Sổ tay Phóng viên tin phóng sự truyền hình

pdf 35 trang ngocly 1690
Bạn đang xem 20 trang mẫu của tài liệu "Sổ tay Phóng viên tin phóng sự truyền hình", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfso_tay_phong_vien_tin_phong_su_truyen_hinh.pdf

Nội dung text: Sổ tay Phóng viên tin phóng sự truyền hình

  1. [\ [\ Sổ tay phóng viên Tin Phóng Sự Truyền Hình
  2. Sổ tay phóng viên Tin - Phóng Sự Truyền Hình Người dịch: Lê Phong Hiệu đính : Trần Bình Minh Quĩ Reuters xuất bản 1999 1. Giới thiệu Cuốn sách này được viết dựa trên cơ sở một loạt các lớp huấn luyện do Quỹ Reuters, hãng Truyền hình Reuters, Hãng Phát Thanh và Truyền Hình Anh BBC và Hãng Phát Thanh và Truyền Hình Canada CBC tiến hành. Ngày nay, truyền hình đang phải đối mặt với những thách thức to lớn. Số người xem thời sự giảm đi. Nhiều cuộc khảo sát cho thấy khán giả thiếu ý thức ràng buộc vào nhiều vấn đề mà họ xem trong các chương trình thời sự. Phóng viên thời sự than vãn thiếu kỹ năng nghề nghiệp; họ nói nhiều phỏng vấn không có trọng tâm; bài viết cẩu thả; và ít coi trọng khả năng kể chuyện của hình ảnh.
  3. Cuốn sách này trình bày những kỹ năng cơ bản. Dựa trên những quan sát và kinh nghiệm của một số nhà báo và giảng viên phát thanh, truyền hình tầm cỡ ở châu âu và bắc Mỹ, sách này là cuốn hướng dẫn đơn giản giúp tạo những thói quen tốt. Tác giả George Leornard nói tất cả chúng ta đều học trò trên con đường tiến tới hoàn thiện- và chúng ta luôn là học trò. Không bao giờ muộn khi nhìn lại những thói quen cũ (có lẽ là xấu). Và để tạo những thói quen tốt mới. 2. Nghề làm báo Một trong những vấn đề khó nhất là định nghĩa thế nào là câu chuyện (tin bài). Và là phóng viên bạn cần phải biết điều này. Dưới đây là một vài suy nghĩ từ khắp nơi trên thế giới.: -"Tin tức là quá trình làm thay đổi trong 1 thế giới đang thay đổi, tạo nền nếp cho cuộc sống của nhân loại." (Julius Reuters) -"Tin tức là lịch sử đúng như nó diễn ra. Thành cổ Pompeii bị phá huỷ là một tin, nhưng chúng ta bây giờ gọi nó là gì nhỉ?" (A rthur Christiansen, cựu biên tập viện tờ London Daily Epxress). -" Tin tức là nghệ thuật lừa gạt kẻ thù mà không làm thất vọng những người bạn của mình." (Gosef Goebbels). -"Tin tức là những gì mà ngài tổng biên tập của tôi nói là tin." (phóng viên học việc) -"Tin tức là những gì chính phủ của tôi gọi nói là tin." (cán bộ bộ thông tin).
  4. -"Chó cắn người không phải là tin, người cắn chó mới là tin." Định nghĩa truyền thống gọi tin là cái gì đó mới, có thực và thú vị. Nhưng nó lại gợi ra nhiều câu hỏi khác: • Mới với ai? • Sự thật của ai? • Thú vị như thế nào? Sau đây là 1 vài trắc nghiệm bạn có thể áp dụng với những tin-bài sắp được đưa ra thảo luận: • Có mới không? (Bạn không thấy ai trong phòng tin biết chuyện này.) • Có phải đây là diễn biến mới của 1 câu chuyện cũ? (Người ta nói: "Tôi chưa nghe điều đó về anh ta, cô ta hay nó". • Chuyện đó có ảnh hưởng đến những người khác ngoài nhân vật chính của câu chuyện hay không? • Có ảnh hưởng đến người dân trong tương lai không? (Họ có thể chưa biết điều này.) • Có giúp người dân biết được thông tin này không? (Tin mà bạn có thể dùng.) • Có phù hợp với khán giả của bạn không? (Bạn có biết khán giả của mình là ai không?) • Có phải là chuyện làm người ta nhíu lông mày không? (Nó có làm bạn phải thở hít sâu khi kể chuyện này không?)
  5. 3.Khảo sát (liên hệ cơ sở) Mọi tin bài chỉ thành công khi có tiến hành khảo sát . Bạn là 1 phóng viên giỏi phỏng vấn, hay được làm việc với nhà nhiếp ảnh tài ba, hay có kỹ năng viết bài tuyệt vời - tất cả những điều đó chẳng là gì nếu như công việc khảo sát được tiến hành không tốt. Thiếu tìm hiểu, khảo sát kỹ, chúng ta không có nhiều sự lựa chọn và không thể định rõ trọng tâm của câu chuyện (tin-bài). Tuy nhiên, trước khi bắt đầu khảo sát, chúng ta cần định nghĩa rõ ràng thế nào là 1 câu chuyện (tin-bài) hay.Định nghĩa này sẽ khác nhau giữa các đài truyền hình và giữa các tổ chức. Thậm chí ngay trong một đài truyền hình, nó cũng có thể khác nhau giữa các chương trình. Câu chuyện có thể khác nhau, nhưng các bạn có thể hỏi những câu sau với bất cứ câu chuyện nào: • Có phù hợp không? • Có độc đáo không? • Có gây cảm xúc không? • Có ảnh hưởng đến người dân không? • Họ có quan tâm không? • Người ta có nói về chuyện đó không? • Có phù hợp với mục đích của chương trình hay không? • Có thể làm được không? ( đã có nguồn nào để làm? có tiếp cận được không? Có đủ thời gian không? Có đủ tài chính không?)
