Xây dựng bộ tư liệu Cartograms phục vụ dạy học phần địa lí kinh tế - xã hội chương trình lớp 10

Nội dung text: Xây dựng bộ tư liệu Cartograms phục vụ dạy học phần địa lí kinh tế - xã hội chương trình lớp 10

1. Tư liệu tham khảo Số 11(77) năm 2015 ___ XÂY DỰNG BỘ TƯ LIỆU CARTOGRAMS PHỤC VỤ DẠY HỌC PHẦN ĐỊA LÍ KINH TẾ - XÃ HỘI CHƯƠNG TRÌNH LỚP 10 HUỲNH PHẨM DŨNG PHÁT* TÓM TẮT Bài viết giới thiệu về bộ tư liệu cartogram – một dạng bản đồ trực quan chưa được sử dụng phổ biến ở Việt Nam – được xây dựng để phục vụ công tác giảng dạy và học tập phần Địa lí Kinh tế - Xã hội lớp 10 trung học phổ thông (THPT) theo hệ thống bài học và đề xuất một số định hướng ứng dụng bộ tư liệu này. Từ khóa: cartograms, bản đồ, Địa lí lớp 10 trung học phổ thông. ABSTRACT Building the Cartograms resources for teaching Economic and Social geography in grade 10 The article aims at introducing the collection of cartograms teaching resources - a form of visual maps which has not been used widely in Vietnam - to serve the teaching and learning of social-economic geography of 10th graders in senior high schools through systematic lessons. The article also suggests some directions for utilizing these teaching resources. Keywords: cartogram, map, grade 10 Geography syllabus. 1. Đặt vấn đề có một công trình nào trong việc xây Bản đồ là phương tiện, nguồn tư dựng một hệ thống cartograms phục vụ liệu quan trọng giúp cho quá trình dạy việc dạy học địa lí ở cấp THPT. Trước học Địa lí đạt được kết quả cao, phát huy yêu cầu đổi mới trong công tác dạy và tính tích cực, sự liên hệ, phân tích và tổng học việc áp dụng các phương tiện mới hợp trong quá trình lĩnh hội kiến thức của trong quá trình dạy học là điều tất yếu, vì người học. vậy, việc thành lập một bộ tư liệu về Cartograms là một dạng đặc biệt cartograms phục vụ giảng dạy và học tập của bản đồ. Với hình dạng đặc biệt của chương trình Địa lí THPT là cần thiết mình, cartograms có những lợi thế nhất trong giai đoạn hiện nay. định trong việc thể hiện trực quan các Bài viết giới thiệu về bộ tư liệu yếu tố kinh tế - xã hội mà các dạng bản cartograms do chúng tôi xây dựng phục đồ truyền thống chưa làm nổi bật được. vụ giảng dạy phần Địa lí Kinh tế - Xã hội Nguồn tư liệu về cartograms trên chương trình Địa lí lớp 10 nhằm phổ biến thế giới khá phổ biến nhưng việc sử dụng phương tiện dạy học trực quan này trong chúng trong giảng dạy và học tập tại Việt thời gian tới. Nam còn chưa phổ biến và hầu như chưa * NCS, Trường Đại học Sư phạm TPHCM; Email: [email protected] 192
2. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Huỳnh Phẩm Dũng Phát ___ 2. Nội dung nghiên cứu của các đối tượng phụ thuộc vào một 2.1. Khái quát về cartograms thuộc tính nhất định, cartograms có thể Bản đồ được gọi là cartograms khi có hình dạng khác nhau tùy thuộc vào nó có sự biến dạng về kích thước, đôi mức độ thay đổi kích cỡ lãnh thổ. Một khi cả về hình dạng hoặc khoảng cách số cartograms rất giống với bản đồ giáo giữa các lãnh thổ địa lí một cách rõ khoa thường gặp, tuy nhiên một số lại ràng. Thông thường, lãnh thổ địa trông không giống một bản đồ nào cả. phương trên cartograms được biến đổi Việc thành lập các cartograms của để kích thước của chúng tỉ lệ thuận với nhiều tiêu chí khác nhau với những hình quy mô của các đối tượng địa lí bất kì dạng đa dạng cũng sẽ giúp người đọc bản có tính năng đo lường