Mối quan hệ giữa nghệ thuật âm nhạc và nghệ thuật sân khấu trong Opera

pdf 10 trang ngocly 31/05/2021 430
Bạn đang xem tài liệu "Mối quan hệ giữa nghệ thuật âm nhạc và nghệ thuật sân khấu trong Opera", để tải tài liệu gốc về máy bạn click vào nút DOWNLOAD ở trên

Tài liệu đính kèm:

  • pdfmoi_quan_he_giua_nghe_thuat_am_nhac_va_nghe_thuat_san_khau_t.pdf

Nội dung text: Mối quan hệ giữa nghệ thuật âm nhạc và nghệ thuật sân khấu trong Opera

  1. MỐI QUAN H Ệ GI ỮA NGH Ệ THU ẬT ÂM NH ẠC VÀ NGH Ệ THU ẬT SÂN KH ẤU TRONG OPERA Trong sân kh u luôn có s tham gia c a ngh thu t âm nh c. T nh ng hình th c s khai c a sân kh u nh ư các trò di n, các hình th c k chuy n s thi c a các dân t c trên th gi i n các hình th c sân kh u l n nh ư k ch nói c a ph ư ng Tây; Tu ng, Chèo, C i l ư ng c a Vi t Nam u có mt c a âm nh c. Th m chí, có ng ưi còn cho r ng, m t v kch dù nh n âu n u nh ư không có s tham gia c a âm nh c thì có th nói ó là m t tác ph m hoàn chnh. Trong sân kh u luôn có s tham gia c a ngh thu t âm nh c. T nh ng hình th c s khai c a sân kh u nh ư các trò di n, các hình th c k chuy n s thi c a các dân t c trên th gi i n các hình th c sân kh u ln nh ư k ch nói c a ph ư ng Tây; Tu ng, Chèo, C i l ư ng c a Vi t Nam u có m t c a âm nh c. Th m chí, có ng ưi còn cho r ng, m t v k ch dù nh n âu n u nh ư không có s tham gia c a âm nh c thì có th nói ó là m t tác ph m hoàn ch nh. Trong nh ng hình th c sân kh u s khai nh ư Kể khan c a các dân tc Tây Nguyên, Đẻ đấ t đẻ n ước c a dân t c M ưng th ưng có các nh c c gõ, nh c c h i m theo. Tuy ó có th không có các làn iu hát, nh ưng có y u t hát trong các câu k th hay có th nói ó là nh ng câu hát th mang tính ngâm ng i. Trong sân kh u k ch nói, âm nh c th ưng tham gia vào các ph n m màn, k t thúc, làm nh c n n, nh c chen, nh c chuy n màn, chuy n cnh góp ph n t o hình t ưng, t ng thêm tính k ch và nhi u khi còn có
  2. nh ng ti t m c âm nh c hoàn ch nh miêu t tâm tr ng nhân vt ho c làm n n b sung cho tình ti t k ch. Thí d , trong v k ch nói Pergun , nh c s Edvard Grieg ã vi t ph n âm nh c nh ư nh ng ti t m c âm nh c hoàn ch nh, trong ó giai iu y ch t th p nh ư hoa ng n i c a bài hát “Khúc hát nàng Solvei” (làm n n cho c nh Solvei tóc b c tr ng ng trên b bi n ch ón Pergun tàn t tr v và ch t trong vòng tay c a Solvei) ã làm cho ng ưi xem ph i xúc ng. Ph n âm nh c c a v k ch Pergun sau này ã ưc Grieg tách ra vi t thành t khúc (suite) cho dàn nh c giao hưng và là m t trong nh ng t khúc xu t s c c a âm nh c lãng m n th k XIX. Còn trong Tu ng, Chèo và C i l ư ng thì gi a âm nh c sân kh u khó có th nói ngh thu t nào là chính và ngh thu t nào là ph . Vì th , có th kh ng nh trong