  6. Và sau đó quá trình khảo sát mới bắt đầu. Trước hết xin nhớ 2 điều: • Không giả định điều gì. • Kiểm tra mọi thứ. Khảo sát là tìm cách lấy (moi) thông tin từ các mối liên hệ của bạn. Đây không phải là những dịp chứng tỏ mình thạo tin đến đâu. Và bạn càng tỏ ra ít hiểu biết hơn thì bạn càng có cơ hội đánh giá đúng khả năng giải thích vấn đề một cách đơn giản của người bạn phỏng vấn. Ghi chép Bạn phải tìm cho mình một phương pháp tốt nhất. Cách an toàn nhất là dùng một máy ghi âm nhỏ. Hãy hỏi trước và nếu người bạn phỏng vấn cảm thấy không thoải mái thì đừng dùng máy. Nhưng nếu người bạn phỏng vấn không quen trả lời để ghi âm thì sẽ ra sao khi đội quay phim xuất hiện? Bạn đừng ngần ngại khi phải ghi chép, trừ khi nó làm cho người chúng ta tiếp cận lo lắng. Trong trường hợp đó hãy tập trung cao để ghi nhớ, và ghi chép lại vào lúc sớm nhất. Và không quên những thông tin cơ bản - tên, địa chỉ, số điện thoại. Hãy kiểm tra chính tả (Không bao giờ viết sai tên họ người mình tiếp xúc.) Tên người bị viết sai chính tả sẽ hạ uy tín chương trình của bạn và bản thân bạn một cách nhanh nhất. Tiến hành phỏng vấn khảo sát 1. Tự giới thiệu • Giới thiệu mình một cách rõ ràng.
  7. • Cho biết tại sao bạn liên hệ với họ. • Giải thích cho biết bạn cần giúp đỡ. 2. Trong khi trao đổi • Đặt các câu hỏi mở-đóng - Ai, cái gì, khi nào, ở đâu, tại sao, như thế nào? • Đặt câu hỏi đơn giản. • Biết mình muốn có những thông tin nào. • Hãy tỏ ra lịch sự, quan tâm và muốn tìm hiểu. • Đừng tỏ ra hung hăng - bạn muốn biết thông tin, chứ không tranh luận. • Đừng biến nó thành chuyện riêng tư. Hãy đưa ra các quan điểm trái ngược từ phía những người cung cấp thông tin khác. ("Hôm qua, ông X nói . . . Bạn trả lời như thế nào?) • Ghi chép. • Hãy hỏi thêm để làm rõ những gì bạn nắm chưa chắc. 1. Kết thúc cuộc trao đổi • Kiểm tra tên, chức vụ, số điện thoại. • Kiểm tra xem người được phỏng vấn ở đâu trong vài ngày/tuần tới. • Hỏi xem họ có thể giới thiệu những người khác để bạn có thêm thông tin. • Cảm ơn họ và nói bạn có thể đến hoặc gọi lại.
  8. Là người khảo sát(liên hệ) phải luôn ghi nhớ những điểm sau: • Hãy chú ý đến chi tiết. Kiểm tra kỹ tên, địa chỉ, chức vụ và số điện thoại. • Hãy nói chuyện với người được phỏng vấn. Đừng tin những người không biết mà chỉ tưởng tưởng là những người nói hay. • Hãy suy nghĩ về hình ảnh. Hình ảnh nào sẽ giúp thể hiện câu chuyện? • Hãy dự đoán trước những trắc trở. Tiếng ồn, an ninh, cấm đường, phong tục tập quán địa phương. • Giữ gìn những ghi chép. • Trả lại tất cả các bức ảnh và tài liệu đã mượn. • Kiểm tra sự tín nhiệm của các nhà chuyên môn. • Hãy duy trì các mối liên hệ. Câu hỏi khảo sát chính - "tại sao?" Câu hỏi tại sao sẽ cho bạn nhiều thông tin nền hơn là số thông tin bạn sử dụng trong bài viết, nhưng nó cần để hiểu câu chuyện, xây dựng các câu hỏi phỏng vấn, đánh giá các câu trả lời, và xét đoán mức độ tình cảm (emotion). Câu hỏi này cũng cho phép đánh giá lời nói của những người tham gia (từ mọi phía), tính chính xác và độ tin cậy, đặc biệt là khi họ trích dẫn những con số thống kê và quy chế. Đây là câu hỏi đơn giản và ngắn nhất ta có thể hỏi. Tại sao? Và chúng ta hãy còn dùng nó chưa thường xuyên. Tại sao?
  9. • Tại sao điều đó lại xảy ra? • Tại sao anh lại cảm thấy thế? • Tại sao điều đó lại quan trọng? • Tại sao người ta lại quan tâm? Năm qui tắc khảo sát: 1. Ném rác vào . . . nhặt rác ra. 2. Nếu bạn chưa chắc chắn về điều gì đó, hãy tìm cách hiểu thấu đáo. 3. Nếu một dự án không thành công ở giai đoạn khảo sát thì sẽ chỉ tồi tệ hơn trên hiện trường. 4. Giữ các ghi chép. 5. Giữ lời hứa. 4.Khảo sát hình ảnh Các sự kiện thời sự diễn ra như các cuộc nổi loạn đều có sự phát triển riêng của nó. Nhìn chung, với những sự kiện này, bạn chỉ ghi lại được những gì có thể. Tuy nhiên, nhiều tin bài liên quan đến hình ảnh và sự kiện chừng nào đó nằm trong tầm kiểm soát của chúng ta. Chúng ta cần hình ảnh hoá những ý tưởng chính trong quá trình nghiên cứu, khảo sát câu chuyện (tin-bài) và lập kế hoạch quay phim. Trong khi lắng nghe để lấy thông tin bạn cũng phải thấy hình ảnh. Máy quay sẽ ghi hình cái gì?Hình ảnh nào sẽ minh hoạ cho vấn đề này, vấn đề kia?Làm
  10. thế nào để minh hoạ thái độ của người tham gia cuộc vận động/nạn nhân/ linh mục? Khi kết thúc khảo sát cũng là lúc bạn có ý tưởng vững chắc về những hình ảnh mô tả câu chuyện của mình. Làm như vậy sẽ fát triển kỹ năng hình ảnh hoá sự vật. Phải mất nhiều thời gian thực hành để ghép nội dung câu chuyện với những hình ảnh như bạn thấy trong các rạp chiếu bóng ngay trong đầu mình. · Luôn hỏi chúng ta sẽ nhìn thấy/quay được cái gì? · Hỏi xem nơi xẩy ra câu chuyện trông nó như thế nào? · Hỏi xem có âm thanh nào nổi bật không? (âm thanh gợi mở hình ảnh!!) · Hỏi về tâm trạng và không khí xung quanh. · Hỏi xem người ta làm gì khi họ chờ đợi/xem/giúp đỡ. · Yêu cầu người cung cấp tin "vẽ một bức tranh". Có nhiều cách phát triển khả năng hình ảnh hoá của bạn. Quan sát. Hãy quan sát kỹ những người xung quanh. Quan sát họ đọc sách, hay nói chuyện hay đi mua bán. Hãy đặt mình vào vị trí một máy quay phim. Hình dung mình là máy quay và quay những người đó. Hãy lấy khuôn hình xung quanh từng hành động riêng lẻ. Hãy hình dung mỗi một khuôn hình sẽ là một cảnh trong bộ phim truyện nhỏ. Sau đó hãy tự hỏi khuôn hình nào là hình ảnh chủ chốt - cảnh chính diễn tả hành động, tâm trạng hay nhân vật. Bây giờ hãy nghĩ tới một hành động khác và hình dung ra một hình ảnh tóm tắt hành động đó.
