeà 3. Ñeà xuaát giaû thuyeát 4. Laäp keá hoaïch giaûi 5. Thöïc hieän keá hoaïch 6. Ñaùnh giaù vieäc thöïc hieän keá hoaïch Xaùc nhaän giaû thuyeát Phuû nhaän giaû thuyeát 7. Keát luaän veà lôøi giaûi 8. Kieåm nghieäm vaø keát Ñeà xuaát vaán ñeà thuùc môùi 2. Caùc möùc ñoä cuûa daïy hoïc neâu vaán ñeà: Tuøy theo trình ñoä cuûa hoïc sinh, coù theå thöïc hieän daïy hoïc neâu vaán ñeà theo caùc möùc ñoä sau: 1. Giaùo vieân thöïc hieän toaøn boä quy trình (phöông phaùp thuyeát trình ôrixtic). 2. Caû thaày vaø troø cuøng thöïc hieän quy trình (phöông phaùp ñaøm thoaïi ôrixtic). 3. Hoïc sinh töï löïc thöïc hieän quy trình (phöông phaùp nghieân cöùu neâu vaán ñeà hay nghieân cöùu ôrixtic). ξ 7. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP TRAÉC NGHIEÄM I. MOÄT SOÁ KHAÙI NIEÄM CÔ BAÛN VEÀ PHÖÔNG PHAÙP TRAÉC NGHIEÄM. Traéc nghieäm laø phöông tieän kieåm tra keát quaû hoïc taäp cuûa hoïc sinh. “Traéc” laø “ño löôøng”, “nghieäm” laø “ñuùng nhö söï thaät”. Traéc nghieäm laø ño löôøng ñeå bieát ñuùng söï thaät. Coù nhieàu loaïi traéc nghieäm, moãi loaïi laïi coù nhöõng öu nhöôïc ñieåm rieâng. Giaùo vieân neân tuøy tình hình cuï theå ñeå löïa choïn loaïi traéc nghieäm cho phuø hôïp. 1. Traéc nghieäm khaùch quan vaø traéc nghieäm töï luaän: 10
  11. Traéc nghieäm khaùch Traéc nghieäm töï luaän quan Phaïm vi Caû chöông trình Moät soá phaàn cuûa traéc nghieäm chöông trình Ra ñeà Toán nhieàu coâng söùc Ít toán coâng Chaám baøi - Nhanh, coù theå duøng - Maát nhieàu thôøi gian maùy - Phuï thuoäc ngöôøi chaám - Raát khaùch quan - Raát deã coù sai soá - Ñoä chính xaùc cao Ñaùnh giaù Khoâng ñöôïc Ñöôïc khaû naêng dieãn ñaït Ñaùnh giaù Ñöôïc moät phaàn Ñöôïc naêng löïc tö duy Söû duïng khi - Soá hoïc sinh ñoâng - Soá hoïc sinh ít - Ñeà duøng nhieàu laàn - Ñeà duøng moät vaøi laàn 2. Traéc nghieäm khaùch quan tieâu chuaån hoaù vaø traéc nghieäm khaùch quan ñôn giaûn: a) Traéc nghieäm khaùch quan tieâu chuaån hoaù: do moät taäp theå coù kinh nghieäm bieân soaïn, coù ñoä tin caäy cao, caâu hoûi ñaõ ñöôïc thöû nghieäm. b) Traéc nghieäm khaùch quan ñôn giaûn: do moät ngöôøi soaïn neân deã coù sai soùt. 3. Caùc daïng caâu hoûi thoâng thöôøng: a) Caâu hoûi nhieàu löïa choïn: Caâu hoûi nhieàu löïa choïn goàm coù 2 phaàn: phaàn goác vaø phaàn löïa choïn. Phaàn goác laø moät caâu hoûi hay moät caâu boû löûng giuùp ngöôøi laøm baøi hieåu roõ caâu traéc nghieäm aáy moán hoûi ñieàu gì ñeå löïa choïn caâu traû lôøi thích hôïp. Phaàn löïa choïn coù nhieàu lôøi giaûi ñaùp trong ñoù coù moät löïa choïn ñöôïc döï ñònh cho laø ñuùng hay ñuùng nhaát. b) Caâu hoûi gheùp ñoâi: Caâu hoûi gheùp ñoâi laø moät daïng ñaëc bieät cuûa traéc nghieäm coù nhieàu löaï choïn. Ngöôøi laøm baøi phaûi choïn trong moät taäp hôïp nhöõng caëp caâu naøo hay töø naøo phuø hôïp nhaát vôùi nhau. c) Caâu hoûi ñuùng sai: Caâu hoûi ñuùng sai cuõng laø moät daïng ñaëc bieät cuûa traéc nghieäm coù nhieàu löaï choïn nhöng chæ coù hai caùch löïa choïn Ñuùng hay Sai. d) Caâu hoûi ñieàn khuyeát: Laø loaïi caâu traéc nghieäm ñoøi hoûi phaûi ñieàn hay lieät keâ ra moät hay hai töø vaøo choã ñaõ ñeå troáng cho traû lôøi. 4. Caùc chæ soá ñeå ñaùnh giaù moät caâu hoûi traéc nghieäm hay moät baøi traéc nghieäm: a) Ñoä khoù: laø tyû soá giöõa soá hoïc sinh laøm ñöôïc vaø soá hoïc sinh khoâng laøm ñöôïc. b) Ñoä phaân bieät: khaû naêng phaân bieät ñöôïc caùc trình ñoä cuûa hoïc sinh. c) Ñoä giaù trò: hieäu quaû cuûa baøi traéc nghieäm trong vieäc ñaït ñöôïc nhöõng muïc ñích xaùc ñònh. d) Ñoä tin caäy: möùc ñoä chính xaùc cuûa pheùp ño. 11
  12. II. CAÂU TRAÉC NGHIEÄM KHAÙCH QUAN NHIEÀU LÖÏA CHOÏN. Caâu hoûi nhieàu löïa choïn laø loaïi hay ñöôïc söû duïng nhieàu nhaát. Sau ñaây laø moät soá chuù yù khi soaïn caâu hoûi naøy: 1. Soaïn phaàn goác: - Phaàn goác phaûi haøm chöùa vaán ñeà caàn hoûi. - Phaàn goác coù theå laø moät caâu hoûi hay moät caâu boû löûng 2. Soaïn phaàn löïa choïn: - Caùc caâu löïa choïn ñeàu phaûi hôïp lyù vaø haáp daãn. - Neáu phaàn goác laø moät caâu hoûi thì phaàn löïa choïn goàm moät caâu traû lôøi ñuùng vaø nhieàu caâu traû lôøi sai. - Neáu phaàn goác laø moät caâu boû löûng thì caùc caâu löïa choïn phaûi noái tieáp thaønh moät caâu ñuùng vaên phaïm. - Neân thaän troïng khi duøng “taát caû ñeàu ñuùng” hay “taát caû ñeàu sai” laøm caâu löïa choïn. Chæ neân duøng khi ñaõ caïn yù vaø khi moãi caâu löïa choïn coù theå laø ñuùng hay sai moät caùch khoâng theå choái caõi. III. QUY TRÌNH XAÂY DÖÏNG BAØI TRAÉC NGHIEÄM KHAÙCH QUAN TIEÂU CHUAÅN HOAÙ. 1) Xaùc ñònh soá caâu hoûi öùng vôùi moãi muïc tieâu caàn ñaït ñöôïc cuûa töøng noäi dung daïy hoïc 2) Caù nhaân vieát caâu hoûi 3) Trao ñoåi trong nhoùm 4) Duyeät laïi caâu hoûi 5) Laøm ñeà traéc nghieäm thöû 6) Traéc nghieäm thöû 7) Phaân tích keát quaû 8) Chænh lyù caùc caâu hoûi ñeå ñöa vaøo ngaân haøng 9) Laäp ñeà thi töø ngaân haøng 10) Toå chöùc thi 11) Chaám thi vaø phaân tích keát quaû. IV. PHÖÔNG HÖÔÙNG CHUNG NGHIEÂN CÖÙU ÖÙNG DUÏNG TRAÉC NGHIEÄM KHAÙCH QUAN TRONG KIEÅM TRA ÑAÙNH GIAÙ KIEÁN THÖÙC HOAÙ HOÏC CUÛA HOÏC SINH - Taêng cöôøng vieäc nghieân cöùu vaø ñöa vaøo söû duïng ôû caùc moân hoïc coù ñieàu kieän. - Coù keá hoaïch xaây döïng ngaân haøng caâu hoûi cho caùc tröôøng, cho thaønh phoá, cho toaøn quoác. - Boài döôõng ñoäi nguõ giaùo vieân ñeå daàn söû duïng ôû dieän roäng. - Keát hôïp vôùi caùc hình thöùc kieåm tra ñaùnh giaù kieán thöùc khaùc ñeå phaùt huy theá maïnh vaø hoã trôï laãn nhau nhaèm ñaït hieäu quaû cao nhaát. 12
  13. Chöông II PHÖÔNG PHAÙP LUAÄN VEÀ NGHIEÂN CÖÙU KHOA HOÏC GIAÙO DUÏC I. NHÖÕNG VAÁN ÑEÀ CHUNG 1- Ñònh nghóa: Nghieân cöùu khoa hoïc giaùo duïc (NCKHGD) laø phaùt hieän nhöõng vaán ñeà môùiø coù tính chaân lyù hoaëc nhöõng quy luaät, nguyeân lyù trong thöïc teá giaùo duïc. 2- Taàm quan troïng cuûa vieäc NCKHGD: a) NCKHGD goùp phaàn naâng cao chaát löôïng daïy cuûa giaùo vieân vaø chaát löôïng hoïc cuûa hoïc sinh (naâng cao hieäu quaû cuûa quaù trình giaùo duïc vaø ñaøo taïo). Ngöôøi thaøy giaùo muoán vöôn leân trôû thaønh giaùo vieân gioûi phaûi bieát nghieân cöùu, tìm toøi, saùng taïo trong daïy hoïc. b) NCKHGD ñeà xuaát nhöõng lyù thuyeát môùi, moâ hình giaùo duïc môùi, noäi dung vaø phöông phaùp môùi laøm cô sôû khoa hoïc cho nhöõng chuû tröông vaø bieän phaùp caûi caùch giaùo duïc. Baát cöù söï ñoåi môùi naøo trong giaùo duïc cuõng nhaát thieát phaûi döïa vaøo vieäc nghieân cöùu thöïc tieãn giaùo duïc. c) NCKH goùp phaàn quan troïng trong vieäc hình thaønh tính naêng ñoäng saùng taïo – moät trong nhöõng yeâu caàu ñaëc bieät caàn thieát cuûa xaõ hoäi ngaøy nay. NCKH laø moät hoaït ñoäng khoâng theå thieáu ñöôïc cuûa sinh vieân trong caùc tröôøng ñaïi hoïc, laø moät trong nhöõng yeâu caàu cô baûn ñoái vôùi quaù trình ñaøo taïo caùn boä. Qua NCKH nhöõng tri thöùc, kyõ naêng kyõ xaûo ñaõ ñöôïc tích luõy seõ ñöôïc cuûng coá vaø môû roäng; ñoàng thôøi sinh vieân ñöôïc reøn luyeän vaø phaùt trieån khaû naêng chuû ñoäng giaûi quyeát caùc nhieäm vuï giaùo duïc, khaû naêng phaùt hieän vaø ñeà xuaát caùi môùi, caûi tieán vaø naâng cao chaát löôïng coâng vieäc. Ñaây laø söï khaùc nhau cô baûn giöõa sinh vieân ñaïi hoïc vaø hoïc sinh phoå thoâng. 3- Nhöõng ñieàu kieän caàn thieát ñoái vôùi ngöôøi laøm coâng taùc NCKH: a) Coù thöïc teá giaùo duïc. b) Naém ñöôïc nhöõng lyù luaän cô baûn veà phöông phaùp NCKH. c) Coù nhöõng phaåm chaát nhö: tinh thaàn traùch nhieäm, say meâ vôùi coâng vieäc, kieân trì, daùm nghó daùm laøm, tinh teá, nhaïy caûm, nghieâm tuùc, trung thöïc, 4- Yeâu caàu ñoái vôùi baøi taâp nghieân cöùu, khoùa luaän vaø luaän vaên toát nghieäp: a) BTNC laø nhöõng baøi laøm, nhöõng coâng trình nghieân cöùu chuû yeáu mang tính chaát thöïc haønh, taäp döôït nghieân cöùu böôùc ñaàu, thöôøng ñöôïc tieán haønh ôû naêm thöù 2, 3. Trong BTNC khoâng yeâu caàu sinh vieân phaûi coù söï saùng taïo ñaëc bieät maø chæ caàn vaän duïng toång hôïp caùc tri thöùc vaø phöông phaùp nghieân cöùu ñaõ hoïc vaøo vieäc nghieân cöùu, xöû lyù taøi lieäu vaø trình baøy. b) KLTN laø coâng trình NCKH cuûa sinh vieân ôû naêm cuoái cuøng, coù giaù trò thay theá cho moät moân thi toát nghieäp, sinh vieân phaûi vaän duïng toång hôïp kieán thöùc veà moät boä moân nhaát ñònh vaø nhöõng hieåu bieát chung ñaõ tích luõy ñöôïc trong khoùa hoïc. Ñeà taøi ít nhieàu phaûi ñeà xuaát ñöôïc nhöõng yù kieán môùi, nhöõng khaùi quaùt coù taàm lyù luaän, coù taùc duïng môû roäng vaø ñaøo saâu tri thöùc cuûa giaùo trình hoaëc coù theå ñöôïc vaän duïng ít nhieàu vaøo thöïc tieãn. c) LVTN coù giaù trò thay theá taát caû caùc moân thi toát nghieäp. Sinh vieân phaûi vaän duïng kieán thöùc cuaû nhieàu boä moân vaø theå hieän ñöôïc trình ñoä toång hôïp toát. Ñeà taøi phaûi laø moät coâng trình nghieân cöùu cuï theå do thöïc tieãn ñeà ra, keát quaû nghieân cöùu thöôøng ñöôïc vaän duïng ñeå giaûi quyeát moät soá vaán ñeà thöïc tieãn vaø coù theå ñöôïc coâng boá roäng raõi. II. CÔ SÔÛ PHÖÔNG PHAÙP LUAÄN CUÛA VIEÄC NCKHGD. 13