sân kh u luôn có vai trò c a âm nh c. V y trong opera, m t ngh thu t nh cao c a âm nh c bác h c chuyên nghi p thì sân kh u có vai trò nh ư th nào? Opera ra i châu Âu, ưc ánh d u trong s nghi p sáng tác ca các nh c s ng ưi ý cu i th k XVI u th k XVII v i tác ph m u tiên là Dafné c a Peri (1560 – 1633) sáng tác n m 1594. Quá trình phát tri n c a l ch s opera c ng là quá trình c a nh ng quan ni m khác nhau v vai trò c a âm nh c và k ch trong ngh thu t này. Có th nói, c i ngu n xa x ưa c a opera xu t phát t bi k ch c i Hy L p - ngh thu t t ng h p k t h p sân kh u v i th ca, nh c và múa, m u cho các v bi k ch th ưng có s tham gia c a m t dàn h p xưng. G n h n n a là t các tích trò hay còn g i là trò di n trong n n âm nh c c a các hi p s th k XI th i Trung c 1. Các hi p s di n các trò theo m t n i dung tích truy n nào ó và sáng tác các bài hát theo trình t
  3. ca tích truy n. Có m t tác ph m là “ Trò di ễn v ề Robin và Marion ” ã ưc trình di n n t n th k XV và theo sách Lịch s ử âm nh ạc th ế gi ới do Nguy n Xinh biên so n ã cho r ng ó là m t trong nh ng “ hình nh báo hi u cho s ra i c a nh c k ch thông t c Pháp sau này” 2. Tuy nhiên, bi k ch c i và các trò di n trên, ngh thu t sân kh u óng vai trò ch y u. n các th lo i nh ư ca c nh hay ca k ch sau này thì âm nh c ã chi m m t v trí quan tr ng. các th lo i này, âm nh c g n bó h u c vi sân kh u. Âm nh c không còn óng vai trò m n a mà ưc c u trúc thành các ti t m c thanh nh c. c bi t, âm nh c trong ca k ch không ch gm các ti t m c mà còn c u trúc thành các tr ưng on, th m chí xuyên su t toàn b quá trình phát tri n c a v k ch và có c nh ng y u t t a nh ư hát nói trong opera. iu ó ch ng t ca c nh và ca k ch là nh ng ngu n g c tr c ti p c a opera. Có th l y ngay các ca k ch c a Vi t Nam làm thí d c ng ch ng minh cho iu ó. Trong v ca k ch “ Sóng c không ngã tay chèo” c a Nhu n, tác gi ã dùng mô-tip và ch t li u chèo B c b làm s i ch xuyên su t tác ph m. Sau này, v opera Vi t Nam u tiên Cô Sao chính là k t qu c a m t quá trình sáng tác nhi u tác ph m ca c nh và ca k ch c a nh c s Nhu n. Ngh thu t opera th gi i th c s ưc ánh d u b ng Dafné c a Peri, nh ưng Dafn ộ không còn t ng ph n n Eurydice (1600), c ng c a Peri, ưc coi là m t trong hai tác ph m u tiên. Trong Eurydice n ội dung cốt truy ện được d ẫn d ắt b ằng l ời d ẫn chuy ện, và ở đây âm nh ạc đãng vai trò ch ủ ch ốt. Nhi ều khán gi ả xem opera th ường để th ưởng th ức ngh ệ thu ật âm nh ạc là ch ủ y ếu b ởi r ất nhi ều v ở opera có n ội dung c ốt truy ện l ấy t ừ các tích truy ện ho ặc t ừ các tác ph ẩm v ăn h ọc n ổi ti ếng c ủa th ế gi ới mà khán gi ả xem opera nhi ều khi bi ết tr ước n ội dung c ủa v ở.