  11. Hãy thử nghĩ ra những chi tiết, những cú quay cận cảnh. Hình ảnh nào đặc trưng cho một người già? Hình toàn cảnh một cụ già đứng trên đường? Hay cú quay cận bàn tay run run nắm cây gậy? Một khi đã hình dung được những hình ảnh chính, ta phải sắp xếp các trường đoạn cảnh - các hình ảnh chính được sắp xếp theo thứ tự nào sẽ lột tả câu chuyện một cách hữu hiệu. Hãy dùng kịch bản phân cảnh (storyboard) để phác hoạ những hình ảnh chính. Hãy thử kể câu chuyện một cách đơn giản (ngủ dậy, làm bánh gatô) chỉ bằng 6 hình ảnh trên kịch bản phân cảnh. Tóm lại, hãy hỏi nhiều lần :"Cái gì sẽ xẩy ra?Tôi sẽ thấy cái gì ?Chúng ta sẽ ghì hình cái gì?" "Đó không phải là câu chuyện bằng hình ảnh." Một số câu chuyện có ít hình ảnh. Sau đây là những ví dụ: · Minh hoạ gián tiếp Băng hình tư liệu về một sự kiện trước, tương tự. Những gì còn lại của một sự kiện đã xảy ra. Các mô hình. · Đồ hoạ
  12. Bản đồ, hoạt hình. Các hình ảnh đã xử lý. Các bức ảnh tĩnh. · Minh hoạ không khí xung quanh Các bước chân đi, bánh xe quay, các cú quay chi tiết khuôn mặt và máy móc, ánh phản chiếu, cây cối, đám mây, mặt trời lặn. Hãy nhìn một hình ảnh với mọi ý nghĩa của nó. · Thực tế: chuyển tải thông tin trực tiếp. · Môi trường: tạo dựng bối cảnh. Tượng Nữ thần Tự do, tháp Ep-phen, đồng hồ Big Ben. · Diễn giải: liên tưởng hình ảnh. Bước chân nặng nề gợi sự mệt mỏi. · Tượng trưng: Quốc kỳ, biểu tượng của các công ty. 5.Thảo luận nội dung tin bài Cuộc thảo luận này là nơi các ý tưởng được đem ra tranh luận gắt gao, được lựa chọn, bị phản đối và đôi khi bị bác bỏ. Mục đích của cuộc thảo luận là chọn một ý tưởng và xem còn gì hay hơn thế không. · Có phù hợp với mục đích của chương trình không? · Hôm nay có phải là lúc làm việc đó không? · Với những nguồn hiện có, có đủ để thực hiện nó hay không?
  13. · Nó ảnh hưởng như thế nào đến sự cân bằng của cả chương trình? Hay · Cần phải khảo sát thêm? · Cần phải xác định lại trọng tâm (focus)? · Thực hiện phóng sự này vào ngày mai hay tuần tới có tốt hơn không? Thảo luận là diễn đàn trao đổi ý kiến, kiến nghị về hình ảnh và tìm các cơ sở để giúp thực hiện tin bài. Nếu bạn đem câu chuyện ra thảo luận, và tranh luận đến nơi đến chốn, cần tìm hiểu cái gì đang diễn ra, có những vấn đề gì trong cộng đồng của bạn. Nắm bắt thông tin . . . và không chỉ về những chủ đề mà bạn quan tâm. Bạn cần theo kịp sự phát triển trong mọi lĩnh vực . . . đặc biệt là đời sống chính trị tại địa phương và nền kinh tế. Hãy là một người mẫn cảm. Khi tranh luận cần ghi nhớ một số điều "Nên" và "Không Nên": Không · Nói :"chuyện chẳng có gì lắm, nhưng. . ." · Nói:"Tôi không biết là chúng ta có nên làm cái này . . ." · Nói:"Tôi chưa kiểm tra kỹ, nhưng . . ." · Đánh giá thấp câu chuyện.
  14. · Đánh giá cao câu chuyện. Điều này còn thậm tệ hơn đánh giá thấp. Chí ít bạn bạn đánh giá thấp và thoát khỏi điều đó thì câu chuyện tốt hơn. Đánh giá cao và bạn kết thúc với sự thất vọng và bực tức từ phía lãnh đạo khi họ duyệt bài (hiệu đính). Trí tưởng tượng về giải thưởng Pulitzer của họ tan vỡ ngay sau cái "1 phút 30 giây". nên · Trình bày trọng tâm câu chuyện một cách tự tin. · Giải thích ảnh hưởng của nó tới người xem. · Có cách xử lý câu chuyện trong đầu. · Biết cách thực hiện tin bài (câu chuyện). Khi nào chuẩn bị xong? Chi phí bao nhiêu? Cần những nguồn nào? · Câu chuyện được thảo luận phải đưa ra trên cơ sở khảo sát chu đáo. · Hãy chân thật. Nếu trước đây bạn chưa từng là người bán hàng thì cần có thực hành để có thể tranh luận quyết liệt về nội dung câu chuyện.Bạn đừng ngại nếu đưa ra ý tưởng mà không được chấp nhận trong cuộc thảo luận. Nếu bạn thực sự tin rằng cậu chuyện đáng làm thì hãy xin gặp riêng với người phụ trách tin hoặc tổng biên tập tin thời sự. 6.Thế nào là câu chuyện(tin bài)? Nhiều câu chuyện bất thành vì chúng ta không dành đủ thời gian để xác định chính xác câu chuyện đang kể là gì.