được cần thể hiện đồ tiếp cận sự khác biệt một cách rõ ràng. trên lãnh thổ đó. [3] Hình 1B thể hiện quy mô dân số các quốc Cartograms là một loại đồ họa mô gia trên thế giới có hình dạng hoàn toàn tả thuộc tính của các đối tượng địa lí khác biệt so với hình dạng lãnh thổ quốc bằng diện tích của đối tượng [4]. Bởi vì gia thường thấy ở các bản đồ truyền một cartograms không mô tả không thống thể hiện ở hình 1A. gian địa lí, nhưng việc thay đổi kích cỡ Hình 1. Bản đồ truyền thống và một dạng cartograms 193
3. Tư liệu tham khảo Số 11(77) năm 2015 ___ Qua hình 1, chúng ta có thể khai Để thuận lợi trong việc khai thác, thác một cách trực quan và nhanh nhất sử dụng trong giảng dạy và học tập, cấu các giá trị, so sánh sự chênh lệch giữa các trúc một cartograms gồm có ba phần địa phương thể hiện trên bản đồ dựa vào chính: phần thể hiện tên cartograms và diện tích lãnh thổ được phóng to hay thu đơn vị tính của tiêu chí mà cartograms nhỏ. Để biết giá trị chi tiết của đối tượng, thể hiện, phần bản đồ thể hiện diện tích chúng ta có thể xem thêm file số liệu chi lãnh thổ các châu lục theo cách truyền tiết của từng quốc gia kèm theo bản đồ. thống, phần cartograms (hình 2). 2.2. Cấu trúc layout một cartograms được thành lập Hình 2. Cấu trúc layout một cartograms trong bộ tư liệu Về màu sắc, để tăng thêm tính trực Ngân hàng Thế giới công bố cho từng quan, các khu vực/châu lục sẽ được mô tả chỉ tiêu kinh tế - xã hội. Sau khi khai bằng những hệ màu khác nhau, mỗi quốc thác cartograms, nếu muốn biết số liệu gia sẽ được biểu hiện bằng các cấp độ chi tiết, người đọc bản đồ có thể xem ở màu khác nhau trong hệ màu đó theo file dữ liệu excel đính kèm. Mỗi file sẽ nguyên tắc các quốc gia có chung biên có hai sheet, một sheet sắp xếp dữ liệu giới sẽ không có màu giống nhau giúp theo thứ tự tên các quốc gia (tên quốc người khai thác bản đồ dễ nhận dạng các gia xếp theo thứ tự bảng chữ cái) như quốc gia hơn. hình 3A, một sheet sắp xếp dữ liệu theo Các cartograms được thành lập thứ tự giá trị của chỉ tiêu từ cao đến thấp dựa trên nguồn số liệu mới nhất được như hình 3B. 194
4. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Huỳnh Phẩm Dũng Phát ___ Hình 3. File dữ liệu chi tiết đính kèm cartograms 2.3. Bộ tư liệu cartograms phục vụ dạy với các bản đồ dạng truyền thống in trong học chương trình Địa lí lớp 10 phần sách giáo khoa và một cartograms với kinh tế - xã hội mốc thời gian mới nhất do Ngân hàng Thế giới công bố (các năm 2010 đến Dựa trên chương trình của sách 2012 tùy tiêu chí). giáo khoa Địa lí lớp 10, chúng tôi đã Các cartograms trong bộ tư liệu thành lập 46 cartograms phù hợp nội bước đầu được phân loại (xem hình 4) dung chương trình hỗ trợ dạy và học các theo hệ thống các bài học trong chương mục có thể ứng dụng cartograms trong phần kinh tế - xã hội. trình từ bài 22 đến bài 40 sách giáo khoa Địa lí 10 Ban cơ bản (trừ các bài thực Mỗi tiêu chí kinh tế - xã hội cần hành và giảm tải). biểu hiện trực quan bằng cartograms sẽ được thành lập một cartograms với mốc thời gian là năm 2005 để có thể so sánh Hình 4. Bộ tư liệu cartograms được phân loại theo hệ thống bài học 195
5. Tư liệu tham khảo Số 11(77) năm 2015 ___ Trong từng bài, các cartograms và file dữ liệu đính kèm sẽ được phân loại theo từng mục cụ thể của hệ thống bài học trong sách giáo khoa. Hình 5 minh họa cho việc phân loại ở bài 37. Các loại hình giao thông vận tải. Với cách phân loại chi tiết, cả người dạy và người học đều có thể nhanh chóng lựa chọn các cartograms phù hợp phục vụ cho việc dạy và học. Hình 5. Phân loại cartograms theo đề mục ở một bài cụ thể 196
6. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Huỳnh Phẩm Dũng Phát ___ Các cartograms, file dữ liệu của bộ Cartograms về mật độ dân số các tư liệu được phân loại theo hệ thống các quốc gia trên thế giới năm 2005, 2012; bài học cụ thể như sau: phục vụ phần II. Nội dung thực hành. Bài 22: Dân số và sự gia tăng dân Bài 26. Cơ cấu nền kinh tế: số: Cartograms về tỉ trọng nông nghiệp Cartograms về dân số các quốc gia trong GDP các quốc gia trên thế giới năm trên thế giới năm 2005, 2012 phục vụ 2005, 2010; Cartograms về tỉ trọng công phần I. Dân số và tình hình phát triển dân nghiệp trong GDP các quốc gia trên thế số thế giới. giới năm 2005, 2010 và Cartograms về tỉ Cartograms về tỉ suất sinh thô ở trọng dịch vụ trong GDP các quốc gia các quốc gia trên thế giới năm 2005, trên thế giới năm 2005, 2010 phục vụ 2012 phục vụ phần II. Gia tăng dân số, phần II. Cơ cấu nền kinh tế, mục 2. Các mục 1. Gia tăng tự nhiên, điểm a. Tỉ bộ phận hợp thành cơ cấu nền kinh tế, suất sinh thô. điểm a. Cơ cấu ngành kinh tế. Cartograms về tỉ suất tử thô ở các Bài 27. Vai trò, đặc điểm, các nhân quốc gia trên thế giới năm 2005, 2012; tố ảnh hưởng tới phân bố nông nghiệp. Cartograms về tỉ lệ trẻ em tử vong ở các Một số hình thức tổ chức lãnh thổ nông quốc gia trên thế giới năm 2005, 2012 nghiệp: phục vụ phần II. Gia tăng dân số, mục 1. Cartograms về diện tích đất tự Gia tăng tự nhiên, điểm b. Tỉ suất tử thô. nhiên ở các quốc gia trên thế giới năm Cartograms về tỉ lệ gia tăng dân số 2005, 2011; Cartograms về tỉ lệ đất nông ở các quốc gia trên thế giới năm 2005, nghiệp ở các quốc gia trên thế giới năm 2012 phục vụ phần II. Gia tăng dân số, 2005, 2011 phục vụ phần II. Các nhân tố mục 3. Gia tăng dân số. ảnh hưởng tới sự phân bố nông nghiệp, Bài 23. Cơ cấu dân số: nhóm Nhân tố tự nhiên, mục Quỹ đất. Cartograms về tỉ lệ dân số từ 0-14 Bài 28. Địa lí ngành trồng trọt: tuổi; 15-64 tuổi; 65 tuổi trở lên ở các Cartograms về sản lượng ngũ cốc quốc gia trên thế giới năm 2005, 2012 phục vụ phần I. Cây lương thực. phục vụ phần I. Cơ cấu sinh học, mục 2. Cartograms về tỉ lệ diện tích đất Cơ cấu dân số theo tuổi. rừng so với tổng diện tích đất tự nhiên ở Bài 24. Phân bố dân cư. Các loại các quốc gia trên thế giới năm 2005, hình quần cư và đô thị hóa: 2011; Cartograms về diện tích rừng ở các Cartograms về tỉ lệ dân thành thị ở quốc gia trên thế giới năm 2005, 2011 các quốc gia trên thế giới năm 2005, phục vụ phần III. Ngành trồng rừng, mục 2012 phục vụ phần III. Đô thị hóa, mục 2. Tình hình trồng rừng. 2. Đặc điểm. Bài 29. Địa lí ngành chăn nuôi: Bài 25. Thực hành phân tích bản đồ Cartograms về sản lượng thịt phục phân bố dân cư thế giới: vụ phần II. Các ngành chăn nuôi 197