  14. NCKH laø moät lao ñoäng trí tueä raát ñaëc thuø, tuaân theo nhöõng quy luaät cuûa saùng taïo khoa hoïc vaø nhöõng quy luaät chung nhaát cuûa söï nhaän thöùc. Ñoàng thôøi noù chòu söï chi phoái cuûa nhöõng quy luaät ñaëc thuø cuûa vieäc nghieân cöùu nhöõng ñoái töôïng laø con ngöôøi. Ñaây laø nhöõng cô sôû coù tính phöông phaùp luaän, vöøa laø ñònh höôùng veà phöông phaùp, vöøa laø coâng cuï ñeå tö duy cho coâng vieäc nghieân cöùu. 1- Söï nhaän thöùc khoa hoïc tuaân theo quy luaät chung cuûa vieäc nhaän thöùc maø Leâ-nin ñaõ vaïch ra: “Töø tröïc quan sinh ñoäng ñeán tö duy tröøu töôïng vaø töø tö duy tröøu töôïng ñeán thöïc tieãn”. Töø söï quan saùt, nhaän bieát nhöõng thuoäc tính cuûa ñoái töôïng cuï theå, nhaø khoa hoïc phaùt hieän ra baûn chaát cuûa ñoái töôïng nghieân cöùu baèng caùch tröøu töôïng hoaù noù (coâ laäp noù nhôø tö duy), taùch noù ra khoûi caùc moái quan heä phuï, thöù yeáu, khoâng baûn chaát cuûa hieän thöïc, qua ñoù hình thaønh khaùi nieäm khoa hoïc roài laïi ñem kieåm nghieäm qua thöïc tieãn. 2- Trieát hoïc duy vaät bieän chöùng laø lyù luaän veà phöông phaùp nhaän thöùc. Caàn vaän duïng nhöõng nguyeân lyù, quy luaät, caùc phaïm truø cuûa DVBC ñeå xem xeùt caùc hieän töôïng vaø quaù trình giaùo duïc, theå hieän qua 5 nguyeân taéc sau: a) Nguyeân taéc khaùch quan: xem xeùt söï vaät moät caùch khaùch quan, phaûn aùnh söï vaät trung thaønh nhö noù voán coù. b) Nguyeân taéc toaøn dieän: xem xeùt söï vaät moät caùch toaøn dieän trong taát caû caùc maët, caùc moái lieân heä cuûa noù vôùi caùc söï vaät khaùc. c) Nguyeân taéc phaùt trieån: xem xeùt söï vaät trong söï vaän ñoäng, bieán ñoåi vaø phaùt trieån cuûa noù. d) Nguyeân taéc lòch söû - cuï theå: xem xeùt söï vaät trong ñieàu kieän khoâng gian vaø thôøi gian, gaén vôùi hoaøn caûnh lòch söû - cuï theå cuûa söï toàn taïi cuûa noù. e) Nguyeân taéc thöïc tieãn: xem xeùt söï vaät phaûi gaén vôùi tình hình thöïc tieãn, phaûi xuaát phaùt töø nhu caàu thöïc tieãn, khoâng chuû quan duy yù chí, giaùo ñieàu, maùy moùc, xa rôøi thöïc teá. 3- Quan ñieåm heä thoáng – caáu truùc. Ñaây laø söï cuï theå hoùa cuûa phöông phaùp nhaän thöùc bieän chöùng. Noù ñoøi hoûi phaûi xem xeùt ñoái töôïng nghieân cöùu nhö moät heä toaøn veïn phaùt trieån ñoäng, coù caáu truùc xaùc ñònh vaø chuyeån vaän nhôø söï töông taùc theo quy luaät rieâng cuûa caùc thaønh toá cuûa heä. Ví duï: nghieân cöùu veà quaù trình daïy hoïc goàm caùc thaønh toá: noäi dung trí duïc, vieäc daïy vaø vieäc hoïc. Phaûi nghieân cöùu moái quan heä qua laïi giöõa daïy, hoïc vaø noäi dung trí duïc dieãn ra nhö theá naøo? theo quy luaät gì? Tìm ra baûn chaát cuûa quaù trình daïy hoïc laø söï töông taùc theo quy luaät coäng ñoàng, hôïp taùc giöõa daïy vaø hoïc, nhaèm laøm cho ngöôøi hoïc chieám lónh ñöôïc khaùi nieäm khoa hoïc. 4- Quan nieäm con ngöôøi laø toång hoøa caùc moái quan heä xaõ hoäi. Trong moãi con ngöôøi coù 8 saéc thaùi xaõ hoäi khaùc nhau: thôøi ñaïi, daân toäc, giai caáp, toân giaùo, ngheà nghieäp, giôùi tính, löùa tuoåi, caù nhaân III. CAÙC PHÖÔNG PHAÙP NGHIEÂN CÖÙU KHGD. Phöông phaùp chæ nhöõng con ñöôøng cuï theå, nhöõng caùch thöùc chung trong khi tieáp caän vôùi ñoái töôïng nghieân cöùu, thu thaäp söï kieän vaø taøi lieäu, nghieân cöùu caùc söï kieän giaùo duïc nhaèm ñaït ñöôïc muïc ñích nghieân cöùu. Trong NCKHGD thöôøng söû duïng nhöõng phöông phaùp cô baûn sau: 1- Nghieân cöùu caùc taøi lieäu lieân quan ñeán ñeà taøi bao goàm: + Caùc taùc phaåm kinh ñieån, caùc vaên kieän, nghò quyeát ñaïi hoäi, caùc chæ thò cuûa caùc caáp laõnh ñaïo Ñaûng, nhaø nöôùc, nghaønh veà giaùo duïc. + Saùch, baùo, taïp chí, taäp san chuyeân ngaønh 14
  15. + Caùc taøi lieäu nöôùc ngoaøi Chuù yù caùch ñoïc: - Ñoïc löôùt naém caùc vaán ñeà ñaïi cöông, chuù yù lôøi giôùi thieäu, môû ñaàu, muïc luïc, heä thoáng vaán ñeà, phöông phaùp trình baøy cuûa taùc giaû. - Ñoïc kyõ caùc phaàn caàn thieát. - Ghi laïi caùc noäi dung coù theå söû duïng. 2- Quan saùt: söû duïng moät caùch coù chuû ñònh, coù keá hoaïch, caùc giaùc quan cuøng vôùi ngoân ngöõ vieát vaø caùc phöông tieän kyõ thuaät (maùy aûnh, quay phim, camera, ghi aâm ) ñeå ghi nhaän, thu thaäp nhöõng thoâng tin phuïc vuï cho vieäc nghieân cöùu. 3- Troø truyeän: ñaët ra nhöõng caâu hoûi cho ngöôøi ñoái thoaïi, döïa vaøo caâu traû lôøi cuûa hoï ñeå trao ñoåi, hoûi theâm nhaèm thu thaäp caùc tin töùc lieân quan ñeán vieäc nghieân cöùu. 4- Ñieàu tra: duøng moät soá caâu hoûi nhaát loaït ñaët ra cho moät soá lôùn ngöôøi nhaèm thu thaäp yù kieán chuû quan cuûa hoï veà moät vaán ñeà naøo ñoù (thöôøng caùc caâu hoûi ñöôïc in thaønh phieáu). 5- Phöông phaùp chuyeân gia: söû duïng trình ñoä trí tueä cuûa ñoäi nguõ chuyeân gia coù trình ñoä cao ñeå xem xeùt, nhaän ñònh, tìm ra giaûi phaùp toái öu cho vaán ñeà nghieân cöùu. 6- Thöïc nghieäm khoa hoïc: chuû ñoäng gaây ra hieän töôïng nghieân cöùu trong ñieàu kieän ñöôïc khoáng cheá nhaèm xaùc ñònh moái lieân heä nhaân quaû giöõa töøng nhaân toá taùc ñoäng ñeán keát quaû. 7- Nghieân cöùu vaø toång keát kinh nghieäm: Kinh nghieäm do caùc caù nhaân, taäp theå ruùt ra coøn laãn loän caùi ñuùng vôùi caùi sai, caùi taát nghieân vaø ngaãu nghieân, chuû yeáu vaø thöù yeáu, caàn phaûi taäp hôïp laïi, ñem lyù luaän ñeå phaân tích, löôïc boû nhöõng caùi ngaãu nghieân, thöù yeáu, ruùt ra caùi baûn chaát cuûa moái lieân heä nhaân quûa. 8- Caùc phöông phaùp toaùn hoïc: söû duïng toaùn thoáng keâ, caùc lí thuyeát vaø logic toaùn hoïc. IV. CAÙC GIAI ÑOAÏN CUÛA QUAÙ TRÌNH NCKH. Quaù trình nghieân cöùu thöôøng qua 6 giai ñoaïn: 1- Choïn ñeà taøi 2- Xaây döïng giaû thuyeát khoa hoïc 3- Soaïn ñeà cöông nghieân cöùu 4- Thöïc hieän keá hoaïch nghieân cöùu 5- Toång keát vaø vieát coâng trình nghieân cöùu 6- Coâng boá, baûo veä vaø aùp duïng vaøo thöïc tieãn Caùc giai ñoaïn treân gaén boù vôùi nhau raát chaët cheõ, vöøa keá tieáp vöøa ñan xen laãn nhau taïo thaønh moät quy trình thoáng nhaát toaøn veïn. 1- Choïn ñeà taøi: Trong thöïc tieãn giaùo duïc luoân luoân toàn taïi muoân vaøn maâu thuaãn. Nhieäm vuï cuûa nhaø nghieân cöùu laø phaùt hieän ra nhöõng maâu thuaãn ñoù vaø tìm caùch giaûi quyeát chuùng. Maâu thuaãn ñöôïc phaùt hieän ra vaø ñöôïc choïn ñeå nghieân cöùu goïi laø vaán ñeà khoa hoïc, noù ñöôïc phaùt bieåu thaønh teân goïi töùc teân cuûa ñeà taøi. Ñeà taøi nghieân cöùu phaûi ñaùp öùng ñöôïc nhöõng yeâu caàu cuûa thöïc tieãn ñôøi soáng vaø söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc, phaûi coù tính chaát môùi meû thôøi söï. Ñeà taøi nghieân cöùu cuûa sinh vieân maëc daàu mang tính chaát taäp döôït nghieân cöùu cuõng vaãn phaûi coù moät giaù trò thöïc tieãn nhaát ñònh. Noù phaûi giaûi quyeát moät nhieäm vuï cuï theå do cuoäc soáng ñaët ra. 15
  16. Khi choïn ñeà taøi thöôøng chuù yù ñeán 3 vaán ñeà sau: a) Yeâu caàu cuûa thöïc tieãn giaùo duïc, yeâu caàu hoïc taäp vaø nghieân cöùu cuûa boä moân. Thöôøng caùc vaán ñeà then choát nhaát, coù tính caáp baùch vaø thieát thöïc nhaát maø thöïc teá ñaët ra seõ laøm cho ñeà taøi coù giaù trò, ñöôïc moïi ngöôøi quan taâm. b) Ñieàu kieän khaùch quan cuûa vieäc nghieân cöùu: thôøi gian cho pheùp, taøi lieäu, phöông tieän vaät chaát, ngöôøi coäng taùc, ngöôøi höôùng daãn. v.v c) Ñieàu kieän chuû quan cuûa baûn thaân: voán hieåu bieát, trình ñoä, naêng löïc, kinh nghieäm, sôû tröôøng, höùng thuù v.v Trong quaù trình nghieân cöùu daàn daàn phaûi chính xaùc hoùa ñeà taøi cho phuø hôïp vôùi thöïc tieãn vaø tình hình dieãn bieán cuï theå cuûa vieäc nghieân cöùu. Thoâng thöôøng coù caùc loaïi ñeà taøi sau: * Ñieàu tra cô baûn, phaùt hieän tình hình. * Vaän duïng lyù luaän chung ñeå phaân tích moät vaán ñeà cuï theå, tìm hieåu nguyeân nhaân thaønh coâng hoaëc thaát baïi, phaùt hieän caùc quy luaät cuûa caùc hieän töôïng, quaù trình giaùo duïc. * Phaân tích toång keát kinh nghieäm. * Caûi tieán caùi cuõ saùng taïo caùi môùi. 2- Xaây döïng giaû thuyeát khoa hoïc: giaû thuyeát khoa hoïc laø lôøi tieân ñoaùn khoa hoïc döï ñoaùn höôùng vaø vaø giaûi quyeát caùc vaán ñeà ñöôïc neâu ra trong ñeà taøi, phaùc thaûo nhöõng neùt cô baûn cho quaù trình nghieân cöùu vaø nhöõng keát luaän nghieân cöùu. Ñeå xaây döïng giaû thuyeát khoa hoïc phaûi tìm hieåu thöïc tieãn vaø lyù luaän coù lieân quan ñeán ñeà taøi (trong vaø ngoaøi nöôùc, ñi ngöôïc laïi lòch söû xem nhöõng gì ñaõ ñöôïc giaûi ñaùp nhöng chöa thoûa ñaùng, chöa thích hôïp, taïi sao coù ngöôøi nghieân cöùu nhöng thaát baïi Giaû thuyeát khoa hoïc vôùi chöùc naêng tieân ñoaùn coù giaù trò laø cô sôû phöông phaùp luaän, laø coâng cuï giuùp ngöôøi nghieân cöùu taùc ñoäng vaøo ñoái töôïng nghieân cöùu tìm ra quy luaät, baûn chaát cuûa ñoái töôïng. Noù laø cô sôû ñeå ñònh ra caùc böôùc cuûa quaù trình nghieân cöùu. Giaû thuyeát khoa hoïc giöõ vai troø raát quyeát ñònh trong NCKH. 3- Laäp ñeà cöông nghieân cöùu: Ñeà cöông nghieân cöùu goàm moät soá phaàn cô baûn sau: 1) Teân ñeà taøi 2) Lyù do choïn ñeà taì 3) Muïc ñích cuûa vieäc nghieân cöùu 4) Nhieäm vuï cuûa ñeà taøi 5) Khaùch theå vaø ñoái töôïng nghieân cöùu 6) Phaïm vi nghieân cöùu 7) Giaû thuyeát khoa hoïc 8) Phöông phaùp vaø caùc phöông tieän nghieân cöùu 9) Daøn yù noäi dung nghieân cöùu 10) Keá hoaïch nghieân cöùu. 4- Thöïc hieän keá hoaïch nghieân cöùu: • Döïa vaøo ñeà cöông thöïc hieän töøng phaàn coâng vieäc ñaõ döï kieán. • Tieán haønh thöïc nghieäm sö phaïm ñeå kieåm nghieäm giaû thuyeát. • Xaây döïng heä thoáng keát luaän khoa hoïc cuûa ñeà taøi. 16
  17. • Chính xaùc hoùa teân vaø nhieäm vuï cuûa ñeà taøi. 5- Vieát coâng trình nghieân cöùu: • Tröôùc heát vieát nhaùp treân caùc tôø giaáy rôøi coù ñaùnh soá trang, vieát moät maët, doøng thöa coù chöøa leà roäng ñeå tieän cho vieäc söûa chöõa. • Caùc tranh veõ, sô ñoà, bieåu ñoà neân ñaùnh soá thöù töï ñeå tieän khi nhaéc laïi. • Boá cuïc neân caân ñoái, haønh vaên neân ngaén goïn, deã hieåu, noäi dung coù traät töï loâ gích. • Coù theå söû duïng chöõ vieát taét ñoái vôùi caùc cuïm töø ñöôïc nhaéc ñi nhaéc laïi nhieàu laàn. • Sau khi ñaõ söûa chöõa nhieàu laàn (saép xeáp laïi caùc yù, boû nhöõng phaàn khoâng caàn thieát, thay ñoåi caùch dieãn ñaït, söûa laïi caâu vaên cho ngaén goïn, trong saùng ) neáu thaáy ñöôïc thì vieát chính thöùc: - Trang ñaàu coù theå ghi: Teân ñôn vò coâng taùc Hoï teân taùc giaû Teân ñeà taøi Loaïi coâng trình nghieân cöùu (khoùa luaän toát nghieäp, luaän vaên toát nghieäp, luaän aùn). Hoï teân chöùc vuï ngöôøi höôùng daãn, phaûn bieän Nôi vaø naêm hoaøn thaønh coâng trình. - Muïc luïc - Phaàn môû ñaàu: coù caùc phaàn töø muïc 2 ñeán muïc 8 cuûa ñeà cöông - Phaàn noäi dung: coù theå coù caùc phaàn sau: Chöông 1. Lòch söû vaán ñeà Chöông 2. Cô sôû lyù luaän vaø thöïc tieãn cuûa ñeà taøi nghieân cöùu (phaàn ñieàu tra thöïc teá coù theå taùch rieâng thaønh moät chöông) Chöông 3. Trình baøy caùc vaán ñeà ñaõ nghieân cöùu (coù theå taùch laøm nhieàu chöông) Chöông 4. Thöïc nghieäm khoa hoïc Chöông 5. Keát luaän, ñeà xuaát, öùng duïng. Chuù yù: Chæ ñöôïc coi laø keát luaän nhöõng gì ruùt ra moät caùch tröïc tieáp, loâ gích, coù caên cöù töø nhöõng söï kieän, taøi lieäu ñaõ thu ñöôïc vaø ñaõ ñöôïc kieåm tra. - Taøi lieäu tham khaûo: + Xeáp rieâng taøi lieäu tieáng Vieät (keå caû taøi lieäu dòch) roài ñeán taøi lieäu baèng tieáng nöôùc ngoaøi. Xeáp theo thöù töï ABC teân taùc giaû (neáu ngöôøi nöôùc ngoaøi theo hoï taùc giaû); taøi lieäu khoâng coù teân taùc giaû thì theo töø ñaàu cuûa teân cô quan ban haønh taøi lieäu. + Ghi ñuû theo trình töï: soá thöù töï, hoï teân taùc giaû, teân saùch, taäp , nhaø xuaát baûn, nôi vaø naêm xuaát baûn. - Phuï luïc 6- Coâng boá, baûo veä vaø aùp duïng vaøo thöïc tieãn. 17