  15. · Chúng ta bị cuốn hút bởi những yếu tố khác, và rồi không thể bỏ những yếu tố kém quan trọng. · Chúng ta tiến hành khảo sát kỹ lưỡng, và rồi cố đưa hết tất cả vào bài. · Chúng ta chưa nhận thấy cần phải kể câu chuyện một cách đơn giản, dễ hiểu. Hãy nhìn vào bất cứ câu chuyện nào, cốt chuyện phim nào, bài hát nào, chuyện hư cấu nào . . . thuộc nền văn hoá nào, ngôn ngữ nào thì chúng đều có 3 thành phần sau: · Chủ thể: ai đó. . . · Hành động: . . . làm gì đó · Động cơ: . . . vì . . . Một câu chuyện thực sự thu hút chúng ta thường có chủ thể gắn liền với xung đột hay sự thay đổi. Nên khi tìm trọng tâm của câu chuyện phải nhận biết một cách chắc chắn nguồn gốc xung đột hay căng thẳng, trở ngại phải vượt qua, hành trình phải thực hiện. Không bao giờ nhầm lẫn Trọng tâm (Focus) với Chủ đề (Topic) hay đề tài. Nếu nói trọng tâm của câu chuyện là về việc cắt giảm phúc lợi xã hội thì chưa đủ cụ thể. Đó chắc chắn là chủ đề - chứ không thể là trọng tâm. Vậy khía cạnh nào của câu chuyện chúng ta cần giải quyết? Phải làm thế nào để hiểu câu chuyện/vấn đề?Có khuôn mặt/câu chuyện nào mà khán giả có thể liên tưởng tới không? Ai thắng? Ai thua? Có gì thay đổi trong quá trình diễn ra câu chuyện?
  16. Trọng tâm(Focus) là công cụ xác định chính xác khía cạnh nào của câu chuyện cần phải tập trung, có xung đột hay thay đổi nào liên quan, và ai là nhân vật chính của câu chuyện. Chúng ta cùng tham khảo một phóng sự phát thanh của một đài khu vực của hãng CBC. Trọng tâm của câu chuyện là gì? Giới thiệu: Đã qua rồi nhưng không thể nào quên. Những người thợ mỏ hôm nay tập trung ở Cape Breton để tưởng nhớ Bill Davies. Anh đã mất cách đây 73 năm trong một cuộc bãi công của thợ mỏ tại New Waterford. Tiếng động tự nhiên: đồng ca Phóng viên: Ban đồng ca"Những người ở dưới Sâu" hát cho khoảng 500 người tập trung tại tượng đài thợ mỏ-một đám đông nhất trong nhiều năm qua. Và đây là lần đầu tiên cháu của Bill Davies đã cất công từ Connecticut tới đây để dự buổi lễ. Phỏng vấn:"Các bạn cảm thấy tự hào và biết mọi người suy nghĩ gì về ngày này và những đóng góp của cụ tôi ." Phóng viên: Bill Davies đã bị cảnh sát của mỏ than bắn chết trong cuộc bãi công gay go năm 1925. Hôm nay, những người mất chồng, mất cha tại các mỏ than đều đặt vòng hoa tưởng niệm. Ken Teesdale mất người con rể ở Westray. Phỏng vấn:" Tôi cho rằng họ đã giúp chúng ta tiếp bước. Chúng ta bị tác động mạnh bởi bi kịch này và một khi lớn, chúng ta có thể giúp đỡ lẫn nhau." Phóng viên: Chủ tịch công đoàn thợ mỏ Cape Breton nói 73 năm sau cái chết của Davies, thợ mỏ vẫn đấu tranh vì cuộc sống tốt đẹp hơn. Steve Drake nói với đám đông rằng ngành công nghiệp than đang fải chịu sức ép to lớn từ việc bãi
  17. bỏ qui định, những chuẩn mực về môi trường và khí đốt tự nhiên. Và cuộc đấu tranh ngày nay là tranh đấu vì sự tồn vong của ngành công nghiệp này. Trong phóng sự trên có trọng tâm nào được xác định rõ ràng không? Có lẽ bạn sẽ tìm thấy 3 khả năng: 1. Cháu của Bill Davies đến nơi cụ mình bị giết trong một cuộc bãi công và thấy hình ảnh Davies vẫn còn lưu lại trong tâm trí nhiều người. 2. Ken Teesdale bày tỏ lòng thương nhớ của những người thợ mỏ lúc xảy ra bi kịch. 3. Steve Drake thúc giục thợ mỏ và gia đình họ giúp đỡ công đoàn đấu tranh vì sự tồn vong của ngành than. Xác định trọng tâm là cam kết kể một khía cạnh của câu chuyện. Số góc nhìn vào một câu chuyện chỉ hạn chế bởi thời gian dành cho khảo sát. Hãy tìm một khía cạnh, một góc nhìn để phản ánh bức tranh lớn. Paul Sampson chuyên viên đào tạo của hãng CBC gọi đó là cuộc săn tìm "sợi chỉ" và "vật mang". "Sợi chỉ" là một cách nói khác đến đề tài. Một câu chuyện cần hành động, hoạt động hay nhân vật mà khán giả có thể nhận biết và theo suốt câu chuyện. Còn "vật mang" là phương pháp tiếp cận giúp bạn phương tiện chuyển tải nội dung. Khảo sát cho chúng ta những trang ghi chép, những sự thật và các mối liên hệ. Chúng có thể được viết tường tận và trình bày dưới dạng kịch bản, phỏng vấn (clip) và hình ảnh. Chúng tôi gọi cách này là "phỏng vấn và đưa tin"(clip and cover). Một phương pháp khác là lấy kết quả khảo sát và tìm cách trình bày nó
  18. sinh động và hiệu quả hơn. Hãy tìm một người hay một sự kiện minh hoạ hoàn cảnh đó. Hãy sử dụng họ và kinh nghiệm của họ để kể câu chuyện từ nhiều góc độ khác nhau. Một biên tập viên cao cấp của mạng lưới cung cấp tin của BBC cho lưu hành bản ghi nhớ sau trong nhân viên của mình: "Thật nguy hiểm khi cố làm quá toàn diện hay quá tinh tế. Hãy làm đơn giản. Đôi khi phóng sự thiếu tập trung hay không thể lĩnh hội khi vài địa điểm và nhiều ý tưởng chen chúc trong một tin ngắn. Một câu chuyện được kể mạch lạc từ một địa điểm mạnh hay hơn là chuyện nhẩy từ nơi này sang nơi khác một cách táo bạo nhưng lạc lõng hòng vẽ lên một bức tranh rộng rãi." Bản ghi nhớ của BBC tiếp tục: "Các phóng viên làm cho các vấn đề có thể tiếp cận được bằng cách kể những câu chuyện thông qua những cuộc đời thực của những con người thực.Angus Roxburgh đưa tin từ Tres-nia về nỗi thống khổ của người đàn bà nghèo tìm kiếm chiếc máy khâu , phương tiện kiếm sống duy nhất của mình đã mất trong chiến tranh. Thông qua hoàn cảnh éo le cá nhân dường như tầm thường này người xem có thể tìm thấy đường tới cuộc xung đột rất xa xôi, và hơn thế nữa, hiểu được cuộc sống trong vùng có chiến tranh. Qua các bài viết về những người thực trong những hoàn cảnh khêu gợi sự đồng cảm, sự quan tâm và thậm chí sự thích thú, các phóng viên đã liên kết người xem với những sự thật lớn về thế giới mà họ đưa tin về nó.