  4. Tuy nhiên, đã có m ột th ời k ỳ, do quá đề cao vai trò c ủa âm nh ạc (đặc bi ệt là đề cao k ỹ thu ật thanh nh ạc), d ẫn đế n s ự tr ống r ỗng trong n ội dung k ịch . Các ti t m c thanh nh c và c các ti t m c múa g n nh ư ưc sp x p quy nh theo l i mòn nên opera châu Âu ã b suy thoái (cu i th k XVII - u th k XVIII). n th i k c in Viên (n a sau th k XVIII), nh c s C.W. Gluck ã c i cách opera trên nguyên t c âm nh c ph i ph thu c vào n i dung k ch. Ông ch ng l i khuynh h ưng sùng bái k thu t thanh nh c n thu n. Cng là nhà c i cách opera nh ưng W.A. Morazt l i có quan im khác Gluck là k ch ph i ph thu c âm nh c. Ông cao vai trò c a âm nh c nh ư các ti t m c thanh nh c c a ông không sáng tác theo khuôn mu quy nh, ông chú ý t i v p c a âm nh c, tính hình t ưng trong tng tình hu ng k ch và hi u qu c a dàn nh c giao h ưng em l i cho v kch. Nh ưng iu quan tr ng là âm nh c trong tác ph m c a ông ưc g n bó m t cách th ng nh t v i n i dung k ch. Chính vì v y, Mozart không nh ng cao ưc vai trò c a âm nh c, k thu t thanh nh c và dàn nh c giao h ưng mà ông còn làm phong phú cho n i dung k ch và tr thành nhà ci cách v i sau Gluck. S phát tri n c a ngh thu t opera các th i k sau (th k XIX, XX) cho th y ngh thu t âm nh c ngày càng óng vai trò ch ch t trong opera. Tuy nhiên, ph i kh ng nh r ng, ngh thu t sân kh u có vai trò r t quan tr ng trong opera. Nhi u ý ki n cho r ng trong opera, vai trò hàng u là âm nh c, sau ó là sân kh u. Có ý ki n ánh giá sân kh u quan tr ng ngang hàng v i âm nh c. Trong cu n Ngh ệ thu ật opera c a PGS- NSND Trung Kiên có vi t: “Trong tác ph m opera t p trung hai ngh thu t
  5. gi vai trò ch y u là âm nh c và k ch” 1. N u l y hình nh ví thì có th coi sân kh u là b cho âm nh c c t cánh. Tính sân kh u ưc bi u hi n trong opera nhi u ph ư ng di n. Tr ước h ết là v ề m ặt k ịch b ản. Kch b n trong opera v c b n c ng gi ng nh ư sân kh u k ch nói là có n i dung c t truy n, ưc chia thành các màn, các c nh. K ch b n có th ưc chuy n th t tác ph m th ca, t tác ph m v n h c c a nhà th nhà v n nào ó nh ư opera Con đầm pích ca nh c s P.I. Tchaikovsky có kch b n ưc chuy n th t ti u thuy t th cùng tên c a i thi hào ng ưi Nga - Puskin, opera La Traviata ca G. Verdi ã l y n i dung k ch bn t ti u thuy t Trà hoa n ữ c a A. Dumas. K ch b n có th do m t nhà vn hay nhà biên k ch vi t nh ư v opera Eurydice do nh c s – ca s Peri sáng tác ph n âm nh c, còn ph n k ch b n do nhà th Rinuccini m nhi m. Ngoài ra, k ch b n còn ưc chính các nh c s vi t. Nhi u nh c s t vi t k ch b n cho mình nh ư R. Wagner, M. Mussorgsky, A. Borodin Vi t Nam, nh c s Nhu n c ng t vi t k ch b n cho opera Cô Sao, Ng ười t ạc t ượng. N i dung k ch b n c a hai opera này khá s nh ư m t tác ph m sân kh u th c th , là nh ng b c tranh s thi hoành tráng v cu c kháng chi n ch ng Pháp c a ng bào dân t c mi n