  18. Chöông III KHAÙI QUAÙT VEÀ CHÖÔNG TRÌNH HOÙA HOÏC THCS VAØ THPT ξ1. GIÔÙI THIEÄU CHÖÔNG TRÌNH MOÂN HOÙA PHOÅ THOÂNG CAÛI CAÙCH GIAÙO DUÏC 1989 I. NHÖÕNG NGUYEÂN TAÉC XAÂY DÖÏNG CHÖÔNG TRÌNH. Chöông trình hoùa phoå thoâng caàn phaûi ñaûm baûo 4 tính chaát sau: 1. Tính cô baûn: caùc kieán thöùc ñöa vaøo chöông trình phaûi laø cô sôû cho toaøn boä heä thoáng kieán thöùc veà hoaù hoïc. Ñeå laøm ñöôïc ñieàu naøy moân hoùa phaûi trang bò cho hoïc sinh heä thoáng nhöõng kieán thöùc vaø kyõ naêng sau: a) Nhöõng kieán thöùc cô baûn: ñoù laø maûng kieán thöùc veà chaát vaø caáu taïo chaát, caùc ñònh luaät, hoïc thuyeát, lyù thuyeát veà phaûn öùng hoùa hoïc. Caùc kieán thöùc naøy laø cô sôû ñeå hoïc sinh hoïc vaø hieåu ñöôïc moân hoùa hoïc, giuùp caùc em tieáp thu toát phaàn kieán thöùc veà caùc chaát cuï theå, maët khaùc cuõng laø neàn taûng ñeå sau naøy caùc em töï hoïc hay hoïc leân caùc lôùp treân. b) Kieán thöùc veà caùc chaát hoùa hoïc cuï theå: goàm caùc kim loaïi, phi kim vaø caùc khí trô, caùc ñôn chaát vaø hôïp chaát cuûa chuùng. c) Caùc kyõ naêng vaø tö duy hoùa hoïc: - kyõ naêng tieán haønh thí nghieäm - kyõ naêng giaûi thích caùc hieän töôïng hoùa hoïc - kyõ naêng giaûi caùc baøi taäp hoùa hoïc - tö duy phaân tích, toång hôïp, so saùnh, heä thoáng hoùa 2. Tính hieän ñaïi: caàn phaûi ñöôïc theå hieän ôû caû hai maët noäi dung vaø caáu truùc. - Veà noäi dung phaûi trang bò cho hoïc sinh nhöõng kieán thöùc hieän ñaïi vaø tieân tieán nhaát cuûa khoa hoïc hoùa hoïc. - Veà caáu truùc giaùo trình caàn phaûi ñöôïc vieát vaø trình baøy moät caùch khoa hoïc nhaát, khi daïy giaùo vieân deã vaän duïng nhöõng phöông phaùp daïy hoïc môùi coù hieäu quaû cao hieän nay. 3. Tính thöïc tieãn: chöông trình caàn phaûi theo kòp vôùi söï phaùt trieån cuûa khoa hoïc kyõ thuaät treân theá giôùi song phaûi gaén boù, lieân heä saùt sao vaø phuø hôïp vôùi thöïc tieãn Vieät nam (hoaøn caûnh ñiaï lyù töï nhieân, keá hoaïch phaùt trieån kinh teá cuûa ñaát nöôùc, cô sôû vaät chaát thieát bò sö phaïm, trình ñoä vaø ñieàu kieän laøm vieäc cuûa giaùo vieân, hoïc sinh ) 4. Tính ñaëc thuø boä moân: - Hoùa hoïc laø moät moân khoa hoïc thöïc nghieäm, noù coù caùc ñaëc ñieåm khaùc vôùi caùc moân khoa hoïc xaõ hoäi vaø khaùc caû vôùi caùc moân toaùn, lyù, sinh Ñaëc ñieåm noåi baät trong khi hoïc hoùa laø vieäc coi troïng thöïc haønh thí nghieäm. Farañaây noùi: “Khoâng coù khoa hoïc naøo laïi caàn thöïc haønh nhö hoùa hoïc. Nhöõng ñònh luaät cô baûn, nhöõng thuyeát vaø nhöõng keát luaän cuûa noù ñeàu döïa vaøo caùc söï kieän cuï theå.” - Moân hoùa coù khaû naêng giaùo duïc kyõ thuaät toång hôïp vaø höôùng nghieäp goùp phaàn cuøng caùc moân hoïc khaùc trong vieäc thöïc hieän muïc tieâu ñaøo taïo ôû tröôøng phoå thoâng. - Hoùa hoïc vaø caùc hoùa chaát coù aûnh höôûng raát lôùn ñoái vôùi ñôøi soáng, moâi sinh, moâi tröôøng. 18
  19. - Moân hoùa coù moái quan heä lieân moân vôùi caùc moân lyù, sinh, ñòa, kyõ thuaät coâng, noâng nghieäp. Caàn phaûi ñöa vaøo chöông trình nhöõng kieán thöùc ñeå hoïc sinh coù ñieàu kieän tieáp thu toát caùc moân phuï caän noùi treân. II. GIÔÙI THIEÄU CHUNG VEÀ CHÖÔNG TRÌNH CCGD 1989 Moân hoùa ñöôïc saép xeáp daïy ôû 5 lôùp cuoái cuûa chöông trình trung hoïc. Lôùp 8 moãi tuaàn 1 tieát, töø lôùp 9 ñeán lôùp 12 moãi tuaàn 2 tieát. Taát caû coù 29 chöông, ñöôïc chia laøm 2 phaàn lôùn: THCS vaø THPT. Lôùp 8 9 10 11 12 Soá chöông 4 4 5 7 9 a) Chöông trình THCS : 8/29 chöông - Phaàn ñaàu lôùp 8 (chöông 1 vaø 2) hoïc caùc kieán thöùc cô baûn môû ñaàu veà hoùa hoïc. - Chöông 1 lôùp 9 hoïc veà dung dòch vaø noàng ñoä dung dòch. - Caùc phaàn coøn laïi cuûa lôùp 8 vaø 9 hoïc veà caùc ñôn chaát vaø hôïp chaát voâ cô höõu cô quan troïng nhaát ñoái vôùi ñôøi soáng, ñoàng thôøi cung caáp cho hoïc sinh kieán thöùc veà söï phaân loaïi caùc chaát vaø söï phaân loaïi phaûn öùng hoùa hoïc. b) Chöông trình THPT: 21/29 chöông bao goàm 2 maûng kieán thöùc sau: 1. Caùc kieán thöùc cô baûn chung ñöôïc hoïc ôû phaàn ñaàâu caùc lôùp 10, 11. - 2 chöông ñaàu cuûa lôùp 10 ñaëc bieät quan troïng laø lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa toaøn boä chöông trình hoùa THPT, ñoù laø: Caáu taïo nguyeân töû - HTTH - Lieân keát hoùa hoïc –ÑLTH. - Chöông 3 lôùp 10 hoïc: Phaûn öùng oxyhoùa – khöû. - Moät phaàn chöông 5 lôùp 10 hoïc: Lyù thuyeát veà phaûn öùng hoùa hoïc. - Chöông 1 lôùp 11 hoïc: Söï ñieän ly. - Chöông 3 lôùp 11 hoïc: Ñaïi cöông hoùa hoïc höõu cô. 2. Kieán thöùc veà caùc chaát cuï theå ñöôïc giôùi thieäu trong caùc phaàn coøn laïi theo trình töï sau: - Hoïc tröôùc caùc phi kim (ñôn chaát, hôïp chaát cuûa caùc nguyeân toá phaân nhoùm chính VII,VI, V). - Caùc hôïp chaát höõu cô cuûa cacbon ñöôïc hoïc ôû nöûa cuoái lôùp 11 vaø ñaàu lôùp 12 (C, Si vaø caùc hôïp chaát voâ cô cuûa cacbon ñaõ hoïc ôû lôùp 9 nay khoâng nhaéc laïi). - Cuoái cuøng hoïc caùc kim loaïi phaân nhoùm chính I, II, III, phaân nhoùm phuï VIII. Moãi phaân nhoùm hoïc 1 nguyeân toá tieâu bieåu: Na, Ca, Al, Fe. III. TRÌNH TÖÏ SAÉP XEÁP CAÙC KIEÁN THÖÙC TRONG CHÖÔNG TRÌNH. Lôùp 8. Chöông 1. Nguyeân töû. Phaân töû Chöông 2. Coâng thöùc hoùa hoïc vaø phöông trình hoùa hoïc Chöông 3. Oxi. Söï chaùy Chöông 4. Hiñro. Nöôùc Lôùp 9 Chöông 1. Dung dòch vaø noàng ñoä dung dòch Chöông 2. Caùc loaïi hôïp chaát voâ cô Chöông 3. Kim loaïi vaø phi kim Chöông 4. Hôïp chaát höõu cô Lôùp 10 Chöông 1. Caáu taïo nguyeân töû Chöông 2. Lieân keát hoùa hoïc. Ñònh luaät tuaàn hoaøn Menñeâleâep Chöông 3. Phaûn öùng oxihoùa - khöû 19
  20. Chöông 4. Phaân nhoùm chính VII - Nhoùm halogen Chöông 5. Oxi - Löu huyønh. Lyù thuyeát veà phaûn öùng hoùa hoïc Lôùp 11 Chöông 1. Söï ñieän li Chöông 2. Nitô - Photpho Chöông 3. Ñaïi cöông hoùa hoïc höõu cô Chöông 4. Hiñrocacbon no Chöông 5. Hiñrocacbon khoâng no Chöông 6. Hiñrocacbon thôm Chöông 7. Nguoàn hiñrocacbon trong thieân nhieân Lôùp 12 Chöông 1. Röôïu - Phenol - Amin Chöông 2. Anñehit – Axit cacboxylic - Este Chöông 3. Glixerin - Lipit Chöông 4. Gluxit Chöông 5. Aminoaxit vaø Protit Chöông 6. Hôïp chaát cao phaân töû vaø vaät lieäu polime Chöông 7. Ñaïi cöông veà kim loaïi Chöông 8. Kim loaïi caùc phaân nhoùm chính I, II, III Chöông 9. Saét MOÄT SOÁ NHAÄN XEÙT: 1. Lyù thuyeát chuû ñaïo ñöôïc hoïc sôùm, ñöa leân ñaàu moãi phaàn chöông trình THCS vaø THPT. Thuyeát caáu taïo hoùa hoïc xeáp ôû ñaàu moãi phaàn hoùa höõu cô. 2. Phaàn kieán thöùc cô baûn chung ñöôïc hoïc rieâng trong 8,5 chöông, moät soá vaán ñeà ñöôïc trình baøy xen keõ khi nghieân cöùu caùc chaát cuï theå, tyû leä xaáp xæ 1/ 3 toång soá khoái löôïng kieán thöùc. 3. Phaàn daïy veà caùc chaát cuï theå ñöôïc xeáp theo töøng phaân nhoùm chính thöù töï VII, VI, V, IV, I, II, III, roài phaân nhoùm phuï nhoùm VIII. - Ñôn chaát hoïc tröôùc hôïp chaát. - Phaàn hoùa höõu cô döôïc coi nhö laø caùc hôïp chaát cuûa cacbon laø nguyeân toá thuoäc phaân nhoùm chính nhoùm IV. - Phaàn kim loaïi ñi töø phaân nhoùm chính I , II , III chöù khoâng phaûi III , II , I. Lyù do: caùc kim loaïi kieàm laø nhöõng kim loaïi coù tính chaát ñaëc tröng, tieâu bieåu cho caùc kim loaïi, khoâng theå hoïc tröôùc nhoâm laø kim loaïi löôõng tính. 4. Phaàn hoùa höõu cô : a) Caùc chaát coù caáu taïo phaân töû ñôn giaûn hoïc tröôùc roài ñeán caùc chaát coù caáu taïo phöùc taïp: - Hôïp chaát höõu cô chæ coù C vaø H roài ñeán hôïp chaát coù C , H vaø 1 nguyeân toá khaùc ( O hoaëc N , halogen). - Hôïp chaát coù 1 nhoùm chöùc coù 2 nguyeân toá → Hôïp chaát coù 1 nhoùm chöùc phöùc taïp → Hôïp chaát coù nhieàu nhoùm chöùc gioáng nhau → Hôïp chaát coù nhieàu nhoùm chöùc khaùc nhau → Hôïp chaát cao phaân töû. b) Caùc chaát coù chung moät tính chaát ñöôïc gheùp vaøo 1 chöông chaúng haïn Röôïu – Phenol - Amin ñeå deã cho vieäc so saùnh (tính chaát bazô taêng daàn theo thöù töï Phenol - Röôïu - Amin). 5. Moät soá traät tö ïthay ñoåi so vôùi chöông trình tröôùc caûi caùch: 20