  19. Và nhiều khi một phóng sự khác thường giả trang một câu chuyện về lợi ích con người "thuần tuý" lại cho biết nhiều hơn về những gì diễn ra dưới bề mặt của một xã hội đang thay đổi, hơn là nhiều bài phân tích trực tiếp. Những phóng sự đáng nhớ nhất thường có tiếng nói của người đến di dời, phá phách và cả người dân thường phải dời đi với cuộc sống bị xáo trộn. Đó là sự kết hợp mang tính thuyết phục nhất." Một điều trên hết giúp các nhà làm truyền hình thu hút sự chú ý của người xem là: Kể một câu chuyện. Danh sách liệt kê các sự kiện thường khó hiểu và dễ quên. Nhưng các câu chuyện thường hấp dẫn. "Chúng ta đến với cái chung và cái tổng thể thông qua những cái cụ thể và chi tiết." (Archibald Macleish - nhà thơ, nhà viết kịch Mỹ) Năm 1968 Don Hewitt sáng lập và sản xuất cho đài truyền hình CBS một chương trình tạp chí thời sự truyền hình với kinh phí thấp. Tên chương trình là -60 phút. Giờ đây nó trở thành một chương trình phát vào giờ cao điểm dài nhất và thu nhiều lợi nhuận nhất trong lịch sử truyền hình. 30 năm nay, người ta vẫn hỏi Don Hewitt bí quyết thành công của chương trình. "Đó là bốn từ mà đứa trẻ nào cũng biết:"Mẹ kể chuyện đi." Tôi nhìn những thứ trong các phòng chiếu phim và tôi nói các bạn có chàng trai kia thật thú vị và những cảnh kia thật tuyệt, nhưng câu chuyện là gì vậy?" Bắt tay vào câu chuyện mà không xác định trọng tâm (focus) thì giống như lái ô tô chạy bên ngoài bờ rào của một vườn hoa. Màu sắc hiện ra nhờ nhờ và chiếc xe tiến nhanh về fía trước.
  20. Nhưng nếu bạn dừng xe và bước vào vườn, bạn sẽ nhìn thấy những giọt sương đọng trên những chiếc lá, ngửi thấy mùi hương của hoa. Tìm thấy trọng tâm (focus) là lại gần và được ngửi hoa. Nếu không, việc đưa tin của bạn sẽ chỉ là cưỡi "ô tô" xem hoa. Trọng tâm là công cụ chuyển tập hợp lộn xộn những sự kiện liên quan với nhau một cách mơ hồ thành một câu chuyện rõ ràng. Đó là câu chuyện mà BạN muốn chọn để kể trong nhiều sự lựa chọn sau khảo sát. Hãy nhớ: · Tìm trọng tâm dựa vào kết quả khảo sát tốt. · Trọng tâm không phải là chủ đề mà chỉ là (những) điểm nhấn của chủ đề. · Trọng tâm luôn hướng tới người dân. · Trọng tâm giúp giảm thời gian ghi hình vì bạn không phải quay những gì bạn không cần. Đừng "phải lòng" ngay với trọng tâm đầu tiên đến trong đầu.Hãy cân nhắc kỹ lưỡng. Phải thay đổi trọng tâm nếu hoàn cảnh thay đổi. Trọng tâm là công cụ, không phải là qui tắc. 7.Kết cấu Kết cấu là một nguyên nhân khiến nhiều câu chuyện không được hay như ý muốn. Những chi tiết của vấn đề hóc búa có thể có ý nghĩa với tác giả đã tiến hành khảo sát, đã phải trăn trở và cuối cùng đã ghép nối các chi tiết này với nhau. Tác giả hiểu rõ câu chuyện , và chính vì thế mà những ghép nối có hiệu quả. Nhưng
  21. những đoạn ghép nối chẳng có ý nghĩa gì đối với người nghe thông tin này lần đầu tiên. Vì vậy bạn phải kết nối những fát hiện sau khảo sát một cách đơn giản dễ hiểu nhất. Hầu hết các câu chuyện đều phát triển theo hướng có thể dự đoán trước. Trước hết, sự chú ý của người nghe bị thu hút bởi một mẩu tin lý thú, một đoạn trích phỏng vấn, hay một âm thanh, hay một hình ảnh. Nguyên tắc vĩnh cửu của người rao hàng trong những ngày hội là trước tiên phải đưa được khách hàng vào lều của mình. Sau đó thông tin mà họ cần biết được truyền đạt một cách đơn giản và nhanh nhất. Có thể giới thiệu (các) nhân vật chính, có thể là một chút về bối cảnh hoặc có thể là một chút về cả hai yếu tố này. Bối cảnh là nơi các câu chuyện sống và chết ở đó. Nếu phần này quá sơ sài thì làm phần còn lại trở nên khó hiểu. Nếu quá chú trọng, quá sâu vào bối cảnh, người xem sẽ chuyển sang kênh khác. Sau đó, câu chuyện mở ra. Xung đột được bộc lộ. Hầu hết những câu chuyện hấp dẫn đều xoay quanh một ai đó cố gắng vượt qua trở ngại khó khăn, ngoại cảnh hay nội tâm. Tranh chấp với hàng xóm, đấu tranh chống quan liêu, với bệnh tật nghiệt ngã. Trong phần này người viết cần tìm ra cách đưa sự căng thẳng đến tột đỉnh. Cuối cùng các mâu thuẫn được giải quyết. Trong phim truyện phần này được gọi là đoạn kết. Còn trong tin bài thời sự nó có thể là phần tóm tắt các điểm chính hay là gợi mở cho giai đoạn tiếp sau. Tóm lại ta có 4 phần sau: · Câu (sự chú ý). · Bối cảnh.