núi Tây B c (opera Cô Sao ) và chi n u ch ng M c a ng bào các dân t c Tây Nguyên (opera Ng ười t ạc t ượng ). V c b n, k ch b n trong opera có nhi u im g n v i k ch b n c a sân kh u k ch nói, nh ưng c ng có nhi u im khác so v i sân kh u k ch nói. c tr ưng c b n c a opera là các nhân v t hát ch không nói. Có khi hát cùng lúc ba, b n ng ưi ho c ông h n, v i nh ng l i ca khác nhau, giai iu c ng khác nhau th hi n nh ng suy ngh tình c m c a nhi u
  6. nhân v t ho c nhi u tuy n nhân v t cùng m t lúc nên ng ưi nghe khó mà hi u ưc ý ngh a c a l i ca. Chính vì v y tính ước l ệ trong opera r ất khác so v ới k ịch nói . Ng ưi xem opera ph i hi u nh ng quy nh mang tính ưc l trong opera nh ư các ti t m c thanh nh c nh ư th nào, quy nh v ph n c a dàn nh c, các màn múa ra sao, th m chí là cách hát c a opera ph i nh ư th nào thì m i có th hi u ưc cái hay cái p c a opera. Ni dung c t truy n trong k ch b n c a a s các v opera ch xây dng nh ng tình ti t chính. K ch b n c a k ch nói c ng có th ưc xây dng d a trên n i dung chính l y t c t truy n c a tác ph m v n h c nào ó, nh ưng opera thì tình ti t trong c t truy n có khi còn l ưc b t h n r t nhi u so v i sân kh u k ch nói. Thí d nh ư trong opera Orpheus and Eurydice c a C.W. Gluck, n i dung màn I ch r t n gi n là Orpheus và nh ng ng ưi b n ưa tang Eurydice ra ng và Orpheus khóc th ư ng ng ưi v x u s . N u ch nh ư v y thì sân kh u k ch nói s vô cùng nh t nh o, nh ưng opera thì ng tr trong màn I là b n h p x ưng m c ng, là nh ng l i ca trong n ưc m t au th ư ng c a Orpheus và giai iu chân tình c a hai v th n khuyên gi i chàng. Âm nh c ây ã làm xúc ng khán gi và ng ưi xem v n hoàn toàn hi u ưc n i dung câu chuy n. V im này, opera g n v i ngh thu t ballet. Trong ballet, vai trò chính là ngh thu t múa, k ch b n ch có tính ch t s l ưc tóm t t nh ng n i dung chính quan tr ng nh t nh m d n d t câu chuy n và ng ưi xem ch y u th ưng th c v p c a các ti t m c múa c in, múa dân gian, các ti t mc múa n, múa ôi, múa t p th Tính sân kh ấu trong opera còn được th ể hi ện trong c ấu trúc . Cu trúc c a opera gi ng các tác ph m sân kh u là ưc chia thành các màn các c nh. M màn có m t khúc nh c do dàn nh c di n t u g i là
  7. ouverture . Gi a các màn có các ph n nh c chuy n màn, có nh ng opera có ph n nh c chuy n màn s nh ư khúc m màn th c th nh ư ph n nh c chuy n t màn III sang màn IV trong opera Carmen c a Bizet. Tuy nhiên, các c nh các l p trong sân kh u k ch nói ưc trình di n b ng các hành ng xuyên su t theo trình t n i dung k ch. Còn v i opera nhi u khi li không nh ư v y. Tình ti t k ch còn ph thu c vào các ti t m c âm nh c mà tác gi sáng tác âm nh c xây d ng cho v opera. Cn c vào c u trúc c a opera ng ưi ta chia ra hai d ng: - D ng opera c u trúc s g m các ti t m c aria, n ca, h p ca, h p xưng ưc ánh s . Di n bi n c a opera là s luân phiên