  21. - HTTH hoïc tröôùc ÑLTH - Lieân keát coâng hoùa trò hoïc tröôùc lieân keát ion. - Phaàn hoùa höõu cô tröôùc ñaây hoïc cuoái chöông trình (troïn lôùp 12), nay ñöa leân tröôùc caùc kim loaïi (nöûa cuoái lôùp 11 vaø nöûa ñaàu lôùp 12). 6. Trong chöông trình caûi caùch ñaõ haïn cheá vieäc laëp laïi moät soá kieán thöùc: - Phaàn lyù thuyeát veà dung dòch ôû lôùp 11 (chöông Söï ñieän ly) ngaén goïn hôn tröôùc. - Caùc hôïp chaát voâ cô cuûa cacbon ñaõ hoïc ôû THCS khoâng nhaéc laïi ôû THPT. - Caùc hôïp chaát höõu cô nhö metan, etilen, axetilen ñaõ hoïc ôû THCS cuõng khoâng laëp laïi ôû THPT maø ñi thaúng vaøo nghieân cöùu tính chaát chung cuûa daõy ñoàng ñaúng. IV. NHÖÕNG ÑAËC ÑIEÅM LÔÙN CUÛA CHÖÔNG TRÌNH CCGD 1989. 1. Chöông trình ñöôïc xaây döïng treân cô sôû keát hôïp 2 nguyeân taéc ñöôøng thaúng vaø ñoàng taâm. a) Nguyeân taéc ñöôøng thaúng: trình baøy vaán ñeà moät laàn vôùi möùc ñoä chi tieát vaø beà saâu vöøa ñuû sau khoâng nhaéc laïi. b) Nguyeân taéc ñoàng taâm: moät soá vaán ñeà ñöôïc trình baøy laëp laïi hai hay nhieàu laàn, caøng veà sau caøng chi tieát vaø saâu saéc hôn. Nguyeân nhaân: - Coù nhöõng kieán thöùc hoïc sinh khoâng theå tieáp thu ngay moät laàn maø phaûi nhieàu laàn töø ñôn giaûn ñeán phöùc taïp. - Coù nhöõng vaán ñeà phaûi ñöa ra phuø hôïp vôùi ñaëc ñieåm löùa tuoåi cuûa hoïc sinh. - Do ñieàu kieän ôû Vieät nam chöa tieán haønh ñöôïc phoå caäp giaùo duïc ñeán THPT, moät soá löôïng töông ñoái lôùn hoïc sinh chæ ñöôïc hoïc heát THCS. Caàn phaûi trang bò cho hoï moät löôïng kieán thöùc phoå thoâng cô baûn toái thieåu töông ñoái hoaøn chænh ñeå söû duïng sau khi ra tröôøng. Chính vì vaäy maø moät soá kieán thöùc phaûi ñem daïy tröôùc ôû THCS. 2 . Lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa chöông trình. a) Chöông trình THCS: Thuyeát nguyeân töû - phaân töû laø lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa toaøn boä chöông trình THCS. Nhöõng quan ñieåm cuûa thuyeát nguyeân töû - phaân töû ñöôïc trình baøy ôû chöông ñaàu cuûa lôùp 8. Thuyeát nguyeân töû - phaân töû vaø thuyeát caáu taïo hoùa hoïc laø lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa phaàn hoùa höõu cô cuoái lôùp 9. (Baøi môû ñaàu chöông IV coù neâu 3 luaän ñieåm cuûa thuyeát caáu taïo hoùa hoïc). b) Chöông trình THPT: Thuyeát caáu taïo nguyeân töû, ÑLTH, HTTH, thuyeát ñieän töû veà lieân keát hoùa hoïc laø lyù thuyeát chuû ñaïo cuûa toaøn boä chöông trình hoùa THPT. Phaàn hoùa höõu cô coøn coù theâm thuyeát caáu taïo hoùa hoïc laø lyù thuyeát chuû ñaïo (chöông III . Ñaïi cöông hoùa hoïc höõu cô lôùp 11). Nhaän xeùt: ÔÛ caû THCS vaø THPT lyù thuyeát chuû ñaïo ñeàu ñöôïc xeáp ngay ôû phaàn ñaàu nhaèm cung caáp cho hoïc sinh nhöõng cô sôû ñeå tieáp thu kieán thöùc ôû caùc phaàn sau. 3 . Moät soá thay ñoåi veà thuaät ngöõ so vôùi chöông trình tröôùc caûi caùch: - Duøng phi kim thay cho khoâng kim loaïi - Caùch ñoïc teân caùc oxit, bazô, muoái: ñoïc phaàn döông ñieän tröôùc aâm ñieän sau: Teân oxit = teân nguyeân toá (theâm hoùa trò neáu nguyeân toá coù nhieàu hoùa trò) + oxit. Teân bazô = teân kim loaïi (theâm hoùa trò neáu kim loaïi coù nhieàu hoùa trò) + hiñroxit. Teân muoái = teân kim loaïi (theâm hoùa trò neáu kim loaïi coù nhieàu hoùa trò) + teân goác axit. 21
  22. - Muoái trung hoøa thay cho muoái trung tính. - Phaûn öùng hoùa hôïp thay cho phaûn öùng keát hôïp 4. Nhöõng kieán thöùc môùi ñöa vaøo vaø söï hieän ñaïi hoùa chöông trình CCGD - Ñöa theâm khaùi nieäm mol vaøo lôùp 9 vaø lôùp 10 (duøng ñeå chæ chung cho nguyeân töû gam, phaân töû gam, ion gam ). Vieäc ñöa theâm khaùi nieäm môùi naøy raát thuaän lôïi trong giaûng daïy vaø tính toaùn. - Ñöa theâm phaàn lieân keát kim loaïi vaøo lôùp 12 (cuøng vôùi phaàn lieân keát CHT vaø lieân keát ION ôû lôùp 10 hoïc sinh seõ ñöôïc hoïc 3 loaïi lieân keát quan troïng nhaát). - Ñöa caùc kieán thöùc hieän ñaïi cuûa hoùa löôïng töû vaøo phaàn caáu taïo nguyeân töû, lieân keát hoùa hoïc, caáu taïo phaân töû caùc chaát höõu cô. + - Phaàn pH cuûa dung dòch ñöa theâm vaøo bieåu thöùc toaùn hoïc pH = -lg [ H ] - Phaàn hoùa trò cuûa caùc nguyeân toá (chöông II lôùp 10 ) trình baøy ñôn giaûn deã hieåu hôn. - Phaàn hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng ñöa vaøo khaùi nieäm naêng löôïng lieân keát, giaûi thích taïi sao phaûn öùng toûa nhieät hay thu nhieät. ξ2. NHÖÕNG NHIEÄM VUÏ CÔ BAÛN CUÛA MOÂN HOÙA HOÏC ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG 1. Cung caáp cho hoïc sinh nhöõng cô sôû khoa hoïc cuûa hoùa hoïc: ñoù laø nhöõng khaùi nieäm, ñònh luaät, lyù thuyeát hoaù hoïc vaø nhöõng söï kieän hoaù hoïc voâ cô vaø höõu cô caàn thieát ñeå nhaän thöùc theá giôùi vaät chaát vaø ñaùp öùng nhöõng ñoøi hoûi cuûa xaõ hoäi. 2. Hình thaønh nhöõng kyõ naêng thí nghieäm, thöïc haønh vaø giaûi baøi taäp. 3. Hình thaønh cho hoïc sinh phöông phaùp tö duy vaø phöông phaùp nghieân cöùu khoa hoïc: - phöông phaùp phaân tích vaø toång hôïp, - phöông phaùp so saùnh vaø khaùi quaùt hoaù, - phöông phaùp suy luaän töø hieän töôïng quan saùt ñeán baûn chaát vaø ngöôïc laïi. 4. Trang bò cho hoïc sinh nhöõng kieán thöùc kyõ thuaät toång hôïp (nhöõng öùng duïng cuûa hoaù hoïc vaøo coâng ngheä saûn xuaát). 5. Naâng cao nhaän thöùc cuûa hoïc sinh veà vai troø, nhieäm vuï cuûa hoaù hoïc ñoái vôùi ñôøi soáng, xaõ hoäi, kinh teá vaø moâi tröôøng. 6. Goùp phaàn giaùo duïc tö töôûng, ñaïo ñöùc, lao ñoäng vaø thaåm myõ giaùo duïc loøng yeâu nöôùc vaø yù thöùc coäng ñoàng. Chuù yù: Caàn giuùp cho hoïc sinh naém vöõng caùc khaùi nieäm, quy luaät, hoïc thuyeát laø nhöõng noäi dung cô baûn quan troïng cuûa moät khoa hoïc. • Khaùi nieäm: hình thöùc tö duy phaûn aùnh nhöõng ñaëc tröng vaø quan heä taát yeáu, caên baûn cuûa caùc söï vaät hieän töôïng. Khaùi nieäm laø saûn phaåm cuûa nhaän thöùc ñang phaùt trieån. Khaùi nieäm khoâng phaûi laø baát bieán, tuyeät ñoái. • Quy luaät: moái lieân heä baûn chaát, oån ñònh ñöôïc laëp ñi laëp laïi giöõa caùc hieän töôïng trong töï nhieân vaø xaõ hoäi. • Ñònh luaät: quy luaät khaùch quan ñöôïc khoa hoïc nhaän thöùc vaø neâu ra. • Thuyeát: heä thoáng nhöõng tö töôûng, kieán giaûi veà maët lyù luaän trong moät lónh vöïc, moät khoa hoïc. ξ3. HEÄ THOÁNG CAÙC KIEÁN THÖÙC VAØ KYÕ NAÊNG CÔ BAÛN TRONG CHÖÔNG TRÌNH HOÙA PHOÅ THOÂNG I. HEÄ THOÁNG CAÙC KIEÁN THÖÙC CÔ BAÛN. 22
  23. 1. Caùc khaùi nieäm hoaù hoïc cô baûn vaø ngoân ngöõ hoaù hoïc 2. Heä thoáng kieán thöùc veà caáu taïo chaát: • Thuyeát nguyeân töû phaân töû • Thuyeát caáu taïo nguyeân töû • Lieân keát hoaù hoïc • Caáu taïo caùc loaïi maïng tinh theå • Thuyeát caáu taïo hoaù hoïc 3. Heä thoáng kieán thöùc veà phaûn öùng hoaù hoïc: • Ñieàu kieän phaûn öùng • Baûn chaát phaûn öùng • Cô cheá phaûn öùng • Toác ñoä phaûn öùng • Chieàu cuûa phaûn öùng • Caân baèng hoaù hoïc • Keát quaû cuûa phaûn öùng • Phaân loaïi caùc phaûn öùng 4. Caùc ñònh luaät hoaù hoïc cô baûn: • Ñònh luaät baûo toaøn khoái löôïng • Ñònh luaät tuaàn hoaøn caùc nguyeân toá hoaù hoïc • Ñònh luaät Avogañro 5. Kieán thöùc veà dung dòch vaø caùc quaù trình xaûy ra trong dung dòch 6. Kieán thöùc veà söï phaân loaïi caùc chaát vaø caùc chaát cuï theå. II. HEÄ THOÁNG NHÖÕNG KYÕ NAÊNG CÔ BAÛN. 1. Kyõ naêng tieán haønh thí nghieäm: - kyõ naêng thao taùc vôùi caùc chaát vaø caùc thieát bò hoaù hoïc ñôn giaûn, - kyõ naêng quan saùt vaø giaûi thích caùc hieän töôïng, - kyõ naêng ghi cheùp caùc keát quaû thöïc nghieäm vaø ruùt ra keát luaän. 2. Kyõ naêng vaän duïng kieán thöùc ñeå phaân tích, lyù giaûi caùc hieän töôïng hoaù hoïc trong saûn xuaát vaø ñôøi soáng. 3. Kyõ naêng phaân tích, toång hôïp, khaùi quaùt hoùa, heä thoáng hoùa caùc söï kieän hoùa hoïc. 4. Kyõ naêng giaûi caùc baøi taäp hoùa hoïc. ξ4. BOÀI DÖÔÕNG THEÁ GIÔÙI QUAN DUY VAÄT BIEÄN CHÖÙNG CHO HOÏC SINH TRONG GIAÛNG DAÏY HOÙA HOÏC I. QUAÙ TRÌNH GIAÛNG DAÏY HOÙA HOÏC ÔÛ PHOÅ THOÂNG ÑAÕ LAØM SAÙNG TOÛ MOÄT SOÁ VAÁN ÑEÀ CÔ BAÛN CUÛA THEÁ GIÔÙI QUAN DUY VAÄT. 1. Khaùi nieäm veà vaät chaát: + Caùc chaát hoùa hoïc laø moät trong hai daïng cô baûn cuûa vaät chaát: chaát vaø tröôøng. Chaát laø ñoái töôïng nghieân cöùu cuûa hoùa hoïc. Hoïc sinh caøng coù khaùi nieäm saâu saéc veà caáu taïo vaø tính chaát cuûa caùc chaát thì caøng hieåu ñaày ñuû hôn veà khaùi nieäm vaät chaát. 23
  24. + Baûn chaát vaät chaát cuûa caùc chaát hoùa hoïc laø caùc chaát ñeàu do nguyeân töû vaø phaân töû taïo neân theo nhöõng nguyeân taéc vaø quy luaät nhaát ñònh cuûa hoùa hoïc chöù khoâng phuï thuoäc vaøo yù muoán cuûa con ngöôøi. + Vaät chaát cuõng nhö caùc phaân töû nhoû beù cuûa noù toàn taïi moät caùch khaùch quan. Neáu coâng nhaän söï toàn taïi khaùch quan ñoù töùc laø coâng nhaän chuû nghóa duy vaät. 2. Söï vaän ñoäng cuûa vaät chaát: + Ñoái töôïng cuûa hoùa hoïc laø nghieân cöùu caùc chaát vaø söï chuyeån hoùa giöõa chuùng. Caùc phaûn öùng hoùa hoïc laø moät trong naêm daïng vaän ñoäng cuûa vaät chaát: vaän ñoäng cô hoïc, vaät lyù, hoùa hoïc, sinh hoïc, xaõ hoäi. + Trong töï nhieân hieän töôïng hoaù hoïc bao giôø cuõng keøm theo hieän töôïng vaät lyù. + Trong cô theå sinh vaät söï soáng dieãn ra trong ñoù coù raát nhieàu bieán ñoåi hoaù hoïc. + Vaät chaát bieán ñoåi khoâng ngöøng, vaän ñoäng laø tuyeät ñoái, ñöùng yeân laø töông ñoái. Khi nghieân cöùu hoùa hoïc hoïc sinh seõ thaáy caùc chaát trong töï nhieân luoân luoân bieán ñoåi khoâng ngöøng, haøng ngaøy haøng giôø thaäm chí haøng giaây, trong cô theå con ngöôøi, ñoäng thöïc vaät, caû theá giôùi voâ sinh nöõa cuõng dieãn ra raát nhieàu phaûn öùng, nhöõng chu trình bieán ñoåi cuûa nhieàu nguyeân toá hoùa hoïc. 3 . Vaät chaát toàn taïi vónh vieãn: Ñieàu naøy theå hieâän qua: + Baûo toaøn nguyeân töû trong phaûn öùng hoùa hoïc. + Ñònh luaät baûo toaøn khoái löôïng. + Phöông trình phaûn öùng hoùa hoïc (soá nguyeân töû cuûa moãi nguyeân toá ôû 2 veá ñeàu baèng nhau). 4. Söï thoáng nhaát cuûa theá giôùi: + Söï thoáng nhaát trong vuõ truï, giöõa cô theå sinh vaät vaø giôùi voâ sinh: taát caû ñeàu ñöôïc taïo bôûi caùc nguyeân toá hoaù hoïc. + Söï thoáng nhaát giöõa caùc chaát: - Moãi chaát ñeàu ñöôïc caáu taïo töø caùc nguyeân töû, phaân töû cuûa caùc nguyeân toá hoaù hoïc. - Caùc chaát coù theå chuyeån hoùa laãn nhau. + Söï thoáng nhaát giöõa caùc nguyeân toá hoùa hoïc: - Nguyeân töû cuûa caùc nguyeân toá ñeàu caáu taïo bôûi caùc haït cô baûn (proton, nôtron, electron) chæ khaùc nhau veà soá löôïng vaø caáu truùc caùc haït. - Tính chaát cuûa caùc nguyeân toá chòu söï chi phoái cuûa moät ñònh luaät toång quaùt laø ÑLTH. - Khoâng coù nguyeân toá hoaù hoïc naøo ñöùng rieâng bieät ngoaøi HTTH. 5. Con ngöôøi coù theå nhaän thöùc ñöôïc theá giôùi vaø caûi taïo theá giôùi + Con ngöôøi ñaõ nghieân cöùu, naém ñöôïc moät soá quy luaät cuûa söï bieán ñoåi hoaù hoïc. + Khi naém ñöôïc quy luaät, con ngöôøi caøng coù ñieàu kieän ñi saâu vaøo khaùm phaù nhöõng bí maät cuûa töï nhieân vôùi söï hoã trôï cuûa caùc phöông tieän kyõ thuaät hieän ñaïi. Ví duï: naêm 1870 Menñeâleâep ñaõ tieân ñoaùn söï toàn taïi cuûa 12 nguyeân toá chöa bieát thôøi ñoù: scanñi (eâkabo), gali (eâkanhoâm), gemani (eâkasilic) II. QUAÙ TRÌNH GIAÛNG DAÏY HOÙA HOÏC ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG ÑAÕ LAØM SAÙNG TOÛ CAÙC QUY LUAÄT CUÛA PHEÙP BIEÄN CHÖÙNG. 1. Quy luaät thoáng nhaát vaø ñaáu tranh giöõa caùc maët ñoái laäp 24