7. Tư liệu tham khảo Số 11(77) năm 2015 ___ Bài 32. Địa lí các ngành công Cartograms về chỉ số giá trị xuất nghiệp: khẩu ở các quốc gia trên thế giới năm Cartograms về diện năng tiêu thụ 2005, 2011; cartograms về chỉ số giá trị bình quân đầu người ở các quốc gia trên nhập khẩu ở các quốc gia trên thế giới thế giới năm 2005, 2011 phục vụ phần I. năm 2005, 2011 phục vụ phần III. Đặc Công nghiệp năng lượng. điểm của thị trường thế giới. Bài 35. Vai trò, các nhân tố ảnh Ngoài ra, trong quá trình giảng dạy hưởng đến sự phát triển và phân bố thực tế, giáo viên có thể vận dụng các ngành dịch vụ: cartograms đã được tác giả thành lập vào Cartograms về tỉ trọng dịch vụ các đề mục khác khi cần thiết mà ở phạm trong GDP các quốc gia trên thế giới vi bài báo này không trình bày chi tiết. năm 2005, 2010 phục vụ phần III. Đặc 2.4. Định hướng ứng dụng bộ tư liệu điểm phân bố các ngành dịch vụ trên cartograms trong giảng dạy thế giới. Ngoài việc sử dụng bộ tư liệu Bài 37. Địa lí các ngành giao thông cartograms như đã phân loại theo hệ vận tải: thống bài học ở sách giáo khoa Địa lí lớp Cartograms về chiều dài đường sắt 10, người sử dụng bộ tư liệu có thể linh các quốc gia trên thế giới năm 2005, động trong việc sử dụng các cartograms 2011. Cartograms về vận chuyển hành trong quá trình giảng dạy. khách bằng đường sắt và Cartograms về Thứ nhất, các cartograms trong bộ vận chuyển hàng hóa bằng đường sắt tư liệu có thể được sử dụng để giảng phục vụ phần I. Đường sắt. dạy trong chương trình Địa lí lớp 11 và Cartograms về mạng lưới đường ô lớp 12. tô và cartograms về vận chuyển hành Thứ hai, các cartograms có thể khách bằng đường ô tô. Cartograms về dược tập hợp để giảng dạy các chuyên đề lượng khí thải CO2 ở các quốc gia trên ngoại khóa, các chuyên đề chuyên môn thế giới năm 2005, 2010 phục vụ phần II. như chuyên đề dân số [4] hay chuyên đề Đường ô tô. về giáo dục thiên tai. [1] Cartograms về cảng container và Thứ ba, dựa trên bộ tư liệu đã được bản đồ (cartograms) về tàu chở dầu, phục thành lập, có thể phát triển hướng nghiên vụ phần V. Đường biển. cứu về việc sử dụng cartograms trong Cartograms về vận chuyển hành giảng dạy và học tập Địa lí ở trường khách bằng đường hàng không; THPT cũng như những kết quả do công cartograms về vận chuyển hàng hóa bằng cụ này mang lại. đường hàng không và cartograms về 3. Kết luận quãng đường bay bằng đường hàng Cartograms đã thể hiện được không phục vụ phần VI. Đường hàng những ưu điểm về tính trực quan, khoa không. học. Việc thành lập bộ tư liệu Bài 40. Địa lí ngành thương mại: cartograms bước đầu đảm bảo cơ bản 198
8. TẠP CHÍ KHOA HỌC ĐHSP TPHCM Huỳnh Phẩm Dũng Phát ___ về mặt số lượng cartograms, tính tiện tư liệu cartograms cũng sẽ mở ra hướng dụng trong khai thác phục vụ việc nghiên cứu mới trong việc ứng dụng và giảng dạy các bài học trong phần Địa lí đánh giả hiệu quả sử dụng của Kinh tế - Xã hội chương trình lớp 10 cartograms trong dạy và học Địa lí tại THPT và các chuyên đề. Ngoài ra, bộ Việt Nam. TÀI LIỆU THAM KHẢO 1. Huỳnh Phẩm Dũng Phát và tgk (2013), “Thành lập cartogram phục vụ giáo dục thiên tai trong chương trình Địa lí trung học phổ thông”, Tạp chí Khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, (45), tr.173-180. 2. Huỳnh Phẩm Dũng Phát và tgk (2014), “Đánh giá việc sử dụng Contiguous cartograms trong giảng dạy chuyên đề dân số”, Tạp chí Khoa học & Giáo dục Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, (13), tr.109-112. 3. Daniel Dorling (1996), Area Cartograms: Their Use and Creation, CATMOGS. 4. Gastner, M. Newman (2004), “Diffusion-based method for producing density- equalizing Maps”, Proceedings of the National Academy of Sciences USA, No.101, p.7499-7504. (Ngày Tòa soạn nhận được bài: 16-6-2015; ngày phản biện đánh giá: 20-6-2015; ngày chấp nhận đăng: 24-11-2015) 199