  22. · Diễn biến (phát triển nội dung câu chuyện) · Kết ( tóm tắt điểm chính hoặc gợi mở) Việc sắp xếp các thành phần kết nối trên một biểu đồ như thế này giúp tập trung sự chú ý vào một số vấn đề sau: · Chúng ta cần câu sự chú ý một cách ấn tượng. ở đây âm thanh đóng vai trò rất quan trọng. Chính nó làm cho chúng ta quay lại nhìn vào vô tuyến khi tâm trí ta không tập trung. · Thường thì ảnh hưởng của hình ảnh giảm xuống khi ta vào phần bối cảnh . Điều này không tránh được vì bối cảnh thường là tư liệu(những thông tin chuẩn bị trước, tư liệu lịch sử hay mô tả những vấn đề). Các nguồn hình ảnh thông thường của ta là những thước hình tư liệu hay đồ hoạ. Bối cảnh là phần quan trọng. Vì thiếu nó chúng ta không thể hiểu diễn biến câu chuỵện. Nhưng nếu nó quá dài hay quá sâu, người xem sẽ tắt máy thu hình. Các câu chuyện sống và chết cùng bối cảnh. Vì vậy, hãy cố gắng viết tốt nhất, viết chặt chẽ và chọn hình ảnh cẩn thận. · Diễn biến là nơi những lý lẽ xung đột (mâu thuẫn) được đưa ra hay là nơi chúng ta gặp chủ thể gắng vượt qua những trở ngại. Ơ đây cần tạo dựng sự căng thẳng trong quá trình phát triển kịch tính cùng chuyện kể. · Kết có thể là tóm tắt các điểm chính hay có thể là sự gợi mở cho phần (giai đoạn) tiếp theo của câu chuyện. Trình bầy thông tin theo các phần này như thế nào là tuỳ thuộc sự lựa chọn của các bạn. Nhưng sẽ là một sự lựa chọn tồi nếu bạn đi thẳng vào phần diễn biến
  23. mà không xác lập bối cảnh. Chìa khoá để viết tốt một tin bài là nắm vững và xử lý tốt thông tin (managing the information.) Thật dễ khi thu thập lượng thông tin đáng khảo sát dài đến một giờ đồng hồ và ném nó vào kịch bản. Nhưng khó hơn là bỏ đi những sự kiện và con số, và thay vào đó là tìm ra cách độc đáo giúp người xem liên hệ và hiểu ý nghĩa và hàm ý của câu chuyện. Phóng viên thời sự của hãng NBC Roger O'neil nói: -"Tôi tự hào kể câu chuyện hơn là đưa ra những sự kiện và con số mà không mấy ai nhớ được. Tôi cảm thấy nhiều phóng viên địa phương mà tôi xem ở đất nước này đã không thành công vì họ không phải là những người biết kể chuyện." Những người viết biết cách kể chuyện có một công thức sau: · Hiện trạng - giới thiệu nhân vật, nói bóng gió tới xung đột, dựng cảnh. · Xung đột - là cái gì, ai bị tác động, ngụ ý. · Hành động gia tăng - xung đột tăng lên. · Đỉnh điểm - quyết định/hành động ngăn cản trở về hiện trạng. (thắt nút) · Hàng động dịu đi - tập trung các chi tiết ; hậu quả của đỉnh điểm (climax) được tiết lộ.(mở nút) · Kết - giải quyết, hiện trạng mới.
  24. Và khuôn mẫu đặctrưng của các bộ phim của Hollywood được thể hiện như sau: "Không gì quan trọng hơn trọng tâm và kết cấu." (Sidney Suissa-cựu đạo diễn chính, chương trình y tế, đài truyền hình CBC) 8.Ghi hình Ai cũng có thể hướng máy quay phim vào một cảnh và mang về những hình ảnh quay có người và những hoạt động trong cảnh đó. Nhưng người cầm máy quay cần có nhiều kỹ năng hơn để có những hình ảnh "biết nói", thể hiện nôi dung câu chuyện, những hình ảnh ghi lại địa danh, không khí, tâm trạng, tính cách và kể đúng câu chuyện mà bạn muốn kể. Cách đầu tiên - quay tản mạn, ghi lại nhiều cảnh toàn. Hầu hết những cảnh đó đều cần thêm lời giải thích. Cách tiếp cận thứ hai đưa chúng ta gần với cách kể chuyện bằng hình ảnh hơn. Ơ đây hình ảnh và tiếng động tự nhiên được lựa chọn cẩn thận và nếu có cần đến lời bình thì thường chỉ cần để tạo dựng bối cảnh và phân tích. Để đạt được điều này cần phải làm quen với ngôn ngữ khuôn hình và bố cục,động tác máy, ý nghĩa của góc quay và cỡ cảnh, và khả năng giao tiếp rõ rành với người quay phim.