  25. a) Theå hieän trong caáu taïo caùc nguyeân töû: Nguyeân töû laø heä thoáng nhaát giöõa haït nhaân mang ñieän tích döông vaø caùc electron mang ñieän tích aâm. b) Theå hieän khi nghieân cöùu caùc caëp khaùi nieäm sau: - Kim loaïi vaø phi kim - Axit vaø bazô - Ñôn chaát vaø hôïp chaát - Chaát oxi hoaù vaø chaát khöû - Chaát hoøa tan vaø khoâng hoøa tan - Phaûn öùng phaân tích vaø phaûn öùng keát hôïp - Phaûn öùng thuaän vaø phaûn öùng nghòch c) Trong HTTH ñaõ taäp hôïp taát caû caùc nguyeân toá coù nhöõng ñaëc tính raát khaùc nhau vaø coù khi ñoái laâäp nhau. - Trong 1 chu kyø ñaõ taäp hôïp nhöõng nguyeân toá töø kim loaïi ñieån hình ñeán phi kim ñieån hình vaø khí trô. - Trong moät phaân nhoùm caùc nguyeân toá vöøa coù nhöõng tính chaát chung gioáng nhau vöøa coù nhöõng tính chaát ñoái laäp nhau: iot coù aùnh kim trong nhoùm halogen; nhoùm C-Si taäp hôïp caû caùc nguyeân toá kim loaïi vaø phi kim. 2. Quy luaät veà söï chuyeån hoùa nhöõng bieán ñoåi veà löôïng daãn ñeán söï bieán ñoåi veà chaát + Trong HTTH, chu kyø, nhoùm: khi ñieän tích haït nhaân, soá electron thay ñoåi seõ taïo thaønh nguyeân toá môùi coù nhöõng tính chaát môùi. + Trong vieäc nghieân cöùu moái lieân quan giöõa caáu taïo vaø tính chaát moät soá chaát nhö : - O2 vaø O3 ; NO vaø NO2 , CO vaø CO2 - Kim cöông vaø than chì - Daõy ñoàng ñaúng caùc hôïp chaát höõu cô - Caùc chaát ñoàng phaân. 3. Quy luaät phuû ñònh cuûa phuû ñònh: Theå hieän khaù roõ neùt khi nghieân cöùu söï bieán thieân tính chaát caùc nguyeân toá trong töøng chu kyø. Baét ñaàu laø moät kim loaïi ñieån hình, tính kim loaïi yeáu daàn roài bò tính phi kim phuû ñònh, roài tính phi kim laïi bò phuû ñònh bôûi nguyeân toá khí trô. Sang chu kyø sau laïi laëp laïi nhöng khoâng phaûi phuû ñònh trong voøng luaån quaån luaân hoài maø trong söï ñi leân theo hình troân oác, theo söï tieán hoùa. ξ5. HÌNH THAØNH KHAÙI NIEÄM HOAÙ TRÒ VAØ LIEÂN KEÁT HOAÙ HOÏC TRONG CHÖÔNG TRÌNH HOAÙ HOÏC PHOÅ THOÂNG I. HOAÙ TRÒ VAØ LIEÂN KEÁT LAØ VAÁN ÑEÀ QUAN TROÏNG NHAÁT CUÛA HOAÙ HOÏC. Hoaù trò vaø lieân keát laø khaùi nieäm ñaëc bieät quan troïng trong chöông trình hoaù hoïc phoå thoâng vì: 1. Laø kieán thöùc neàn taûng cuûa hoaù hoïc (thuoäc loaïi kieán thöùc veà caáu taïo chaát). 2. Giuùp hoïc sinh giaûi thích, tieân ñoaùn tính chaát lyù hoaù cuûa caùc chaát, caùc hieän töôïng, phaûn öùng hoaù hoïc. 3. Giuùp hieåu roõ baûn chaát cuûa caùc phaûn öùng hoaù hoïc (söï phaù vôõ lieân keát cuûa caùc chaát tham gia phaûn öùng ñeå taïo thaønh caùc lieân keát môùi). 4. Giuùp hoïc sinh vieát vaø caân baèng phöông trình phaûn öùng, laäp coâng thöùc phaân töû, coâng thöùc caáu taïo. 25
  26. II. LÒCH SÖÛ HÌNH THAØNH VAØ PHAÙT TRIEÅN KHAÙI NIEÄM HOAÙ TRÒ VAØ LIEÂN KEÁT HOAÙ HOÏC. Trong lòch söû phaùt trieån cuûa hoaù hoïc, tri thöùc cuûa con ngöôøi veà hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ngaøy caøng saâu saéc vaø phong phuù. Cho ñeán hieän nay coù raát nhieàu quan ñieåm, lyù thuyeát song song vaø toàn taïi, tuy nhieân khoâng coù quan ñieåm, lyù thuyeát naøo coù theå giaûi thích toát moïi vaán ñeà ñaët ra trong thöïc tieãn. Vì vaäy trong moãi moät tröôøng hôïp cuï theå (noäi dung caàn giaûi thích, trình ñoä cuûa hoïc sinh ) caàn coù söï vaän duïng khaùc nhau. 1. Thuyeát haáp daãn ñaàu theá kyû XIX cuûa Berman (Thuïy Ñieån) vaø Beùctoâleâ (Phaùp): Töông taùc giöõa caùc haït laø do löïc haáp daãn vuõ truï. Löïc naøy goïi laø löïc hoaù hoïc, noù khoâng tyû leä thuaän vôùi khoái löôïng caùc nguyeân töû vaø chæ aûnh höôûng trong khoaûng 0,5 – 3A0 (1A0 = 10-8 cm). Löïc hoaù hoïc coù tính chaát baõo hoaø vaø coù tính choïn loïc. Ñieàu naøy giaûi thích taïi sao nguyeân toá A taùc duïng vôùi nguyeân toá B maø khoâng taùc duïng vôùi nguyeân toá C; vôùi moät nguyeân töû A chæ taùc duïng vôùi moät soá nhaát ñònh nguyeân töû B. 2. Thuyeát ñieän hoaù 1810 cuûa Beczeliuyt (Thuïy Ñieån): Nguyeân töû cuûa moãi nguyeân toá coù 2 cöïc döông vaø aâm. ÔÛ moät soá nguyeân töû cöïc döông troäi hôn, ôû moät soá nguyeân töû khaùc cöïc aâm troäi hôn Ñaây laø söï phaùt trieån tö töôûng cuûa Ñeâvi (1806) cho raèng lieân keát hoaù hoïc xuaát hieän do löïc huùt laãn nhau giöõa caùc vaät theå mang ñieän traùi daáu. Thuyeát naøy giaûi thích ñöôïc söï taïo thaønh caùc hôïp chaát phaân töû ion nhöng khoâng giaûi thích ñöôïc söï taïo thaønh caùc phaân töû H2 , Cl2 cuõng khoâng giaûi thích ñöôïc taïi sao caùc nguyeân toá coù cöïc khaùc nhau laïi coù theå thay theá nhau trong caùc hôïp chaát. 3. Khaùi nieäm hoaù trò (nguyeân töû soá) 1852 cuûa Franklan (Anh): Hoaù trò laø con soá bieåu dieãn khaû naêng cuûa nguyeân töû cuûa nguyeân toá tham gia keát hôïp vôùi moät soá nhaát ñònh nguyeân töû cuûa caùc nguyeân toá khaùc. Ñieàu naøy giaûi thích taïi sao phaân töû coù caáu taïo xaùc ñònh vaø cuõng laø cô sôû cho keát luaän veà hoaù trò ôû lôùp 8: “Hoaù trò cuûa moät nguyeân toá ñöôïc quy ñònh baèng soá nguyeân töû hiñro lieân keát vôùi 1 nguyeân töû cuûa nguyeân toá trong hôïp chaát cuûa noù vôùi hiñro”. 4. Thuyeát ñieän töû veà lieân keát hoaù hoïc cuûa Liuyt vaø Cotxen 1916: a) Thuyeát ñieän hoaù trò cuûa Cotxen (Ñöùc): Caùc nguyeân toá coù tính chaát raát khaùc nhau khi tham gia vaøo lieân keát coù söï cho hoaëc nhaän electron ñeå taïo thaønh ion coù lôùp voû beàn vöõng gioáng khí trô. Caùc nguyeân toá aâm ñieän sinh ra ion aâm, caùc nguyeân toá döông ñieän sinh ra ion döông. Caùc ion döông vaø aâm huùt nhau bôûi löïc huùt tónh ñieän taïo thaønh lieân keát ñieän hoaù trò (coøn goïi laø lieân keát dò cöïc hay lieân keát ion). Hoaù trò cuûa nguyeân toá ñöôïc tính baèng soá electron maø moät nguyeân töû cuûa chuùng cho hay nhaän. Nguyeân toá cho electron seõ coù hoaù trò döông, nguyeân toá nhaän electron seõ coù hoaù trò aâm. b) Thuyeát coäng hoaù trò cuûa Liuyt (Myõ) cuøng thôøi vôùi thuyeát ñieän hoaù trò cuûa Cotxen. Thuyeát ñieän hoaù trò khoâng giaûi thích ñöôïc söï hình thaønh lieân keát giöõa caùc nguyeân töû cuøng loaïi hay caùc nguyeân töû coù ñoä aâm ñieän nhö nhau hoaëc gaàn nhö nhau. Liuyt ñaõ cho raèng trong nhöõng tröôøng hôïp naøy coù theå taïo thaønh lieân keát baèng caùch goùp chung electron. Chuùng taïo thaønh caùc hôïp chaát coäng hoaù trò trong ñoù hoaù tri cuûa nguyeân toá ñöôïc tính baèng soá caëp electron duøng chung. 5. Giaûi thích lieân keát coäng hoùa trò baèng cô hoïc löôïng töû ñaàu theá kyû XX: Cô hoïc coå ñieån vaø thuyeát ñieän töû veà lieân keát hoaù hoïc cuûa Liuyt vaø Cotxen khoâng giaûi thích ñöôïc nguoàn goác cuûa nhöõng löïc hoaù trò cuõng nhö tính ñònh höôùng, tính baõo hoøa cuûa lieân keát coäng hoaù trò. Nhôø coù cô hoïc löôïng töû ngöôøi ta môùi vaän duïng noù ñeå giaûi thích baûn chaát löïc lieân keát vaø naêng löôïng lieân keát coäng hoaù trò. Theo cô hoïc löôïng töû ngöôøi ta khoâng coi electron nhö moät tieåu 26
  27. phaân chuyeån ñoäng vôùi moät vaän toác bieát tröôùc trong moät quyõ ñaïo xaùc ñònh maø chæ tính xaùc suaát coù maët moät caùch thoáng keâ cuûa electron taïi thôøi ñieåm naøo ñoù trong khoâng gian. Naêm 1927 Hetle vaø London ñaõ duøng phöông phaùp nhieãu loaïn maø Haisenbec ñaõ ñöa vaøo cô hoïc löôïng töû naêm 1926 ñeå giaûi baøi tính veà phaân töû hiñro. Pheùp tính cuûa hai oâng ñaõ cho pheùp giaûi thích ñöôïc baûn chaát cuûa lieân keát coäng hoaù trò. Noù cho thaáy raèng khi 2 nguyeân töû hiñro coù spin ngöôïc chieàu tieán laïi gaàn nhau thì giöõa caùc haït nhaân xuaát hieän khu vöïc coù maät ñoä electron lôùn huùt caùc haït nhaân mang ñieän döông laïi vôùi nhau vaø laøm giaûm löïc ñaåy giöõa chuùng, keát quaû laø theá naêng cuûa heä giaûm, lieân keát ñöôïc hình thaønh. Hoaù trò cuûa nguyeân toá baèng soá electron chöa gheùp ñoâi coù trong voû nguyeân töû. Caùc elec tron naøy coù theå ôû traïng thaùi cô baûn hay kích thích. Khi bò kích thích soá electron ñoäc thaân taêng leân vaø coù theå baèng soá nhoùm. Caùc nguyeân toá chu kyø II hoaù tri khoâng quaù 4 vì khoâng coù obitan d, chæ coù 4 obitan goàm 1 obitan 2s vaø 3 obitan 2p. Caùc khaùi nieäm cuûa Hetle vaø London veà cô cheá taïo thaønh lieân keát hoaù hoïc ñaõ ñöôïc Slaâytô vaø Paoling (Myõ) phaùt trieån theâm thaønh thuyeát lieân keát hoaù hoïc coù teân laø “Phöông phaùp lieân keát hoaù trò” hay “Phöông phaùp caëp electron”. Phöông phaùp caëp electron chæ giaûi thích ñöôïc baûn chaát cuûa lieân keát coäng hoaù trò trong tröôøng hôïp coù söï goùp chung 2 electron coù spin ñoái song song maø khoâng + giaûi thích ñöôïc tröôøng hôïp lieân keát ñöôïc thöïc hieän ñöôïc bôûi 1 electron (nhö ion phaân töû hiñro H2 ) hoaëc 3 electron (nhö lieân keát cuûa nguyeân töû C trong phaân töû benzen). Noù cuõng khoâng giaûi thích ñöôïc taïi sao phaân töû oxy coù tính thuaän töø töông öùng vôùi 2 electron khoâng caëp ñoâi. Coù 1 phöông phaùp khaùc giaûi thích ñöôïc caùc tröôøng hôïp treân laø phöông phaùp Obitan phaân töû (MO). Phöông phaùp MO cho ta moät khaùi nieäm toång quaùt hôn veà baûn chaát cuûa lieân keát coäng hoaù trò. Theo phöông phaùp naøy 1 phaân töû coi