các s nh c và các ph n recitativo secco (hát nói không m) ho c i tho i. - D ng opera có c u trúc theo hành ng xuyên su t: Không có s tách riêng gi a các s nh c v i recitativo (hát nói). Âm nh c ưc bi u hi n liên t c, xuyên su t các tình ti t trong gi i h n c a c nh ho c màn. Mt c im n a c a ngh thu t k ch trong opera c ng gi ng m t s lo i hình sân kh u khác là có h th ng nhân v t và i kèm theo là ngh thu t ph c trang, hóa trang và ngh thu t di n xu t . Di n xu t là linh h n c a k ch nói. T ng ng tác, c ch , b ưc i, nét m t, ánh m t, ngh thu t tho i c a di n viên là c tr ưng ngôn ng ca k ch nói. Ng ưi di n viên thành công hay không ch y u là do di n xu t có t t hay không. Y u t v ngo i hình c ng quan tr ng nh ưng dù p n m y mà di n xu t t i thì không bao gi có th tr thành ngh s ích th c. Còn trong ngh thu t sân kh u c truy n Vi t Nam nh ư Tu ng, Chèo thì tiêu chu n u tiên tr thành di n viên c a hai lo i hình sân kh u này là hát, sau ó là di n xu t. T ng ng tác v cách i, dáng ng, cách c m o c nh ư c m qu t, vung roi, phi ng a u có nh ng
  8. qui ưc nghiêm ng t trong Tu ng và Chèo, òi h i tài di n xu t c a di n viên không kém gì k ch nói. Thanh nh c v n là linh h n c a opera nên ph m ch t s m t c a ngh s opera là gi ng hát. Tuy nhiên, opera òi h i di n xu t nh ư các lo i hình sân kh u khác cho nên các di n viên hát opera ngoài tài n ng c a gi ng hát c n ph i t v m t ngo i hình và bi t di n xu t. Tuy nhiên, cách di n xu t c a di n viên trong opera có nh ng c tr ưng mang tính ưc l riêng khác v i k ch nói và các lo i hình sân kh u khác. Là s n ph m c a ng ưi châu Âu nên di n xu t sân kh u trong opera c ng mang nh ng c tr ưng c a ng ưi ph ư ng Tây và có nhi u im g n v i sân kh u k ch nói c ng là ngh thu t con c a ph ư ng Tây. Nhi u v opera òi h i ngh thu t di n xu t c a di n viên r t cao không kém gì k ch nói. Thí d : C nh hát múa c a các cô gái sau gi tan t m v i các chàng trai màn I trong v Carmen c a Bizet, Carmen v a múa v a hát b n aria “Tình yêu nh ư con chim bay ” cùng v i m t s anh lính canh tr n gác. Don José (nhân v t chính c a v Carmen ) ã n yêu c u các anh lính quay v làm nhi m v . Carmen v n không ng ng hát múa và nhìn th ng vào mt José m t cách y ng o m n, trêu tr c. José nhíu lông mày nhìn ôi mt en hoang d i c a cô gái Digan xinh p. Ng ưi xem c m th y d ưng nh ư có m t lu ng in vô hình ch y trong con ng ưi c a José. Cách bi u hi n c a hai di n viên y bi u c m nh ư di n xu t c a di n viên k ch nói ho c di n viên in nh th c th . N u không có tài di n xu t h n h ã không th bi u hi n ưc nh ư v y. các th i k u tiên (th k XVII và u XVIII), s l ưng di n viên trong các v opera th ưng không nhi u. Càng v sau này, s l ưng di n viên càng t ng lên nhi u h n. Trong các opera nh ư Aida c a G. Verdi, Faust c a C. Gounod, Samson et Dalila c a Saint Saens, Thais ca L.