  25. Cỡ cảnh - tổng thể Viễn cảnh (Long Shot) Cảnh xa, không chi tiết. Thường dùng ở đầu các trường đoạn. Toàn cảnh tạo lập địa điểm và tâm trạng. Nhưng nó thường tải nhiều thông tin khác và có thể làm người xem nhầm lẫn. Toàn cảnh (Wide shot) Cảnh rộng ghi nhận những hành động thích hợp. Cảnh cận (close shot) Tập trung vào chi tiết. Cận cảnh được xác định bởi hiệu quả của nó, chứ không phải cách thực hiện nó như thế nào. Nên ta có cảnh cận khi đưa máy vào gần chủ thể với ống kính góc rộng hay dùng ống kính tele từ đằng xa. Cảnh càng cận càng tạo điểm nhấn và giúp người xem dễ nhận biết phản ứng của chủ thể. Nhưng nhiều cảnh cận quá sẽ cướp đi sự nhận biết của người xem về không gian và thời gian. Một loạt các cảnh cận có thể là cách thể hiện hữu hiệu sự tò mò của người xem ở đầu các trường đoạn. Nhưng đừng chờ quá lâu trước khi trả lời câu hỏi quen thuộc - chuyện đó xảy ra đâu? Cảnh cận : đặc trưng của truyền hình Thậm chí một máy thu hình được coi là lớn thì cũng chỉ có màn hình tương đối nhỏ khi so với màn hình của một rạp chiếu bóng. Muốn thấy rõ các vật và hiểu ý nghĩa của chúng một cách nhanh chóng, thì các vật đó phải tỷ lệ tương đối lớn
  26. trên màn hình vô tuyến. Như vậy bạn cần có nhiều cảnh cận và trung hơn những cảnh toàn. Cỡ cảnh - người Toàn cảnh(LS): Cảnh quay cả người. Trung cảnh(MS) : Cắt trên hoặc dưới thắt lưng. Trung cảnh hẹp (MCU): Cắt giữa ngực/túi áo ngực. Cận cảnh(CU): Cắt quanh vai. Cận đặc tả (BCU): Mép hình phía trên cắt ngang trán, mép phía dưới thường cắt như cảnh cận, nhưng có thể cắt ngang cằm. Quay cảnh người còn được xác định bởi số người: cảnh đơn, cảnh quay đôi, ba, hay nhóm. Độ nét sâu Bao nhiêu phần của cảnh nằm trong tầm nét. Độ mở ống kính nhỏ (ví dụ: f11) cho hình ảnh sắc nét trong phạm vi rộng từ gần đến xa (độ nét sâu), máy dễ dàng theo chủ thể mà không lo hình ảnh bị ra khỏi tầm nét (mất nét). Đồng thời,
  27. nó tạo cảm giác về không gian và chiều sâu, nhưng có thể làm cho ảnh bẹt và không hấp dẫn. Sử dụng độ mở ống kính rộng hơn sẽ giảm phạm vi nét từ tiền cảnh đến hậu cảnh (độ nét nông). Đây là một kỹ thuật tốt để cô lập chủ thể, làm nó nổi bật khỏi hậu cảnh mờ nhạt. Động tác máy Lia máy Máy chuyển động ngang quanh một trục cố định tạo lập quan hệ giữa chủ thể và vật. Chúng ta cho người xem biết về địa điểm. Nhưng hãy cẩn thận với những cú lia mà hình ảnh ở đầu và cuối thì hấp dẫn, nhưng ở giữa lại buồn tẻ hay có không gian chết. Lia theo chuyển động Giống như tất cả các động tác máy, động tác lia chỉ có hiệu quả khi nó có nguyên do. Lia máy theo chuyển động như cái tên của nó thực sự cần thiết khi phải theo một vật chuyển động. Lia khảo sát (tìm tòi)
  28. Máy quay tìm kiếm một ai đó hay người nào đó trong một cảnh. Bạn phải xác định được động cơ của chuyển động này. Lia nhanh Máy quay chuyển động nhanh đến nỗi hình ảnh bị mờ nhoè. Lạm dụng sẽ làm mất giá trị của động tác máy này. Người ta thường dùng lia nhanh khi muốn: · Thay đổi trọng tâm của sự chú ý. Con thuyền rời đi, lia nhanh tới nơi thuyền đến. · Mô tả nguyên nhân và hiệu quả. Khẩu súng nhằm bắn, lia nhanh đến mục tiêu. · So sánh và tương phản. Mới và cũ, giàu và nghèo. Lia dọc Chuyển động máy quay dọc theo trục cố định.Lia dọc lên phía trên tạo sự mong đợi và cảm giác phấn chấn. Lia dọc xuống phía dưới gợi ra sự thất vọng và sự buồn rầu, và tình cảm u uất. Chuyển động lên thẳng (cần cẩu)
  29. Chuyển động của máy quay thẳng đứng trên một mặt phẳng. Chuyển động này làm nổi bật hành động chính hay giảm sự chú ý vào tiền cảnh. Chuyển động xuống thẳng (cần cẩu) Ngược lại với chuyển động lên thẳng. Máy chạy dọc xuống trên một mặt phẳng. Zoom Thay đổi cỡ cảnh bằng cách thay đổi tiêu cự ống kính. Động tác zoom máy thay đổi quan hệ giữa chủ thể và hậu cảnh. Đẩy máy Thay đổi cỡ cảnh bằng cách đẩy máy tiến vào gần hoặc ra xa khỏi chủ thể. Giữ nguyên quan hệ giữa chủ thể và hậu cảnh. Travelling Khảo sát một vật hay theo một vật chuyển động bằng cách chuyển máy song song với vật. Góc quay
  30. Quay từ dưới lên: chủ thể trông đường bệ hơn, mạnh mẽ hơn, có dáng vẻ đe doạ. Quay từ trên xuống: chủ thể trông kém đường bệ, thấp bé và có vẻ bất lực. Bố cục Bố cục là sự sắp xếp thông tin trong một khuôn hình. Bạn tìm cách thu hút sự tập trung của người xem vào một vùng nào đó của hình ảnh, và giảm thiểu hay loại bỏ những chi tiết làm mất tập trung. Nguyên lý một phần ba Là một nguyên lý đơn giản, nhưng hiệu quả nhất, nguyên tắc bố cục. Nguyên lý này nêu một màn hình được chia đôi hay chia bốn sẽ cho những hình ảnh tĩnh và tẻ; một màn hình được chia ba theo chiều ngang và chiều dọc sẽ cho bố cục năng động và hấp dẫn hơn. Đường chân trời không nên đặt ngang giữa khuôn hình. Nó phải ở 1/3 khuôn hình phía trên hoặc phía dưới, tuỳ theo ý định nhấn mạnh bầu trời hay mặt đất (biển). Các chi tiết quan trọng nằm dọc được đặt ở vị trí 1/3 màn hình theo chiều dọc. Và nếu khu vực 1/3 theo chiều ngang và chiều dọc quan trọng thì các tâm điểm nơi chúng giao nhau còn quan trọng hơn. Những giao điểm này dành cho những chi tiết quan trọng trong khuôn hình. Ví dụ: đôi mắt trên khuôn mặt.