nhö coù nhöõng obitan phaân töû khoâng khaùc gì nhöõng obitan cuûa nguyeân töû rieâng reõ. Moãi electron trong phaân töû naèm ôû 1 obitan xaùc ñònh ñöôïc moâ taû baèng haøm soùng töông öùng. Nhöõng obitan naøy cuõng daàn ñöôïc laáp ñaày theo moät soá quy taéc y heät söï laáp ñaày caùc obitan nguyeân töû. Theo phöông phaùp MO ôû daïng MO.LCAO thì obitan phaân töû laø toå hôïp tuyeán tính cuûa caùc obitan nguyeân töû. Töø N obitan nguyeân töû seõ coù N obitan phaân töû ñöôïc taïo thaønh. Caùc obitan ñöôïc moâ taû baèng haøm soùng phaûn ñoái xöùng laøm cho phaân töû khoâng beàn goïi laø obitan phaûn lieân keát. ÔÛ caùc obitan naøy, xaùc suaát tìm thaáy electron trong maët ñoái xöùng cuûa phaân töû baèng 0. Maây electron khoâng taäp trung ôû giöõa caùc haït nhaân daãn ñeán söï ñaåy nhau giöõa caùc haït nhaân. ÔÛ caùc obitan ñöôïc moâ taû baèng haøm soùng ñoái xöùng, maät ñoä electron giöõa caùc nguyeân töû khoâng baèng 0, ñoä lôùn cuûa maät ñoä electron naøy lôùn hôn toång maät ñoä electron cuûa caùc nguyeân töû coâ laäp, daãn ñeán söï huùt nhau giöõa 2 haït nhaân töùc laø taïo thaønh lieân keát. Khi chuyeån electron töø obitan nguyeân töû ñeán obitan phaân töû lieân keát coù keøm theo söï giaûm naêng löôïng cuûa heä. Tính beàn cuûa phaân töû quy veà söï thaêng baèng naêng löôïng cuûa taát caû caùc obitan lieân keát vaø phaûn lieân keát. Theo MO ñoàng hoaù trò cuûa nguyeân toá baèng toång caùc obitan hoaù trò tham gia vaøo lieân keát goàm caû caùc obitan chöùa electron chöa gheùp ñoâi, caùc obitan chöùa caëp electron vaø caùc obitan töï do. Hoaëc cuõng coù theå tính ñoàng hoaù trò cuûa nguyeân toá baèng toång caùc lieân keát coäng hoaù trò vaø caùc lieân keát cho nhaän. III. HÌNH THAØNH KHAÙI NIEÄM HOAÙ TRÒ VAØ LIEÂN KEÁT HOAÙ HOÏC TRONG CHÖÔNG TRÌNH HOAÙ HOÏC PHOÅ THOÂNG. Trong chöông trình hoùa hoïc phoå thoâng khaùi nieäm hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ñöôïc hình thaønh vaø phaùt trieån qua 2 giai ñoaïn: THCS vaø THPT. ÔÛ THCS khaùi nieäm hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ñöôïc 27
  28. xaây döïng treân neàn taûng cuûa thuyeát nguyeân töû- phaân töû coå ñieån neân coù nhöõng haïn cheá nhaát ñònh. ÔÛ THPT sau khi hoïc thuyeát caáu taïo nguyeân töû, khaùi nieäm hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ñöôïc hình thaønh töông ñoái hoaøn chænh vaø ñuùng vôùi baûn chaát cuûa noù. 1. Chöông trình THCS: Hoïc sinh hoïc hoaù trò vôùi muïc ñích laø ñeå laäp coâng thöùc hoaù hoïc cuûa caùc chaát. Phaàn lieân keát trong hoaù höõu cô coù tính chaát baéc caàu, chuaån bò cho vieäc hoïc lieân keát ôû lôùp 10. Ta coù theå chia laøm 4 böôùc nhö sau: Böôùc 1: Hoïc caùc kieán thöùc chuaån bò cho vieäc xaây döïng khaùi nieäm hoaù trò goàm: - Thuyeát nguyeân töû – phaân töû. - Coâng thöùc hoaù hoïc cuûa ñôn chaát, hôïp chaát. - Thaønh phaàn khoâng ñoåi: moät chaát bao giôø cuõng coù thaønh phaàn veà khoái löôïng cuûa caùc nguyeân toá khoâng ñoåi => tyû leä soá nguyeân töû caùc nguyeân toá taïo thaønh chaát khoâng ñoåi => moãi hôïp chaát chæ coù 1 coâng thöùc hoaù hoïc. Böôùc 2: Xaây döïng khaùi nieäm hoaù trò: - “Hoaù trò cuûa moät nguyeân toá ñöôïc quy ñònh baèng soá nguyeân töû hiñro lieân keát vôùi 1 nguyeân töû cuûa nguyeân toá trong hôïp chaát cuûa noù vôùi hiñro”. - Quy taéc veà hoaù trò: ñoái vôùi hôïp chaát hai nguyeân toá, tích cuûa chæ soá vaø hoaù trò cuûa nguyeân toá naøy baèng tích cuûa chæ soá vaø hoaù trò cuûa nguyeân toá kia. Böôùc 3: Vaän duïng ñeå tính hoùa trò cuûa moät nguyeân toá chöa bieát, laäp coâng thöùc cuûa hôïp chaát coù 2 nguyeân toá (lôùp 8), laäp coâng thöùc cuûa oxit vaø muoái (lôùp 9). Böôùc 4: Gaén khaùi nieäm hoaù trò vôùi lieân keát giöõa caùc nguyeân töû, chuaån bò cho phaàn lieân keát ôû lôùp 10: ξ1. Môû ñaàu. Chöông 4. Hôïp chaát höõu cô lôùp 9. Coù neâu 3 luaän ñieåm cuûa thuyeát caáu taïo hoaù hoïc: + Trong phaân töû hôïp chaát höõu cô caùc nguyeân töû ñöôïc saép xeáp theo traät töï nhaát ñònh. + Caùc nguyeân töû trong phaân töû lieân keát vôùi nhau theo ñuùng hoaù trò cuûa chuùng. Hoaù tri cuûa C = 4, H = 1, O = 2. + Caùc nguyeân töû cacbon khoâng nhöõng coù theå lieân keát vôùi caùc nguyeân töû cuûa nguyeân toá khaùc maø coøn coù theå lieân keát tröïc tieáp vôùi nhau taïo thaønh maïch cacbon. Caùc baøi sau hoïc sinh ñöôïc laøm quen vôùi caùch vieát coâng thöùc caáu taïo cuûa phaân töû. Trong phaàn hoïc veà etilen, axetilen hoïc sinh coøn ñöôïc giôùi thieäu veà caùc loaïi lieân keát: lieân keát ñôn, lieân keát ñoâi, lieân keát ba; vaän duïng ñoä beàn cuûa töøng loaïi lieân keát ñeå giaûi thích tính chaát hoaù hoïc cuûa caùc chaát. 2. Chöông trình THPT: Khaùi nieäm hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ñöôïc xaây döïng treân neàn taûng cuûa thuyeát caáu taïo nguyeân töû vaø caùc hoïc thuyeát hieän ñaïi nhaát cuûa cô hoïc löôïng töû. Hoïc sinh coù ñieàu kieän ñi saâu hôn vaøo baûn chaát cuûa hoaù trò vaø lieân keát hoaù hoïc ñoàng thôøi coøn ñöôïc hoïc theâm veà soá oxi hoaù (hoaù trò hình thöùc). Muïc ñích cuûa giai ñoaïn naøy laø: - Hoaøn chænh khaùi nieäm hoaù trò (töông öùng vôùi trình ñoä THPT). - Cung caáp cho hoïc sinh caùc kieán thöùc hieän ñaïi veà caáu taïo chaát. 28
  29. - Duøng khaùi nieäm hoaù trò ñeå nghieân cöùu quy luaät bieán ñoåi tuaàn hoaøn tính chaát hoùa hoïc cuûa caùc nguyeân toá (trong quaù trình xaây döïng ñònh luaät tuaàn hoaøn). Hoùa trò laø moät thuoäc tính quan troïng cuûa nguyeân toá. - Vaän duïng caùc kieán thöùc veà hoùa trò vaø lieân keát ñeå nghieân cöùu tính chaát cuûa caùc chaát, giaûi thích vaø tieân ñoaùn söï gioáng, khaùc nhau veà tính chaát lyù hoaù cuûa chuùng. Coù theå chia laøm 4 böôùc sau : Böôùc 1: (chuaån bò): hoïc veà caáu taïo nguyeân töû. Böôùc 2: Nghieân cöùu 2 kieåu lieân keát ñaëc tröng vaø phoå bieán nhaát laø lieân keát coäng hoaù trò vaø lieân keát ion. - Ñi vaøo baûn chaát cuûa hoùa trò: Hoùa trò cuûa 1 nguyeân toá bao giôø cuõng gaén vôùi 1 kieåu lieân keát nhaát ñònh. - Ñieän hoùa trò vaø coäng hoaù trò (hoaù trò coù daáu). Böôùc 3: Vaän duïng nhöõng ñieàu ñaõ hoïc vaøo vieäc xem xeùt lieân keát trong caùc tinh theå: Tinh theå nguyeân töû - lieân keát coäng hoùa trò Tinh theå ion - lieân keát ion Tinh theå kim loaïi - lieân keát kim loaïi (ôû lôùp 12 ñöôïc hoïc laïi kyõ hôn) Duøng khaùi nieäm hoùa trò nghieân cöùu quy luaät bieán ñoåi tính chaát caùc ngyeân toá trong chu kyø. Söû duïng khaùi nieäm hoùa trò vaø lieân keát ñeå nghieân cöùu tính chaát caùc chaát. Böôùc 4: Phaùt trieån vaø hoaøn chænh khaùi nieäm - Xaây döïng khaùi nieäm hoùa trò hình thöùc laø soá oxy hoùa (duøng ñeå caân baèng phaûn öùng oxi hoùa khöû vaø phaân loaïi caùc chaát). - Môû roäng theâm veà daïng lieân keát hoùa hoïc: lieân keát cho nhaän hay phoái trí (chöông 2 lôùp 11), lieân keát hyñro (chöông 1 lôùp 12), lieân keát kim loaïi (chöông 7 lôùp 12), lieân keát σ, π, giaûi thích söï taïo thaønh lieân keát σ vaø π theo quan ñieåm cuûa hoùa löôïng töû (chöông 3 lôùp 11). - Nghieân cöùu veà tính ñònh höôùng cuûa lieân keát, caáu taïo laäp theå cuûa caùc hôïp chaát höõu cô. Nhö vaäy trong chöông trình THPT kieán thöùc veà hoùa trò vaø lieân keát raát phong phuù. Noù ñöôïc xaây döïng chuû yeáu ôû chöông 2 lôùp 10 vaø sau ñoù vöøa vaän duïng vöøa môû roäng naâng cao theâm ngaøy moät saâu saéc vaø hoaøn chænh. CAÂU HOÛI 1. Vì sao hoaù trò vaø lieân keát laø vaán ñeà quan troïng nhaát cuûa hoaù hoïc? 2. Taïi sao hoaù trò vaø lieân keát laïi laø vaán ñeà raéc roái nhaát cuûa hoaù hoïc? 3. Coù bao nhieâu caùch tính hoaù trò? Phaïm vi aùp duïng cuûa caùch tính hoaù trò baèng vaïch lieân keát? 4. Giôùi haïn veà hoaù trò cuûa caùc nguyeân toá trong caùc chu kyø I, II, III ? VÌ sao caùc nguyeân toá khoù ñaït hoaù trò toái ña? 5. Söï khaùc nhau giöõa hoaù trò vaø soá oxi hoaù? 6. Khi naøo thì hoaù trò vaø soá oxi hoaù coù cuøng giaù trò? 7. Nhöõng lôïi ích cuûa vieäc duøng soá oxi hoaù? 29
  30. 8. Trình baøy caùch tính soá oxi hoaù theo coâng thöùc phaân töû vaø coâng thöùc caáu taïo trong hoaù hoïc höõu cô? Laáy ví duï ñeå minh hoïa. 9. Phöông phaùp hình thaønh khaùi nieäm hoaù trò ôû THPT? Quy öôùc veà caùch vieát soá oxi hoaù, ñieän tích cuûa ion ôû THPT? ξ6. SÖÛ DUÏNG KHAÙI NIEÄM ÑOÄ HOAÏT ÑOÄNG HOAÙ HOÏC TRONG GIAÛNG DAÏY HOAÙ HOÏC ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG I. KHAÙI NIEÄM BAN ÑAÀU VEÀ ÑOÄ HOAÏT ÑOÄNG HOAÙ HOÏC (ÑHÑHH) 1. Quan nieäm ñôn giaûn veà ÑHÑHH ÑHÑHH hay aùi löïc hoaù hoïc thöôøng duøng ñeå so saùnh möùc ñoä HÑHH cuûa caùc nguyeân toá ôû daïng ñôn chaát. ÔÛ phoå thoâng khi xaùc ñònh ñoä HÑHH cuûa caùc nguyeân toá ngöôøi ta thöôøng caên cöù vaøo 2 yeáu toá: - Nguyeân toá coù phaûn öùng ñöôïc vôùi nhieàu chaát khoâng? - Phaûn öùng xaûy ra coù maõnh lieät khoâng? Döïa vaøo caùc hieän töôïng xaûy ra nhö: suûi boït khí, phaùt nhieät, phaùt saùng, noå ôû caùc möùc ñoä khaùc nhau, neáu nguyeân toá coù phaûn öùng ñöôïc vôùi nhieàu chaát moät caùch deã daøng, phaûn öùng xaûy ra maõnh lieät thì nguyeân toá ñoù HÑHH maïnh. Thöôøng coù 2 caùch noùi veà ÑHÑHH: 1) Noùi coù tính bao quaùt chung: thöôøng aùp duïng vôùi caùc kim loaïi, phi kim ñieån hình, caùc nguyeân toá naøy ôû haàu heát caùc tröôøng hôïp ñeàu tham gia phaûn öùng moät caùch maõnh lieät. Chaúng haïn noùi: “flo, clo laø nhöõng halogen HÑHH maïnh”. 2) Noùi vôùi möùc ñoä chính xaùc trong nhöõng tröôøng hôïp cuï theå: ví duï noùi “nitô trong ñieàu kieän thöôøng laø nguyeân toá ít hoaït ñoäng, nhöng ôû nhieät ñoä cao laïi laø nguyeân toá HÑHH maïnh”. 2. Nhöõng vöôùng maéc khi tìm caên cöù deå xaùc ñònh ÑHÑHH Vaán ñeà ñöôïc ñaët ra laø caàn tìm hieåu xem ñoä HÑHH phuï thuoäc vaøo nhöõng yeáu toá naøo? Laøm theá naøo ñeå xaùc ñònh ñoä HÑHH? Coù theå caên cöù vaøo vò trí cuûa nguyeân toá trong HTTH, ñoä aâm ñieän, naêng löôïng ion hoaù ñeå so saùnh möùc ñoä HÑHH cuûa caùc nguyeân toá? Neáu caên cöù vaøo vò trí cuûa nguyeân toá trong HTTH, ñoä aâm ñieän chuùng ta seõ gaëp moät soá maâu thuaãn sau: - Ñoä aâm ñieän cuûa oxi (3,5) lôùn hôn ñoä aâm ñieän cuûa clo (3,0). Nhöng clo laïi deã tham gia caùc phaûn öùng hôn. Clo taùc duïng tröïc tieáp vôùi taát caû caùc kim loaïi coøn oxi thì khoâng taùc duïng vôùi Ag, Pt, Au. - Liti vaø Xesi laø 2 kim loaïi kieàm thuoäc phaân nhoùm chính nhoùm I. Trong HTTH, Cs xeáp phía döôùi seõ coù tính kim loaïi maïnh hôn Li, noù seõ coù aùi löïc vôùi oxi hôn. Nhöng thöïc teá Li laïi ñaåy ñöôïc Cs trong phaûn öùng: Li + Cs2 O = Li2 O - Oxi ñöùng sau löu huyønh trong chu kyø II, oxi coù tính phi kim lôùn hôn, ñoä aâm ñieän lôùn hôn löu huyønh. Nhöng oxi phaûn öùng vôùi Cu, Hg moät caùch khoù khaên (phaûi caàn nhieät ñoâ), coøn löu huyønh phaûn öùng ñöôïc vôùi Cu, Hg, Ag moät caùch deã daøng (phaûn öùng vôùi Hg khoâng caàn nhieät ñoä). Muoán lyù giaûi caùc vaán ñeà treân phaûi caàn coù moät söï hieåu bieát ñaày ñuû veà ñoä HÑHH. 30