  9. Gallet v.v có nh ng c nh s v i s l ưng di n viên có khi lên t i tr m ng ưi. S d nh ư v y là do th i k u các v opera ít s d ng nh ng c nh qu n chúng s , càng v sau các nh c s s d ng nhi u cnh qu n chúng v i nhi u ti t m c h p x ưng và các màn múa h n. Ch riêng h p x ưng c ng c n t i dàn di n viên ít nh t trên d ưi n m m ư i ng ưi. Còn các màn múa ballet thì có nhi u v d ng các c nh múa s vi r t nhi u di n viên nh ư v Orpheus and Eurydice c a Gluck, Thais c a Gallet Hp x ưng trong opera là ti t m c thanh nh c ch y u th hi n nh ng c nh qu n chúng. Nh ưng v a hát h p x ưng v a di n xu t là m t khó kh n, d b nh h ưng n ch t l ưng c a âm nh c. Nh ư trên ã nêu là h p x ưng ưc s d ng trong ngh thu t sân kh u tr ưc c opera, trong các v bi k ch c i Hy L p làm nhi m v m màn cho v kch. Và chính các th i k u c a ngh thu t opera, h p x ưng c ng ch y u dùng cho các c nh m màn và k t thúc, các di n viên trong dàn hp x ưng ch ng trên sân kh u và hát không th hi n di n xu t. Sau này, chính nh c s Gluck ã kh c ph c tình tr ng t nh t i c a h p x ưng, các di n viên v a hát h p x ưng v a di n xu t và th m chí còn v a nh y múa n a. Thí d trong Orpheus and Eurydice màn 2 c nh 1, các qu th n v a nh y múa man r v a hát b n h p x ưng ng âm anh khô và tàn nh n nh m ng n tr Orpheus không cho chàng xu ng âm ph . Gluck ã bi t ph i h p tài tình gi a hát v i di n xu t và múa các y u t này không làm nh h ưng n nhau, m b o ưc ch t l ưng ngh thu t. Các opera th i k lãng m n và các th i k sau ngày càng chú ý n di n xu t và nh y múa ngoài y u t chính là âm nh c. Xét riêng v opera thì ây là ngh thu t t ng h p có s tham gia ca nhi u lo i hình ngh thu t là âm nh c, sân kh u, múa, v n ch ư ng,
  10. hi h a trang trí Xét v phư ng di n âm nh c thì opera l i là m t th lo i c a âm nh c bên c nh các th lo i thanh nh c và khí nh c khác nh ưng là th lo i có hình th c l n có tính chuyên nghi p bác h c. Có th nói, ngh thu t thanh nh c ưc t n nh cao trong opera, hay nói cách khác là trong opera, thanh nh c có iu ki n th hi n phong phú nh t, y nh t m i s c di n t n gi n t i ph c t p c v m t ngh thu t c ng nh ư k thu t h n b t c m t th lo i thanh nh c nào khác. S d t ưc nh ư v y là do thanh nh c trong opera ưc th hi n thông qua hình th c sân kh u. B ng n i dung c t truy n v i nhi u tình ti t a d ng, s phát tri n có mâu thu n và k ch tính t ng d n, có mâu thu n, có gi i quy t, y u t sân kh u trong opera là m nh t cho các ti t m c thanh nh c bi u t m i hoàn c nh và tr ng thái c m xúc c a con ng ưi. Ng ưi nh c s sáng tác opera không nh ng gi i c vi t thanh nh c và khí nh c giao h ưng mà còn ph i th u hi u sâu s c ngh thu t sân kh u thì m i có th sáng tác thành công. Nh ng tác ph m opera b t h th gi i nh ư Don Giovani, Đám c ưới Figaro c a Mozart; Ng ười th ợ c ạo thành Seviglia c a Rossini; Carmen c a Bizet; Aida, La T raviatta c a Verdi; Evgeni Onegin c a Tchaicovsky; Chi ến tranh và hòa bình c a Procofiev; Madame Buterfly c a Puccini và các opera c a các nh c s Vi t Nam nh ư Cô Sao , Ng ười t ạc tượng c a Nhu n; Bên b ờ Krôngpa ca Nh t Lai ã ch ng t iu ó.