  31. Khuôn hình Ơ đây có hai quyết định. Đưa cái gì vào. Loại cái gì ra. Bạn có thể loại bỏ những chi tiết làm mất tập trung hay giấu người xem một số thông tin để rồi sẽ tiết lộ trong những cảnh tiếp theo. Trung tâm màn hình là khu vực ổn định và hiệu quả khi muốn nhấn mạnh một đối tượng đơn lẻ (như một phát thanh viên trong một cảnh đơn giản). Nhưng khi có những điểm nhấn khác trong khuôn hình thì trung tâm màn hình là khu vực yếu, ít duy trì được sự tập trung của người xem. Các mép màn hình thì giống như những nam châm. Chúng hút những vật đặt quá gần chúng. Các góc của màn hình co xu hướng hút chủ thể ra khỏi khuôn hình. Hãy tránh để mép khuôn hình cắt ngang các khớp tự nhiên của cơ thể người như cắt ngang khuỷu tay, ngang thắt lưng hay ngang đầu gối. Không gian thở của hình (Headroom-khoảng cách phía trên đầu đến mép màn hình) Không nên để hình một người đầy chặt tới đỉnh của khuôn hình. Khoảng cách quá ít làm cho hình ảnh bị gò bó và chật hẹp. Nếu khoảng cách này lớn khuôn hình sẽ mất cân đối và nặng đáy.
  32. Không gian thở sẽ thay đổi theo cỡ cảnh. Toàn cảnh (LS) cần nhiều không gian hơn trung cảnh (MS), và tiếp đó, trung cảnh (MS) lại nhiều hơn trung cận hẹp (MCU). (Khoảng cách này khoảng 1/10đến 1/8 chiều dọc khuôn hình .(ghi chép tại lớp học kỹ thuật truyền hình -Reuters, Hà nội, 19-23/11/2001. Người dịch) Một ngoại lệ duy nhất trong luật " không gian thở của hình" là cận đặc tả BCU; với cỡ cảnh này mặt người đầy màn hình, mép hình cắt qua trán và có thể qua cằm. Không gian "nhìn" (Looking room) Người ta thường nhìn sang phải hay trái của khuôn hình trừ phi nhìn thẳng vào máy quay. Họ muốn nhìn về phía nào thì cần có một khoảng không gian để nhìn vào đó. Đây gọi là "không gian nhìn". ở đây phần màn hình trước mặt họ phải lớn hơn phía đằng sau họ. Nếu mũi một người sát mép hình, hay gần quá sẽ làm cho cảnh quay gò bó. Hình người càng nghiêng (profile) thì khoảng nhìn phải càng lớn để duy trì sự cân bằng. Cũng tương tự như vậy đối với một người đi bộ, cưỡi ngựa hay lái xe trong cảnh. Cân bằng
  33. Sự cân bằng xoay quanh trung tâm hình ảnh. Những hình ảnh đẹp thường có sự cân bằng trong khuôn hình.( Nhưng không nhất thiết phải ngay hàng thẳng lối hay đối xứng vì hình đối xứng thì tĩnh và buồn tẻ). Một vật hay một tông màu (bức tường xám, bóng nặng nề) ở một bên của khuôn hình cần được cân bằng bởi một tông màu tương xứng ở phía đối diện của khuôn hình. Sự cân bằng này được tạo bởi một vật lớn hay nhiều vật nhỏ hợp lại. Hãy ghi nhớ tông màu tối trông nặng nề (phải nhỏ hơn) tông màu sáng. Vì vậy một vùng tối nhỏ có thể dùng để cân bằng một vùng sáng lớn hơn. Tông màu tối ở đáy khuôn hình tạo sự ổn định. Ơ đỉnh khuôn hình, chúng tạo hiệu quả của một không gian đóng kín và ngột ngạt. Chuyển động trên màn hình Chuyển động vào gần hay ra xa máy quay thì mạnh hơn chuyển động ngang. Đối với chuyển động ngang phải lấy khuôn hình cẩn thận, chừa đủ không gian nhìn hay không gian thở cho hành động khác(đi,cưỡi ngựa hay lái xe). Ánh sáng (một vài thuật ngữ chủ yếu) · ánh sáng chủ: nguồn sáng chính chiếu vào chủ thể. · ánh sáng chung: nguồn sáng tản để giảm bóng hay sự tương phản tạo ra bởi ánh sáng chủ.
  34. · ánh sáng ngược: nguồn sáng chiếu phía sau hay một bên của chủ thể giúp tách đầu, tóc hay vai khỏi phông (tạo khối cho chủ thể). · ánh sáng phông: nguồn sáng chiếu để nhận biết một vùng trên phông. 9. Phương pháp ghi hình Nắm được phương pháp ghi hình giúp bạn chớp đúng thời điểm thích hợp nhất. Nếu bạn không muốn bị gò bó hãy sử dụng cách quay tường thuật (Verité) hơn là quay theo sự sắp xếp các trường đoạn cảnh. Quay theo trường đoạn cảnh buộc bạn làm việc theo một trình tự nhất định và giảm thiểu sự hứng trí. Quay theo trường đoạn (Sequences) Loạt các cảnh quay khác nhau khi dựng cho ấn tượng về hành động. · Duy trì sự liên tục. · Rút ngắn thời gian. · Kể chuyện. · Trông có vẻ dàn dựng. · Dễ thêm lời bình. · Có thể kiểm soát được - an toàn. · Bạn biết bạn muốn gì.
  35. Quay theo trình tự dựng (Montage) · Loạt các cảnh chộp hình (snapshots). · Không có sự liên tục giữa các cảnh. · Tạo tiết tấu. · Hữu hiệu với hành động/phản ứng. · Đòi hỏi người xem tập trung hơn - hình ảnh phải mang nhiều thông tin hơn. · ít cần tới lời bình. · Có thể kiểm soát nhưng mất nhiều thời gian. Quay tường thuật (Verité) · Sự kiện diễn ra đúng như trong thực tế cả về mặt thời gian và không gian. · Dựng tối thiểu. · ấn tượng mạnh. · Mất nhiều thời gian. · Tỷ lệ thất bại cao. · Kết quả khó dự đoán trước.