  31. II. QUAN NIEÄM ÑUÙNG ÑAÉN VEÀ ÑOÄ HOAÏT ÑOÄNG HOÙA HOÏC 1. Ñoä HÑHH cuûa moät nguyeân toá ôû daïng ñôn chaát khaùc vôùi nguyeân töû töï do. Chuùng ta laøm thí nghieäm vôùi caùc ñôn chaát chöù khoâng phaûi vôùi caùc nguyeân töû töï do. Ñôn chaát coù caáu taïo phaân töû hoaëc maïng tinh theå. Tính chaát cuûa ñôn chaát khoâng chæ do nguyeân töû quyeát ñònh maø coøn phuï thuoäc vaøo ñaëc ñieåm lieân keát phaân töû hay lieân keát trong maïng tinh theå cuûa noù. Khi tham gia phaûn öùng hoaù hoïc caàn coù moät naêng löôïng ñeå phaù vôõ caùc lieân keát naøy. Lieân keát giöõa caùc nguyeân töû caøng beàn thì ñôn chaát caøng keùm hoaït ñoäng. Caùc chaát coù caáu taïo phaân töû beàn vöõng thöôøng khoù tham gia phaûn öùng nhö CO2, N2 Caùc phöông trình nhieät hoaù hoïc cho bieát vieäc taùch moät phaân töû N2 thaønh 2 nguyeân töû N töï do khoù khaên hôn O2 raát nhieàu: N2 = 2N - 147,0 Kcl O2 = 2O - 169, 7 Kcl Töø ñaây ta deã hieåu taïi sao nitô tuy coù ñoä aâm ñieän lôùn (3,0) nhöng laïi “trô” ôû nhieät ñoä thöôøng, chæ hoaït ñoäng maïnh ôû nhieät ñoä cao. 2. Khi taùc duïng vôùi nhöõng chaát khaùc nhau, ñoä HÑHH cuûa moät nguyeân toá seõ thay ñoåi. Coù nhöõng chaát HÑHH maïnh khi taùc duïng vôùi chaát naøy nhöng laïi HÑHH yeáu khi taùc duïng vôùi chaát khaùc. Ví duï: - khi taùc duïng vôùi O2 thì photpho HÑHH hôn nitô - khi taùc duïng vôùi H2 thì nitô HÑHH hôn photpho 3. Ñoä HÑHH cuûa moät nguyeân toá phuï thuoäc vaøo caùc ñieàu kieän cuï theå cuûa phaûn öùng: nhieät ñoä, noàng ñoä hay aùp suaát rieâng phaàn cuûa moãi chaát phaûn öùng, söï coù maët cuûa chaát xuùc taùc, taïp chaát, ñoä phaân cöïc cuûa dung moâi Ví duï: 2 Cl2 + 2 H 2 O 4 HCl + O 2 - ôû nhieät ñoä 6000C oxi HÑHH hôn clo (phaûn öùng nghòch) Keát luaän: Ñoä HÑHH cuûa moät nguyeân toá laø khaû naêng tham gia phaûn öùng cuûa nguyeân toá ôû daïng ñôn chaát, trong nhöõng phaûn öùng cuï theå vaø ñieàu kieän cuï theå. Khoâng theå chæ caên cöù vaøo vò trí cuûa nguyeân toá trong HTTH, ñoä aâm ñieän, naêng löôïng ion hoaù ñeå keát luaän veà möùc ñoä HÑHH cuûa caùc nguyeân toá? III. ÑAÙNH GIAÙ ÑOÄ HÑHH TRONG MOÄT PHAÛN ÖÙNG CUÏ THEÅ Vieäc xeùt ñoä HÑHH cuûa moät nguyeân toá trong nhöõng phaûn öùng cuï theå lieân quan ñeán vieäc xeùt chieàu vaø toác ñoä phaûn öùng. Vôùi phaûn öùng toång quaùt: aA + bB = cC + dD, neáu phaûn öùng xaûy ra theo chieàu thuaän thì A HÑHH khi taùc duïng vôùi B (hoaëc B HÑHH khi taùc duïng vôùi A). Toác ñoä cuûa phaûn öùng caøng lôùn thì A vaø B caøng HÑHH maïnh. Ñeå xeùt chieàu cuûa phaûn öùng ta coù theå söû duïng caùc ñaïi löôïng ∆G0, ∆H0, ∆E0 cuûa phaûn öùng: 1. Duøng ∆G0 ñeå xeùt chieàu cuûa phaûn öùng Neáu ∆G0 0 phaûn öùng khoâng xaûy ra hoaëc xaûy ra theo chieàu nghòch. Neáu ∆G0 = 0 phaûn öùng ôû traïng thaùi caân baèng. 31
  32. Tuy nhieân khoâng phaûi taát caû caùc phaûn öùng coù ∆G0 Cs > Rb > K >Na. Li laø nguyeân toá HÑHH nhaát maëc duø tính kim loaïi cuûa Li keùm nhaát trong caùc kim loaïi kieàm. 2. Moái quan heä giöõa ñoä HÑHH vôùi ñoä aâm ñieän. Ñoä aâm ñieän cuûa nguyeân toá cuõng cho ta moät phaùn ñoaùn gaàn ñuùng veà ñoä HÑHH cuûa nguyeân toá: - Vôùi caùc phi kim: ñoä aâm ñieän caøng lôùn khaû naêng HÑHH caøng maïnh. - Vôùi caùc kim loaïi: ñoä aâm ñieän caøng nhoû khaû naêng HÑHH caøng maïnh. Tuy nhieân vôùi moät soá nguyeân toá coù ñoä aâm ñieän baèng nhau, khoâng theå noùi raèng chuùng coù ñoä HÑHH nhö nhau. 3. Ñaùnh giaù gaàn ñuùng ñoä HÑHH döïa vaøo hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng. Noùi chung: - Caùc phaûn öùng toûa nhieät deã xaûy ra hôn caùc phaûn öùng thu nhieät. 32
  33. - Nhieät toûa ra caøng lôùn phaûn öùng caøng deã xaûy ra. - Nhieät thu vaøo caøng lôùn phaûn öùng caøng khoù xaûy ra. Ví duï: Al + 3 O2 = 2 Al2 O3 + 3349,9 Kj H2 + Cl2 = 2 HCl + 185,7 Kj 2 HgO = 2Hg + O2 - 170,3 Kj 2 H2 O = 2H2 + O2 - 571,5 Kj Nhaän xeùt: - khi taùc duïng vôùi oxi thì ÑHÑHH cuûa Al > H2 > Hg - khi taùc duïng vôùi hiñro thì ÑHÑHH cuûa O2 > Cl2 4. Ñaùnh giaù ñoä HÑHH döïa vaøo daõy hoaït ñoäng hoaù hoïc cuûa caùc kim loaïi (lôùp 9, chöông III. Kim loaïi vaø phi kim. ξ1. Tính chaát cuûa kim loaïi) K, Na, Mg, Al, Zn, Fe, Ni, Sn, Pb, H, Cu, Hg, Ag, Pt, Au Caùc kim loaïi ñöùng tröôùc hoaït ñoäng hoaù hoïc hôn caùc kim loaïi ñöùng sau noù (ñaåy ñöôïc caùc kim loaïi naøy ra khoûi dung dòch muoái). 5. Ñaùnh giaù ñoä HÑHH döïa vaøo daõy ñieän hoaù cuûa kim loaïi ÔÛ lôùp 12, chöông VII. Ñaïi cöông veà kim loaïi, daõy ñieän hoaù cuûa kim loaïi ñöôïc xaây döïng döïa vaøo theá ñieän cöïc tieâu chuaån cuûa caùc kim loaïi. Tính chaát oxi hoaù cuûa ion kim loaïi taêng + 2+ + 2+ 3 2+ 2+ 2+ 2+ 2+ + 2+ 2+ 2+ 2+ 3+ K Ca Na Mg Al Zn Fe Ni Sn Pb H Cu Hg2 Ag Hg Pt Au ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ ⎜ K Ca Na Mg Al Zn Fe Ni Sn Pb H2 Cu Hg Ag Hg Pt Au Tính chaát khöûù cuûa kim loaïi giaûm CAÂU HOÛI 1. Theá naøo laø nguyeân toá HÑHH maïnh? 2. Ñoä HÑHH cuûa moät chaát phuï thuoäc vaøo nhöõng yeáu toá naøo? 3. Quan nieäm ñuùng ñaén veà ñoä HÑHH? 4. Laøm theá naøo ñeå xaùc ñònh ñoä HÑHH moät caùch chính xaùc? moät caùch gaàn ñuùng? 5. Vì sao khaû naêng oxi hoaù cuûa HClO> HClO2> HClO3> HClO4? 6. Toùm taét noäi dung cuûa baøi trong khoaûng 5 – 10 caâu. ξ7. HÌNH THAØNH VAØ PHAÙT TRIEÅN HEÄ THOÁNG KHAÙI NIEÄM VEÀ PHAÛN ÖÙNG HOAÙ HOÏC ÔÛ TRÖÔØNG PHOÅ THOÂNG 33
  34. I. KHAÙI NIEÄM VEÀ PHAÛN ÖÙNG HOAÙ HOÏC VAØ TAÀM QUAN TROÏNG CUÛA NOÙ. Saùch giaùo khoa hoaù hoïc lôùp 8 ñònh nghiaõ “phaûn öùng hoaù hoïc laø quaù trình laøm bieán ñoåi chaát naøy thaønh chaát khaùc”. Coøn theo quan nieäm hieän ñaïi ngöôøi ta hình dung phaûn öùng hoaù hoïc laø moät daïng chuyeån ñoäng khoâng ngöøng cuûa vaät chaát trong töï nhieân tuaân theo ñònh luaät toång quaùt veà baûo toaøn vaät chaát vaø baûo toaøn naêng löôïng. Phaûn öùng hoaù hoïc laø khaùi nieäm quan troïng nhaát cuûa hoaù hoïc vì hoaù hoïc laø khoa hoïc nghieân cöùu veà caùc chaát vaø söï chuyeån hoaù giöõa chuùng. Phaûn öùng hoaù hoïc laø ñoái töôïng chính cuûa hoaù hoïc. - Hoïc sinh muoán hieåu ñöôïc caùc ñònh luaät vaø lyù thuyeát hoaù hoïc thì phaûi naém vöõng caùc bieán hoaù hoaù hoïc khaùc nhau cuûa caùc chaát töùc laø caùc phaûn öùng hoaù hoïc. - Vieäc nghieân cöùu tính chaát caùc nguyeân toá vaø caùc hôïp chaát cuûa chuùng chuû yeáu thoâng qua caùc phaûn öùng maø chuùng thöïc hieän. - Phaûn öùng hoaù hoïc coù trong moïi baøi giaûng veà chaát. Vieäc naém vöõng caùc khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc seõ giuùp hoïc sinh tieáp thu toát caùc baøi hoïc cuï theå. - Phaûn öùng hoaù hoïc coøn giuùp hoïc sinh phaùt trieån naêng löïc nhaän thöùc vaø hình thaønh theá giôùi quan duy vaät bieän chöùng. II. HEÄ THOÁNG CAÙC KHAÙI NIEÄM VEÀ PHAÛN ÖÙNG HOAÙ HOÏC Khaùi nieäm toång quaùt veà phaûn öùng hoaù hoïc laø moät boä phaän cuûa toaøn boä heä thoáng kieán thöùc hoaù hoïc. Baûn thaân noù laø moät heä thoáng bao goàm caùc nhoùm khaùi nieäm thaønh phaàn vaø caùc moái lieân heä giöõa caùc nhoùm khaùi nieäm ñoù. Caùc nhoùm khaùi nieäm naøy goàm: 1. Ñieàu kieän ñeå phaûn öùng xaûy ra 2. Baûn chaát cuûa phaûn öùng 3. Cô cheá cuûa phaûn öùng 4. Toác ñoä cuûa phaûn öùng 5. Chieàu cuûa phaûn öùng 6. Caân baèng hoaù hoïc 7. Keát quaû cuûa phaûn öùng: caùc daáu hieäu nhaän bieát phaûn öùng, saûn phaåm phaûn öùng, hieäu öùng nhieät, hieäu suaát cuûa phaûn öùng. 8. Caùc loaïi phaûn öùng hoaù hoïc. Giöõa caùc nhoùm khaùi nieäm treân coù söï lieân quan gaén boù vôùi nhau. Vì vaäy heä thoáng khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc khoâng chæ bao goàm caùc nhoùm khaùi nieäm thaønh phaàn maø coøn caû moái quan heä giöõa caùc nhoùm khaùi nieäm ñoù. Heä thoáng khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc laø moät boä phaän cuûa toaøn boä heä thoáng kieán thöùc hoaù hoïc, noù coù lieân quan chaët cheõ vôùi caùc khaùi nieäm khaùc, ñaëc bieät laø nhöõng kieán thöùc veà chaát vaø caáu taïo chaát. Hoïc sinh caøng coù hieåu bieát ñaày ñuû veà chaát vaø caáu taïo chaát bao nhieâu thì caøng coù ñieàu kieän nghieân cöùu saâu hôn veà phaûn öùng hoaù hoïc. III. VIEÄC HÌNH THAØNH HEÄ THOÁNG KHAÙI NIEÄM VEÀ PHAÛN ÖÙNG HOAÙ HOÏC ÔÛ PHOÅ THOÂNG. Trong chöông trình hoùa hoïc phoå thoâng, nhìn chung caùc khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc ñöôïc hình thaønh qua caùc baøi giaûng veà chaát, chæ coù moät soá ít baøi chuyeân veà phaûn öùng hoaù hoïc. 1. Khaùi nieäm veà ñieàu kieän phaûn öùng. 34
  35. Ñieàu kieän ñeå phaûn öùng xaûy ra ñöôïc neâu ngay ôû ñaàu chöông trình lôùp 8 (chöông I, ξ3). Sau khi nghieân cöùu hieän töôïng vaät lyù, hieän töôïng hoaù hoïc roài ñònh nghiaõ phaûn öùng hoaù hoïc, saùch giaùo khoa ñaõ neâu 2 ñieàu kieän ñeå phaûn öùng xaûy ra laø: a) Caùc chaát tham gia phaûn öùng nhaát thieát phaûi tieáp xuùc vôùi nhau. b) Phaûi coù nhieät ñoä: coù nhöõng phaûn öùng chæ xaûy ra khi chaát tham gia ñöôïc laøm noùng leân ñeán moät nhieät ñoä naøo ñoù. Ñieàu kieän a laø baét buoäc, ñieàu kieän b khoâng phaûi moïi phaûn öùng ñeàu caàn. Ñaây laø nhöõng ñieàu kieän chung cho caùc phaûn öùng. Nhöõng phaàn sau cuûa chöông trìønh, khi hoïc veà töøng phaûn öùng cuï theå coøn coù nhöõng ñieàu kieän rieâng khaùc. • ÔÛ lôùp 8 khi hoïc veà söï chaùy, saùch giaùo khoa coù neâu ñieàu kieän phaùt sinh söï chaùy laø: a) Chaát chaùy phaûi noùng ñeán nhieät ñoä chaùy. b) Phaûi ñuû khí oxi cho söï chaùy. Muoán daäp taét söï chaùy phaûi: a) Haï nhieät ñoä cuûa chaát chaùy xuoáng döôùi nhieät ñoä chaùy. b) Caùch ly chaát chaùy vôùi khí oxi. Ñaây laø söï vaän duïng nhöõng ñieàu kieän chung ñeå phaûn öùng xaûy ra vaøo moät phaûn öùng cuï theå: phaûn öùng chaùy cuûa caùc chaát vôùi oxi. • Ñieàu kieän veà nhieät ñoä daàn daàn ñöôïc hoïc sinh hieåu moät caùch saâu saéc hôn laø phaûi cung caáp moät naêng löôïng caàn thieát ñeå phaù vôõ lieân keát giöõa caùc nguyeân töû trong caùc chaát tham gia phaûn öùng. Naêng löôïng naøy coù theå ñöôïc cung caáp döôùi nhieàu daïng khaùc nhau chöù khoâng chæ laø söï ñun noùng: taùc duïng cuûa aùnh saùng, doøng ñieän, caùc löïc cô hoïc, caùc böùc xaï • Ñieàu kieän chaát xuùc taùc ñöôïc neâu ra laàn ñaàu tieân ôû lôùp 9 (chöông II, ξ 8. Saûn xuaát axit sunfuric). • Ñieàu kieän ñeå phaûn öùng trao ñoåi ion xaûy ra ñöôïc trình baøy khaù kyõ ôû lôùp 11 (chöông I, ξ 6. Phaûn öùng trao ñoåi ion): Phaûn öùng trao ñoåi ion trong dung dòch chaát ñieän ly chæ xaûy ra khi coù nhöõng ion keát hôïp vôùi nhau vaø taùch ra döôùi daïng chaát keát luûa, hoaëc chaát deã bay hôi, hoaëc chaát ñieän ly yeáu. • Phaûn öùng kim loaïi naøy ñaåy kim loaïi kia ra khoûi dung dòch muoái caàn 3 ñieàu kieän: - Kim loaïi ñöùng tröôùc ñaåy kim loaïi ñöùng sau trong daõy HÑHH. - Kim loaïi khoâng taùc duïng vôùi nöôùc. - Muoái phaûi tan. 2. Khaùi nieäm baûn chaát phaûn öùng Ñaây laø nhoùm khaùi nieäm trung taâm cuûa toaøn boä heä thoáng. Vieäc nghieân cöùu baûn chaát phaûn öùng phuï thuoäc vaøo söï hieåu bieát cuûa hoïc sinh veà caáu taoï chaát: - ÔÛ lôùp 8 vaø 9: theo quan ñieåm cuûa thuyeát nguyeân töû - phaân töû, baûn chaát phaûn öùng laø söï bieán ñoåi thaønh phaàn caáu taïo phaân töû cuûa caùc chaát. - ÔÛ lôùp 10, 11, 12 döôùi aùnh saùng cuûa thuyeát caáu taïo nguyeân töû, thuyeát ñieän töû veà lieân keát hoaù hoïc, baûn chaát phaûn öùng laø söï dòch chuyeån caùc electron vaø thay ñoåi lieân keát hoaù hoïc. ÔÛ chöông I lôùp 11, sau khi nghieân cöùu veà söï ñieän ly, baûn chaát cuûa phaûn öùng axit- bazô laø söï cho vaø nhaän 35
  36. proton, baûn chaát cuûa phaûn öùng trao ñoåi ion laø söï keát hôïp giöõa caùc ion ñeå taïo thaønh chaát keát tuûa, chaát deã bay hôi hay chaát ñieän ly yeáu. 3. Khaùi nieäm cô cheá phaûn öùng Khi nghieân cöùu veà cô cheá phaûn öùng nghiaõ laø nghieân cöùu caùc quaù trình xaûy ra trong phaûn öùng hoaù hoïc ñeå traû lôøi caâu hoûi: caùc töông taùc hoaù hoïc ñaõ xaûy ra nhö theá naøo? Coù nhöõng chaát trung gian naøo ñöôïc taïo thaønh? Chöông trình hoaù phoå thoâng khoâng coù ñònh nghiaõ veà cô cheá phaûn öùng maø chæ giôùi thieäu cô cheá 2 phaûn öùng laø clo hoaù metan vaø coäng ion vaøo noái ñoâi cuûa etilen. 4. Khaùi nieäm toác ñoä phaûn öùng Caùc phaûn öùng xaûy ra vôùi toác ñoä nhanh hay chaäm ñöôïc ñeà caäp tôùi ngay ôû lôùp 8 (chöông III, ξ 5. Khoâng khí vaø söï chaùy). Söï chaùy cuûa moät chaát trong khoâng khí chaäm hôn trong oxi do söï tieáp xuùc beà maët cuûa chaát chaùy vôùi oxi keùm hôn. Thöïc chaát ñaây laø aûnh höôûng cuûa noàng ñoä tôùi toác ñoä phaûn öùng. Tuy nhieân chæ ôû lôùp 10 (chöông V, ξ 8. Toác ñoä phaûn öùng) khaùi nieäm toác ñoä phaûn öùng môùi ñöôïc nghieân cöùu moät caùch ñaày ñuû. Toác ñoä phaûn öùng ñöôïc ño baèng söï thay ñoåi noàng ñoä cuûa moät chaát tham gia phaûn öùng trong moät ñôn vò thôøi gian. Toác ñoä phaûn öùng phuï thuoäc vaøo baûn chaát cuûa caùc chaát tham gia phaûn öùng, caùc ñieàu kieän tieán haønh phaûn öùng maø quan troïng nhaát laø noàng ñoä, nhieät ñoä, chaát xuùc taùc. Vieäc taêng toác ñoä phaûn öùng coù yù nghóa quan troïng trong caùc quaù trình saûn xuaát, ñaëc bieät laø saûn xuaát caùc chaát höõu cô vì ña soá caùc phaûn öùng höõu cô xaûy ra vôùi toác ñoä chaäm. 5. Khaùi nieäm chieàu cuûa phaûn öùng vaø caân baèng hoaù hoïc Hai khaùi nieäm naøy lieân quan chaët cheõ vôùi nhau. Khaùi nieäm tröôùc laø cô sôû ñeå xaây döïng khaùi nieäm sau. Coù nhieàu phaûn öùng xaûy ra theo 2 chieàu ngöôïc nhau. Tuy nhieân khaùi nieäm phaûn öùng thuaän nghòch chæ ñöôïc ñöa ra ôû lôùp 10 (chöông V, ξ9. Caân baèng hoaù hoïc). Phaûn öùng thuaän nghòch ñöôïc ñònh nghóa laø nhöõng phaûn öùng xaûy ra theo 2 chieàu ngöôïc nhau trong cuøng ñieàu kieän. Noù ñöôïc bieåu thò baèng phöông trình vôùi 2 muõi teân ngöôïc nhau . Tröôùc ñoù ñeå ñôn giaûn ngöôøi ta bieåu thò baèng phöông trình vôùi daáu = . ÔÛ chöông V lôùp 10 phaàn “Lyù thuyeát veà phaûn öùng hoaù hoïc” ñöôïc trình baøy theo sô ñoà sau: Hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng => Toác ñoä phaûn öùng => Phaûn öùng thuaän nghòch => Caân baèng hoaù hoïc => Vaän duïng vaøo thöïc teá saûn xuaát axit sunfuric. 6. Nhoùm khaùi nieäm veà caùc keát quaû phaûn öùng goàm: a) Caùc daáu hieäu nhaän bieát phaûn öùng: - söï bieán ñoåi maøu - söï taïo keát tuûa, taïo chaát khí thoaùt ra - söï thoaùt nhieät - söï chaùy, noå, phaùt saùng - söï phaùt sinh doøng ñieän Caùc daáu hieäu naøy ñöôïc ñöa daàn vaøo chöông trình qua phaûn öùng cuûa caùc chaát cuï theå. b) Phaûn öùng toûa nhieät vaø thu nhieät: Phaûn öùng toûa nhieät neâu ôû lôùp 8 (chöông V, ξ 2. Oxit). Phaûn öùng toûa nhieät vaø thu nhieät ñöôïc ñònh nghiaõ trong baøi Hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng ôû lôùp 10. 36
  37. c) Hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng ñöôïc hoïc rieâng moät baøi ôû chöông V lôùp 10 trong ñoù coù laøm roõ baûn chaát cuûa vaán ñeà taïi sao phaûn öùng laïi toûa nhieät hay thu nhieät, caùch tính hieäu öùng nhieät cuûa phaûn öùng. d) Saûn phaåm cuûa phaûn öùng: Saûn phaåm chính, saûn phaåm phuï ñöôïc ñeà caäp ñeán qua caùc phaûn öùng höõu cô ôû lôùp 11 vaø 12: phaûn öùng coäng clo vôùi propan, propen; coäng brom vôùi butadien –1,3; phaûn öùng cracking daàu moû Saûn phaåm cuûa phaûn öùng ñöôïc chuù yù ñeán trong saûn xuaát hoaù hoïc. e) Hieäu suaát cuûa phaûn öùng: Khaùi nieäm naøy thöôøng duøng trong caùc baøi toaùn hoaù hoïc. 7. Khaùi nieäm veà caùc loaïi phaûn öùng ÔÛ phoå thoâng coù 2 caùch phaân loaïi chính: 1) Döïa vaøo söï thay ñoåi thaønh phaàn caáu taïo phaân töû caùc chaát tham gia vaø taïo thaønh, ngöôøi ta chia caùc phaûn öùng thaønh 4 loaïi: hoaù hôïp, phaân huûy, theá, trao ñoåi. 2) Döïa vaøo söï thu hay nhöôøng electron (hoaëc söï thay ñoåi soá oxi hoaù) chia caùc phaûn öùng thaønh 2 loaïi: a) Caùc phaûn öùng khoâng thay ñoåi soá oxi hoaù goàm phaûn öùng trao ñoåi, moät soá phaûn öùng keát hôïp vaø phaân huûy. b) Caùc phaûn öùng thay ñoåi soá oxi hoaù (phaûn öùng oxi hoùa – khöû) goàm phaûn öùng theá, moät soá phaûn öùng keát hôïp vaø phaân huûy. Ngoaøi 2 caùch phaân loaïi treân ngöôøi ta coøn döïa vaøo ñaëc ñieåm cuûa töøng phaûn öùng cuï theå, saûn phaåm cuûa phaûn öùng hay cô cheá ñeå ñaët teân: phaûn öùng este hoaù, phaûn öùng thuûy phaân, phaûn öùng xaø phoøng hoaù Chuù yù: a) Khaùi nieäm phaûn öùng oxi hoaù – khöû ñöôïc xaây döïng 2 laàn: laàn (1) ôû lôùp 8 xaây döïng treân kieán thöùc neàn laø thuyeát nguyeân töû – phaân töû; laàn (2) ôû lôùp 10 xaây döïng treân kieán thöùc neàn laøthuyeát caáu taïo nguyeân töû. b) Coù nhöõng phaûn öùng laø tröôøng hôïp rieâng cuûa moät loaïi phaûn öùng nhö: - phaûn öùng trung hoaø laø tröôøng hôïp rieâng cuûa phaûn öùng trao ñoåi. - phaûn öùng xaø phoøng hoaù laø tröôøng hôïp rieâng cuûa phaûn öùng thuûy phaân. Sau ñaây laø quaù trình xaây döïng khaùi nieäm veà caùc phaûn öùng hoaù hoïc: Lôù Chöông Baøi Phaûn öùng p III. Oxit - Söï 2. Oxit - Söï oxi Hoaù hôïp 8 chaùy hoaù Phaân tích 4. Ñieàu cheá oxi IV. Hiñro. 1. Hiñro Theá Nöôùc 3. Phaûn öùng oxi Oxi hoaù-khöû (laàn hoùa-khöû 1) 37
  38. II. Caùc hôïp 6. Tính chaát hoaù Trung hoøa chaát voâ cô hoïc cuûa axit 9 12. Tính chaát cuûa Trao ñoåi muoái IV. Hôïp chaát 13. Hôïp chaát höõu Este hoaù, thuûy höõu cô cô chöùa oxi, nitô phaân, xaø phoøng hoùa 10 III. Phaûn öùng Oxi hoaù-khöû (laàn oxi hoaù–khöû 2) I. Söï ñieän li 3. Axit – bazô Trung hoaø, Axit – 11 6. Phaûn öùng trao bazô ñoåi ion Trao ñoåi ion V. 1. Daõy ñoàng ñaúng Truøng hôïp Hiñrocacbon cuûa etylen khoâng no II. Anñehit - 3. Daõy ñoàng ñaúng Este hoaù axit cuûa axit axetic 12 cacboxylic – 6. Este Xaø phoøng hoùa este V. Aminoaxit – 1. Aminoaxit Truøng ngöng Protit VI. Hôïp chaát cao phaân töû vaø 1. Khaùi nieäm Truøng hôïp, Truøng vaät lieäu chung ngöng polime CAÂU HOÛI 1. Taàm quan troïng cuûa heä thoáng khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc? 2. Trình baøy noäi dung cuûa heä thoáng khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc? 3. Trong 8 nhoùm khaùi nieäm veà phaûn öùng hoaù hoïc, nhoùm khaùi nieäm naøo laø quan troïng? quan troïng nhaát? Vì sao? 4. Nhoùm khaùi nieäm veà ñieàu kieän, baûn chaát phaûn öùng, phaân loaïi phaûn öùng ñöôïc hình thaønh vaø phaùt trieån nhö theá naøo trong chöông trình hoaù hoïc phoå thoâng? 5. Nhöõng cô sôû ñeå phaân loaïi phaûn öùng hoaù hoïc trong chöông trình hoaù hoïc phoå thoâng? Theo ñoù coù nhöõng loaïi phaûn öùng hoaù hoïc naøo? 6. Neâu taùc duïng cuûa vieäc phaân loaïi phaûn öùng hoaù hoïc? 7. Toùm taét noäi dung cuûa baøi trong khoaûng 5 – 10 caâu. 38